III CRN 108/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Bryl (sprawozdawca). Sędziowie: B. Łubkowski, W. Markowski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym sprawy z powództwa Marii W. przeciwko Skarbowi Państwa (Państwowy Dom Specjalny dla Przewlekle Chorych w P., zastąpiony przez Wydział Zdrowia i Opieki Społecznej Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w R.) o ustalenie nieistnienia należności, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Rzeszowie z dnia 21 grudnia 1967 r. i wyroku Sądu Powiatowego w Przemyślu z dnia 27.X.1967 r., uchylił zaskarżony wyrok Sądu Powiatowego oraz postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Rzeszowie i sprawę przekazał Sądowi Powiatowemu w Przemyślu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneMatka powódki Marii W., Aniela L., przebywała w Państwowym Domu Specjalnym dla Przewlekle Chorych w P. Odpłatność za ten pobyt została ustalona na kwotę 870 zł miesięcznie. Powódka pokrywała tę należność do końca 1964 r. Odmowę pokrywania tej należności w 1965 r. i w czasie późniejszym powódka uzasadniała tym, że stan zdrowia jej matki nie wymaga dalszego jej pobytu w tym Domu, skoro była ona tam zatrudniona, a mimo to nie została wypisana do domu. Powódka wystosowała w związku z tym pismo do Wydziału Zdrowia i Opieki Społecznej Prezydium MRN w P. zawiadamiające ten Wydział "o rozwiązaniu umowy z dniem 1.X.1965 r.".Ostatecznie Państwowy Dom Specjalny wezwał powódkę do zapłaty należności za pobyt jej matki w okresie od 1 stycznia do 30 września 1966 r. w kwocie 7.830 zł. Stąd też powódka żądała ustalenia, że należność ta nie istnieje. Wyrokiem z dnia 29 marca 1967 r. (sygn. akt I C 1348/66) Sąd Powiatowy w Przemyślu oddalił powództwo. Sąd ten ustalił, że stan zdrowia matki powódki kwalifikuje ją do pobytu w Państwowym Domu Specjalnym dla Przewlekle Chorych, że nie pracowała ona w tym Domu zarobkowo, lecz w ramach terapii zajęciowej, skoro zaś Dom poniósł koszty jej utrzymania, to stosownie do art. 140 § 1 k.r.o. jest on uprawniony do żądania zwrotu tych kosztów od powódki.Na skutek rewizji powódki Sąd Wojewódzki uchylił wymieniony wyrok Sądu Powiatowego. Sąd Wojewódzki podniósł, że powódka broniła się tym, jakoby nie przyjęła na siebie zobowiązania pokrywania kosztów pobytu matki w pozwanym Domu w 1966 r. Okoliczność ta nie została przez Sąd Powiatowy wyjaśniona. Gdyby rzeczywiście nie było takiego zobowiązania po stronie powódki, to wówczas należałoby przyjąć, że prowadzenie przeciwko niej egzekucji administracyjnej jest niedopuszczalne. W tych warunkach roszczenie pozwanego Domu przeciwko powódce mogłoby być dochodzone w drodze powództwa na podstawie art. 140 k.r.o.Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Powiatowy w Przemyślu wyrokiem z dnia 27 października 1967 r. (sygn. akt I C 1043/67) uwzględnił powództwo ustalając, że powódka nie przyjęła na siebie zobowiązania do ponoszenia kosztów pobytu swej matki w pozwanym Domu w 1966 r. Wyrok ten został zaskarżony jedynie zażaleniem na postanowienie o kosztach zawarte w tym wyroku.Od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Rzeszowie z dnia 20.XII.1967 r. (Cz 469/67) oraz od wyroku Sądu Powiatowego w Przemyślu z 27.X.1967 r. (I C 1043/67) wniósł Minister Sprawiedliwości rewizję nadzwyczajną, zarzucając naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej oraz rażące naruszenie § 1 pkt 7 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 28 czerwca 1955 r. w sprawie przymusowego ściągania niektórych należności na rzecz Skarbu Państwa i innych podmiotów gospodarki uspołecznionej (Dz. U. Nr 32, poz. 193 z późniejszymi zmianami), i na podstawie art. 417 § 1, 419 § 1 i 421 § 2 k.p.c. wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Powiatowego oraz postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Rzeszowie oraz o przekazanie sprawy Sądowi Powiatowemu w Przemyślu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Trafnie zarzuca Minister Sprawiedliwości w rewizji nadzwyczajnej, że wyrok Sądu Powiatowego oparty na wiążącym go poglądzie prawnym Sądu Wojewódzkiego, zawartym w wyroku z dnia 20 lipca 1967 r. (sygn. VI Cr 764/67) jest błędny. Zagadnienie, w jakiej drodze Skarb Państwa może dochodzić równowartości świadczeń na rzecz pensjonariuszy zakładów społecznych służby zdrowia lub świadczeń państwowych zakładów pomocy społecznej, było wielokrotnie przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego, przy czym w tej kwestii zostały wydane orzeczenia odmiennie rozstrzygające to zagadnienie. Ostatecznie jednak została przyjęta w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 5 września 1966 r. III CO 83/65 (OSNCP z 1968 r. zesz. 5, poz. 78) zasada, że należności wyżej wymienione nie mogą być dochodzone przez wierzyciela przed sądem powszechnym w drodze powództwa także wtedy, gdy dłużnikiem jest