III CR 612/55

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Wytwórni Win i Przetworów Owocowych A. i S-ka pod przymusowym Zarządem Państwowym w B. przeciwko Helenie A. o zapłatę kwoty 59.622 zł, po rozpoznaniu rewizji pozwanej od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 5 października 1954 r., uchylił zaskarżony wyrok w części zasądzającej powództwo i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Krakowie do ponownego rozpoznania, poza tym rewizję oddalił.Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki uwzględniając w całości powództwo o zasądzenie kwoty 59 662 zł, ustalił następujący stan faktyczny:Zarządzeniem Ministra Przemysłu Drobnego i Rzemiosła z dnia 24 sierpnia 1951 r. ustanowiony został przymusowy zarząd państwowy nad przedsiębiorstwem "Wytwórnia Win i Octu "Pol-win" A. i S-ka w B." a sprawowanie tego zarządu powierzono Spółdzielni Głuchoniemych im. "22 Lipca" w B. Pełnomocnikiem powyższej spółki jawnej była w tym czasie pozwana Helena A. (żona jednego ze wspólników a córka drugiego wspólnika). W dniu 8 września 1951 r. spisano protokół w sprawie wprowadzenia przymusowego zarządcy. W treści protokołu zaznaczono, że w myśl § 8 instrukcji Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 1 marca 1948 r. (M. P. 1948 r. Nr 33 poz. 142) przed objęciem przedsiębiorstwa przez zarządcę przymusowego należy sporządzić szczegółowy opis inwentarza, z uwagi jednak na to, że czynności te wymagają dłuższego czasu, dokonano natychmiastowego przejęcia czynnego przedsiębiorstwa celem zapobieżenia uszczupleniu majątku, a opis inwentarza zlecono przedstawicielowi właścicielki przedsiębiorstwa i pełnomocnikowi przymusowego zarządcy. W dniu 9 października 1951 r. sporządzony został protokół zdawczo-odbiorczy ze wzmianką tej treści, że zabezpieczenie i faktyczne przejęcie przedsiębiorstwa pod przymusowy zarząd państwowy nastąpiło już w dniu 8 września 1951 r.W dniu 4 września 1951 r. pozwana, działając jako pełnomocnik wspomnianej Wytwórni "Pol-win" dostarczyła Pow. Związkowi Gminnych Spółdzielni w R. partię wina za cenę 59 662 zł, a należność za ten towar, wobec zablokowania już w dniu 30 sierpnia 1951 r. konta bankowego przedsiębiorstwa "Polwin", poleciła wpłacić na konto prywatne pozwanej. P.Z.G.S. w R. w dniu 9 września 1951 r. zlecił Bankowi Rolnemu przelanie powyższej sumy ze swego konta na konto pozwanej w P.K.O. w K., a w dniu 15 września 1951 r. pozwana kwotę tę podjęła.Na podstawie tych ustaleń Sąd Wojewódzki doszedł do wniosku, że pozwana bezprawnie i w złej wierze działając, zadysponowała na swoją rzecz wierzytelnością Wytwórni "Polwin" w tym czasie, gdy Wytwórnia znajdowała się już pod przymusowym zarządem państwowym, a właściciele przedsiębiorstwa jak i ich pełnomocnicy utracili prawo rozporządzania majątkiem przedsiębiorstwa. W ten sposób pozwana wyrządziła stronie powodowej, tj. przedsiębiorstwu poddanemu przymusowemu zarządowi państwowemu, czynem niedozwolonym (art. 134 k.z.) szkodę, którą obowiązana jest wynagrodzić.Rewizja pozwanej oparta została na wszystkich podstawach rewizyjnych z art. 371 § 1 pkt 1, 3 i 4 k.p.c.