III CRN 125/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Bryl. Sędziowie: B. Łubkowski (sprawozdawca), W. Markowski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Henryka K. przeciwko Skarbowi Państwa (Prezydium WRN - Wydz. Zdrowia i Op. Społ. w P.) o ustalenie, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy z dnia 11 kwietnia 1968 r.,uchylił zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Powiatowego dla Warszawy-Pragi w Warszawie z dnia 6 grudnia 1967 r. i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania. Uzasadnienie faktycznePowód domagał się w pozwie "uchylenia decyzji" Prezydium WRN w P. (Wydział Zdrowia i Opieki Społecznej) z dnia 5 października 1967 r., ustalającej wysokość opłat za pobyt jego brata, Zygmunta K., w Państwowym Domu Specjalnym dla Umysłowo Upośledzonych w P. pow. R. i określenie "wymiaru odpłatności" z tego tytułu, twierdząc, że należności, jaką go obciążono, nie może uiścić bez uszczerbku dla utrzymania swego i swojej rodziny oraz że pensjonariusz Zygmunt K. ma dalsze jeszcze rodzeństwo, które powinno partycypować w kosztach jego utrzymania w Państwowym Domu Specjalnym.Wyrokiem z dnia 6 grudnia 1967 r. Sąd Powiatowy oddalił powództwo z tej przyczyny, że Sąd nie jest władny uchylić prawomocnej decyzji administracyjnej, ale jednocześnie stwierdził, że odpłatność w kwocie 340 zł miesięcznie, jaką obciążono powoda, jest współmierna do jego zarobków.Sąd Wojewódzki uchylił powyższy wyrok Sądu Powiatowego i na podstawie art. 199 § 1 k.p.c. odrzucił pozew z powodu niedopuszczalności drogi sądowej. W uzasadnieniu tego orzeczenia Sąd Wojewódzki stwierdził, że zgodnie z art. 2 dekretu z dnia 3 czerwca 1955 r. "o ustaleniu cen opłat i stawek taryfowych" (Dz. U. Nr 31, poz. 122) oraz § 8 wydanej na podstawie tego dekretu uchwały Rady Ministrów nr 506 z dnia 22 grudnia 1959 r. (M. P. z 1960 r. Nr 13, poz. 60) ustalenie wysokości opłat za pobyt w zakładzie pomocy społecznej następuje w drodze postępowania administracyjnego, przy czym wyjaśnił, że powodowi przeciwko bratu Zygmuntowi K. przysługuje droga powództwa opartego na art. 134 k.r.o.Wyrok Sądu Wojewódzkiego z powodu naruszenia interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej oraz art. 199 § 1 k.p.c. w związku z art. 2 § 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. Nr 24, poz. 151) zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości, domagając się uchylenia zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu Powiatowego dla Warszawy-Pragi w Warszawie z dnia 6 grudnia 1967 r. i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Powiatowemu w Poznaniu.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Sąd Wojewódzki w zaskarżonym wyroku zasadnie stwierdził, że do ustalenia wysokości opłat za korzystanie z zakładów pomocy społecznej i zakładów społecznej służby zdrowia, jakim jest Państwowy Dom Specjalny w P., właściwe są organy administracyjne wymienione w przepisach, na które Sąd się powołał. Jednakże Sąd Wojewódzki w zaskarżonym wyroku nie miał na uwadze faktu, że należności tego typu państwowych jednostek organizacyjnych z mocy § 1 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 września 1966 r. w sprawie wykonania ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. Nr 45, poz. 279) zostały poddane egzekucji administracyjnej.Z mocy art. 2 § 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji poddanie należności egzekucji administracyjnej nie przesądza o wyłączeniu sporu spod rozpoznania przez sąd albo komisję arbitrażową, jeżeli z charakteru należności wynika, że do rozpoznania takiego sporu właściwy jest sąd lub komisja arbitrażowa.W niniejszej sprawie powództwo, jakkolwiek nieprecyzyjnie sformułowane, należy uznać (art. 130 § 1 k.p.c.) za zmierzające do ustalenia, że należność ustalona wskazaną w pozwie decyzją władzy administracyjnej, wydaną w jej zakresie działania i stanowiącą tytuł do wszczęcia przeciwko powodowi egzekucji administracyjnej, istnieje w wysokości niższej, niż ustalono w powołanej decyzji, a zatem że jest to powództwo, o jakim mowa w art. 2 § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji i w § 2 rozporządzenia wykonawczego do tej ustawy.Uchwała Rady Ministrów nr 506 z dnia 22 grudnia 1959 r. (M. P. z 1960 r. Nr 13, poz. 60) stanowi w § 2 ust. 1, że do ponoszenia kosztów utrzymania - całkowitych lub częściowych - za pobyt w zakładzie (społecznej służby zdrowia lub pomocy społecznej) są zobowiązane m.in. osoby, na których z mocy ustawy ciąży obowiązek alimentacji wobec pensjonariuszy nie będących rencistami i nie posiadających własnych środków utrzymania, jak to zachodzi