osoba, która nie korzystała bezpośrednio ze świadczeń tych zakładów. W uzasadnieniu tej uchwały były rozważane ewentualne możliwości ograniczenia tego trybu egzekucji ze względu na osobę dłużnika, jednakże zostało stwierdzone, że brak jest takich ograniczeń we wchodzących w grę przepisach prawa. Niewątpliwie miał też Sąd Najwyższy na uwadze i ewentualną zgodę osoby (na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem pensjonariusza), na pokrywanie kosztów pobytu pensjonariusza w zakładzie, której Sąd Wojewódzki przypisał decydujące znaczenie dla określenia drogi, w jakiej Skarb Państwa ma dochodzić wymienionej należności. W tej kwestii bowiem wypowiedział się Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 1 czerwca 1964 r. I CR 299/64 (OSPiKA z 1965 r. poz. 208), które to orzeczenie zostało uznane za trafne w powołanej uchwale Izby Cywilnej, z wyjątkiem tylko argumentu, że osoba nie korzystająca bezpośrednio ze świadczeń powołanych zakładów może być wezwana do zapłacenia równowartości tych świadczeń analogicznie jak osoba trzecia według dekretu o zobowiązaniach podatkowych.Tak więc z ustalonej w judykaturze zasady wynika, że brak zobowiązania osoby, na której ciąży obowiązek alimentowania pensjonariusza zakładu do pokrywania kosztów jego pobytu w tym zakładzie, nie ma znaczenia dla trybu dochodzenia tych należności przez Skarb Państwa.W trakcie trwania procesu utraciło moc powołane na wstępie rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 28.VI.1955 r., a to w związku z wejściem w życie ustawy z dnia 17.VI.1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji i wydanego na jej podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27.IX.1966 r. w sprawie wykonania ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. Nr 24, poz. 151 i Nr 45, poz. 279). Według § 1 ust. 1 pkt 11 egzekucji administracyjnej podlega kwestionowana przez powódkę należność.Stosownie zaś do art. 2 § 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz § 2 cyt. rozporządzenia wykonawczego poddanie należności egzekucji administracyjnej nie przesądza o wyłączeniu sporu o ich istnienie lub wysokość spod rozpoznania przez sąd, jeżeli z charakteru należności wynika, że do rozpoznania takiego sporu właściwy jest sąd; spór taki dotyczyłby wierzyciela i osoby wezwanej do zapłaty należności i musiałby być skierowany przeciwko wierzycielowi. Osoba zobowiązana do alimentowania pensjonariusza zakładu może żądać również ustalenia w drodze powództwa przeciwko osobie uprawnionej do alimentów, wysokości tych alimentów z uwzględnieniem możliwości zarobkowych i majątkowych (art. 135 § 1 k.r.o.). Może też żądać od osób zobowiązanych do alimentowania w bliższej lub tej samej kolejności zwrotu uiszczonych ponad jej obowiązek alimentów (art. 140 § 1 k.r.o.).Z powyższego wynika, że powódka w sprawie niniejszej miała kilka kierunków obrony przed pokrywaniem w pełnej wysokości - kosztów pobytu matki w pozwanym Domu, biorąc pod uwagę, że ma ona jeszcze - jak wynika z akt sprawy - siostrę. Przedstawione dwa pierwsze sposoby obrony mogą być uznane za konkurujące ze sobą. Skoro bowiem charakter należności wskazuje, że zakres obowiązku powódki określają przepisy k.r.o., to można by twierdzić, że tylko w sporze z osobami uprawnionymi na podstawie tych przepisów może być określona wysokość zobowiązania na ich rzecz.Z drugiej jednak strony należy mieć na uwadze, że zakres obrony w powództwie przeciwko wierzycielowi jest szerszy, gdyż osoba zobowiązana w takim powództwie może kwestionować istnienie należności w ogóle z różnych przyczyn, czego nie mogłaby zrobić w procesie przeciwko osobie bezpośrednio uprawnionej do alimentów przy bezspornej okoliczności, że inne osoby obowiązane do alimentacji nie pokrywają kosztów jej pobytu w zakładzie. Także z punktu widzenia osoby bezpośrednio uprawnionej do alimentów jest obojętne, w jakiej wysokości osoby zobowiązane do jej alimentowania będą pokrywały koszty jej utrzymania w zakładzie, skoro ta okoliczność nie ma wpływu na rozmiar świadczeń na jej rzecz przez zakład. Należy dodać, że powództwo oparte na art. 2 § 2 powołanej ustawy nie jest ograniczone żadnym terminem (w granicach przedawnienia roszczenia), jeżeli przepisy szczególne, dotyczące poszczególnych rodzajów należności, nie przewidują takiego terminu.Skoro Sąd Powiatowy nie rozpoznał wniesionego powództwa na podstawie powołanych w nim podstaw oraz - z naruszeniem powołanych przepisów - uznał należność za nie istniejącą, to należało na zasadzie art. 422 § 2 k.p.c. orzec jak wyżej. Uchyleniu wymienionych orzeczeń nie stoi na przeszkodzie upływ terminu określonego w art. 421 § 2 k.p.c., gdyż pozbawienie pozwanego Państwowego Domu Specjalnego dla Przewlekle Chorych w P. możliwości realizacji należności za pobyt pensjonariusza we właściwym trybie narusza również interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.