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Sąd Wojewódzki zasadnie odrzucił podniesiony przez pozwaną zarzut niedopuszczalności drogi procesu cywilnego. Powództwo wedle treści pozwu opiera się na tym, że pozwana w sposób zawiniony bez podstawy prawnej podjęła i przywłaszczyła sobie składnik majątkowy należący do strony powodowej. Rozpoznanie dochodzonego roszczenia bez względu na to, czy oceni się je jako roszczenie odszkodowawcze czy jako roszczenie z tytułu niesłusznego zbogacenia lub nienależnego świadczenia, należy do drogi procesu cywilnego. Droga administracyjna dla dochodzenia tego rodzaju roszczeń nie jest w obowiązującym prawie przewidziana, a powoływanie się skarżącej na przepis § 16 instrukcji Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 1 marca 1948 r. (M. P. 1948 r. Nr 33 poz. 142) jest oczywiście błędne. Przepis ten dotyczy zupełnie innej sytuacji, a mianowicie odebrania od właściciela ukrytego przez niego składnika majątku przedsiębiorstwa i w sprawie niniejszej w ogóle nie wchodzi w rachubę. Rewizja zatem - o ile skierowana jest przeciwko rozstrzygnięciu odrzucającemu zarzut niedopuszczalności procesu - ulega oddaleniu.Natomiast z zarzutów podniesionych w rewizji trafny jest zarzut naruszenia prawa materialnego i niedokładności postępowania.Podstawowym zagadnieniem w sprawie jest kwestia, w jakiej dacie właściciele względnie pełnomocnicy właścicieli przedsiębiorstwa poddanego pod państwowy zarząd przymusowy tracą zarząd oraz możność korzystania i rozporządzania majątkiem wchodzącym w skład przedsiębiorstwa. Ustanowienie przymusowego zarządu państwowego, jak wynika zarówno z dekretu z dnia 16 grudnia 1918 r. (Dz. U. z 1918 r. Nr 21, poz. 67 wraz z późn. zm.), jak i instrukcji z dnia 1 marca 1948 r. (M. P. 1948 r. Nr 33 poz. 142), następuje w drodze administracyjnej, na mocy decyzji Ministra. Decyzja ta w myśl powołanej instrukcji jest natychmiast wykonalna i podlega ogłoszeniu w Monitorze Polskim. Natychmiastowa wykonalność decyzji ma oczywiście tylko to znaczenie, że można i należy natychmiast przystąpić do wprowadzenia zarządu przymusowego, tj. do wprowadzenia zarządcy przymusowego w posiadanie przedsiębiorstwa.Natomiast natychmiastowa wykonalność omawianej decyzji nie oznacza i nie może oznaczać, że już z chwilą jej wydania właściciel przedsiębiorstwa, bez względu na to, czy został o decyzji zawiadomiony i czy zarządca został wprowadzony, traci prawo rozporządzania. Pogląd taki byłby nie tylko sprzeczny z przepisami dekretu z dnia 16 grudnia 1918 r., w których brak normy przewidującej utratę prawa rozporządzania już z chwilą wydania decyzji, ale szkodliwy, gdyż prowadziłby do nieważności tych wszystkich czynności prawnych, które podjęte zostały w okresie od wydania decyzji do wprowadzenia zarządcy, choćby nawet właściciel działał w najlepszej wierze. Dlatego utrata prawa rozporządzania przed wprowadzeniem zarządcy przymusowego następuje tylko w tych przypadkach, w których bądź ogłoszenie decyzji, bądź jej doręczenie właścicielowi względnie jego pełnomocnikowi nastąpiło wcześniej. § 11 instrukcji, wbrew temu, co przyjął Sąd Wojewódzki, nie określa innej daty utraty prawa rozporządzania, a o ile by miał stanowić, że utrata następuje z chwilą wydania decyzji, nie mógłby obowiązywać, jako niezgodny z ustawą.Ustalony przez Sąd Wojewódzki stan faktyczny oraz materiał zebrany w sprawie nie daje odpowiedzi na pytanie, czy przed dniem 8 września 1951 r., tj. dniem wprowadzenia zarządcy, nastąpiło ogłoszenie w Monitorze o ustanowieniu zarządcy przymusowego, bądź zawiadomiono właścicieli o ustanowieniu zarządu. Gdyby tego rodzaju zdarzenia nie miały miejsca przed dniem 8 września 1951 r., to wówczas dyspozycje pozwanej, jako