właśnie w niniejszym wypadku co do brata powoda, Zygmunta K.Jeżeli więc osoba obciążona obowiązkiem ponoszenia opłat za korzystanie z usług zakładu przez osobę, wobec której ciąży na niej ustawowy obowiązek alimentacyjny, dąży do ustalenia, że należność tej państwowej jednostki administracyjnej z tytułu opłat nie istnieje bądź istnieje w niższej wysokości, to drogę do dochodzenia takiego ustalenia otwiera dla niej art. 2 § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, a materialnoprawne przesłanki do orzeczenia o żądaniu pozwu stanowią przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, regulujące obowiązek alimentacyjny między krewnymi.Osoba zobowiązana do alimentowania pensjonariusza może żądać ustalenia istnienia lub nieistnienia (art. 189 k.p.c.) swego obowiązku alimentacyjnego w pozwie skierowanym bezpośrednio przeciwko temu uprawnionemu pensjonariuszowi (art. 134, 135 k.r.o.). Możność zastosowania takiej ochrony prawnej osoby ustawowo zobowiązanej do alimentacji nie wyłącza jednak drogi powództwa opartego na art. 2 § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji i na § 2 rozporządzenia wykonawczego do tej ustawy, przy czym należy zauważyć, że w takim procesie zakres obrony dłużnika przeciwko wierzycielowi jest szerszy. Osoba zobowiązana może bowiem w sporze przeciwko wierzycielowi (zakładowi) kwestionować istnienie należności w ogóle i z różnych przyczyn, czego nie mogłaby uczynić w procesie przeciwko osobie bezpośrednio uprawnionej do alimentacji.Należy nadto podnieść, że obowiązujące - przed wejściem w życie ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji i rozporządzenia wykonawczego do tej ustawy - rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 28 czerwca 1955 r. w sprawie przymusowego ściągania niektórych należności państwowych (Dz. U. Nr 32, poz. 193), poddając trybowi w nim określonemu również należności zakładów społecznej służby zdrowia i państwowych zakładów pomocy społecznej (§ 1 pkt 7 i 8), przewidywało w § 2 ust. 2 powództwo dłużnika przeciwko wierzycielowi, a więc przeciwko państwowym przedsiębiorstwom wymienionym w § 1, o ustalenie, że należność w całości lub w części nie istnieje, przy czym ciężar dowodu istnienia należności ciążył na wierzycielu (por. uchwałę Pełnego Składu Izby Cywilnej SN z dnia 5.IX.1966 r. III CO 83/65, OSNCP 1968/5/78).Stanowisko, że dłużnik zobowiązany do ponoszenia kosztów utrzymania w zakładzie osoby, w stosunku do której ciąży na nim ustawowy obowiązek alimentacyjny, może kwestionować odpłatność ustaloną przez powołane do tego organy w procesie z uprawnionym do alimentacji - byłoby więc pogorszeniem sytuacji zobowiązanego dłużnika w stosunku do wynikającej z cytowanego rozporządzenia Ministra Finansów, co z pewnością nie było intencją przepisów, które zastąpiły to rozporządzenie. Przeciwnie, z treści § 2 rozporządzenia wykonawczego do ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji wyraźnie wynika, że w przepisach tych chodzi o powództwo zobowiązanego do świadczeń skierowane przeciwko wierzycielowi, a nie przeciwko uprawnionemu do alimentacji. Z tej też przyczyny § 2 cyt. rozporządzenia wykonawczego wkłada na wierzyciela obowiązek zawiadomienia organu egzekucyjnego o wniesieniu takiego powództwa.Stanowisko obu sądów oparte na literalnym brzmieniu pozwu i nie uwzględniające przytoczonych wyżej zasad spowodowało, że Sądy te uchyliły się od rozpoznania istoty sprawy należącej do drogi sądowej, a w konsekwencji nie zebrały niezbędnych dowodów i nie dokonały ustaleń koniecznych do merytorycznego rozstrzygnięcia sporu. Uwzględnieniu rewizji nadzwyczajnej nie stoi na przeszkodzie upływ terminu z art. 421 § 2 k.p.c., ponieważ bezzasadne pozbawienie obywatela konstytucyjnych i procesowych gwarancji, do jakich m.in. należy prawo domagania się rozstrzygnięcia przez sąd jego żądania należącego do drogi sądowej (sprawy cywilnej) narusza nie tylko art. 2 § 1 k.p.c., lecz także interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Ma to miejsce tym bardziej wtedy, gdy - jak w niniejszym wypadku - osobą, której odmówiono rozstrzygnięcia sprawy, jest pracownik utrzymujący ze swego wynagrodzenia za pracę osoby, do których alimentacji jest on zobowiązany w pierwszej kolejności (żona, dziecko), w związku zaś z tym nie tylko on, lecz także te osoby są zainteresowane w prawidłowym ustaleniu jego ewentualnych obowiązków alimentacyjnych na rzecz dalszych krewnych.Z tych względów Sąd Najwyższy z mocy art. 422 § 2 k.p.c. uwzględnił rewizję nadzwyczajną, przy czym ze względu na właściwość sądu z art. 29 k.p.c. przekazał sprawę do rozpoznania Sądowi Powiatowemu w Poznaniu.