pełnomocnika, dokonane przed dniem 8 września 1951 r., w imieniu przedsiębiorstwa, nie mogłyby być kwestionowane i uznane za bezskuteczne lub bezprawne z tej przyczyny, że decyzję o ustanowieniu zarządu przymusowego wydano dnia 24 sierpnia 1951 r. lub że dnia 30 sierpnia 1951 r. zablokowano konta bankowe przedsiębiorstwa, choćby nawet pozwana o tym zablokowaniu wiedziała.Pozwana twierdziła między innymi, że mając pretensje pieniężne do przedsiębiorstwa o zwrot udzielonych pożyczek i z innych tytułów, przekraczające sumę 100 000 zł, zadysponowała należnością przedsiębiorstwa w kwocie 59 622 zł przysługującą od P.Z.G.S. w R. za dostarczone wino na swoją rzecz przed dniem 8 września 1951 r., zlecając wypłatę na swoje konto w P.K.O. w K, Twierdziła dalej, że zlecenie to nastąpiło na piśmie, na co wskazała dowód ze świadka Władysława H. (którego Sąd nie przesłuchał). W razie prawdziwości tych twierdzeń pozwanej można by przyjąć, że pozwana dokonała przelewu wierzytelności przedsiębiorstwa w kwocie 59 622 zł na swoją rzecz, w celu umorzenia częściowego długu przedsiębiorstwa względem pozwanej. Ważność przelewu dokonanego przez pełnomocnika w imieniu mocodawcy na rzecz pełnomocnika, o ile przelew miał na celu zaspokojenie wymagalnych wierzytelności pełnomocnika, a pełnomocnik był upoważniony do pokrywania swych wierzytelności do przedsiębiorstwa z wpływów przedsiębiorstwa i jego majątku, nie powinna być kwestionowana. Czynność taka w tych okolicznościach nie byłaby sprzeczna z istotą i celami pełnomocnictwa. Jeżeli zatem pozwana w przytoczonych okolicznościach przed dniem 8 września 1951 r. zleciła P.Z.G.S. w R. na piśmie wpłatę ceny kupna w kwocie 59 622 zł na swoje konto, zlecenie to miało w stosunku między pozwaną a przedsiębiorstwem charakter przelewu dokonanego w należytej formie (art. 172 k.z.), choćby nawet wprost nie było w nim mowy o cesji. Z tego założenia wychodząc nieistotną jest rzeczą, kiedy trzeci dłużnik, tj. P.Z.G.S. zlecenie powyższe wykonał, przed dniem 8 września 1951 r., czy po tym dniu, i kiedy nastąpiła wpłata. Już bowiem z chwilą przelewu wierzytelność przeszła na pozwaną i w dniu wprowadzenia przymusowego zarządu nie stanowiła składnika majątkowego przedsiębiorstwa (art. 170 § 1 k.z.), chyba że przelew był nieważny jako dokonany po utracie przez właściciela prawa rozporządzania.W świetle powyższych rozważań okazuje się, że zaskarżony wyrok nie może się ostać z następujących przyczyn:Po pierwsze nie zostały wyjaśnione okoliczności konieczne do oceny, czy właściciele przedsiębiorstwa utracili przed dniem 8 września 1951 r. prawo rozporządzania. O jakie okoliczności chodzi, była już wyżej mowa.Po drugie, na wypadek gdyby utrata rozporządzania nie nastąpiła przed dniem udzielonego P.Z.G.S. zlecenia przekazania kwoty 59 622 zł na konto pozwanej, nie zostały przeprowadzone niezbędne w tej sytuacji dowody, mające na celu sprawdzenie obrony pozwanej tej treści, że przysługiwała jej wymagalna pretensja do przedsiębiorstwa w kwocie co najmniej 59 622 zł, że była upoważniona do zaspokajania swych wierzytelności do przedsiębiorstwa z wpływów i majątku tegoż i że właśnie w związku z tym dokonała na swoją rzecz przelewu na piśmie wierzytelności do P.Z.G.S. jeszcze przed utratą prawa rozporządzania właścicieli przedsiębiorstwa.Z tych zasad orzeczono jak w sentencji (art. 384 k.p.c.).Sąd Wojewódzki uzupełni postępowanie w powyższych kierunkach.