III CRN 222/80

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN S. Rudnicki (sprawozdawca). Sędziowie SN: T. Bukowski, R. Czarnecki.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej, E. Wiśniewskiej, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Józefa S. przeciwko Wiesławie S. o rozwód, na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Przemyślu z dnia 29 kwietnia 1980 r.uchylił zaskarżony wyrok i oddalił rewizję powoda od wyroku Sądu Rejonowego w Jarosławiu z dnia 29 listopada 1979 r. oraz zasądził od powoda na rzecz pozwanej kwotę 700 złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania za instancję rewizyjną, nakazując pobrać od powoda kwotę 746 złotych - tytułem wpisu od rewizji nadzwyczajnej.Uzasadnienie faktyczneDo Sądu Rejonowego w Jarosławiu Józef S. wniósł w dniu 8.VIII.1978 r. pozew przeciwko Wiesławie S. o orzeczenie rozwodu twierdząc, że z winy pozwanej nastąpił całkowity rozkład pożycia małżeńskiego. W odpowiedzi na pozew Wiesława S. wyraziła zgodę na rozwiązanie małżeństwa, ale z winy powoda i wnosiła o zasądzenie na jej rzecz alimentów, gdyż na skutek rozwodu ulegnie pogorszeniu jej sytuacja materialna.Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 29.IX.1979 r. orzekł rozwód z winy Józefa S. i zasądził od niego na rzecz Wiesławy S. alimenty w kwocie 1.000 zł miesięcznie. W uzasadnieniu tego orzeczenia sąd szczegółowo uzasadnił, na jakich przesłankach oparł ustalenie w przedmiocie winy za rozkład pożycia, a także twierdził, że rozwód spowoduje pogorszenie sytuacji materialnej powódki i zasądził na jej rzecz alimenty.Sąd Wojewódzki rozpoznając sprawę na skutek rewizji powoda wyrokiem z dnia 29.IV.1980 r. zmienił zaskarżone orzeczenie sądu I instancji w ten sposób, że oddalił powództwo Wiesławy S. w zakresie alimentów.Od tego wyroku Prokurator Generalny PRL wniósł rewizję nadzwyczajną, domagając się jego uchylenia i oddalenia rewizji powoda od wyroku Sądu Rejonowego. Podstawą rewizji nadzwyczajnej jest zarzut rażącego naruszenia art. 60 § 1 k.r.o.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Sąd Wojewódzki uzasadnił zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie wyroku (błędnie nazwanego powództwem) pozwanej o alimenty argumentem, że pozwana "stała się samodzielna od 1973 r., od kiedy strony zamieszkały oddzielnie", zarobki jej wynoszą złotych 4.082 miesięcznie; od 7 lat, tzn. od rozejścia się stron, nie korzystała z pomocy powoda, a wobec tego rozwód nie pogorszy jej sytuacji materialnej. Jak wynika z tego, Sąd Wojewódzki dokonał porównania obecnej sytuacji materialnej pozwanej z sytuacją, jaka będzie istniała po rozwodzie. Taka wykładnia art. 60 § 2 k.r.o. jest jednakże błędna, przekreśla bowiem cel, jakiemu ma służyć uprzywilejowane roszczenie alimentacyjne małżonka niewinnego w stosunku do rozwiedzionego współmałżonka uznanego za wyłącznie winnego rozkładu pożycia. Celem tym jest zapobieżenie sytuacji, w której rozwód miałby spowodować pogorszenie w istotny sposób sytuacji materialnej małżonka niewinnego w porównaniu do sytuacji, w której znajdowałby się w prawidłowo funkcjonującym małżeństwie. Środkiem do osiągnięcia tego celu jest roszczenie przyznane małżonkowi niewinnemu o przyczynienie się małżonka uznanego za wyłącznie winnego w odpowiednim zakresie do zaspokojenia jego usprawiedliwionych potrzeb, chociażby nie znajdował się w niedostatku. Zakres, w jakim to ma nastąpić, określa z jednej strony stopień pogorszenia się sytuacji materialnej małżonka niewinnego, a z drugiej strony zasady słuszności. Tylko bowiem zasady słuszności mogą w sposób prawidłowy wyważyć rozstrzygnięcie, jaki w konkretnej sprawie zakres przyczynienia się małżonka winnego może być uznany za "odpowiedni". Z reguły będzie on się znajdował pomiędzy granicą, poniżej której leży niedostatek, a granicą, której przekroczenie byłoby zrównaniem stopy życiowej obojga rozwiedzionych małżonków. Jak bowiem przyjmuje się powszechnie w piśmiennictwie i judykaturze, obowiązek alimentacyjny małżonka wyłącznie winnego nie sięga - przynajmniej z reguły - tak daleko, aby miał on zapewnić byłemu małżonkowi równą stopę życiową, jednakże nie jest przy tym ograniczony do zaspokajania tylko tych usprawiedliwionych potrzeb, o których mówi art. 60 k.r.o. w § 1. Na tle wykładni art. 60 § 2 k.r.o. powstaje w związku z tym zagadnienie, nie znajdujące wyraźnego rozstrzygnięcia w samym brzmieniu przepisu, w jaki sposób sąd może stwierdzić, czy rozwód nie pociągnie za sobą istotnego pogorszenia sytuacji materialnej małżonka niewinnego.Otóż mając na uwadze zasady wykładni funkcjonalnej, należy dojść do wniosku, że sąd, orzekając o zasądzeniu alimentów na rzecz małżonka niewinnego na podstawie art. 60 § 2 k.r.o. powinien porównać sytuację, w jakiej małżonek niewinny znajdzie się po rozwodzie, z sytuacją, w jakiej by się znajdował, gdyby pożycie małżonków funkcjonowało prawidłowo. Gdyby bowiem punktem odniesienia była sytuacja, w jakiej małżonek niewinny znajdował się po zerwaniu pożycia, to praktycznie biorąc niejednokrotnie nie miałby on możliwości uzyskania uprzywilejowanych alimentów tylko dlatego, że - jak w przykładzie niniejszej sprawy - rozwód nie pogorszyłby jego sytuacji bardziej, aniżeli to już nastąpiło przed 7 laty wskutek zerwania pożycia zawinionego przez współmałżonka wyłącznie winnego.Dlatego to zarówno w piśmiennictwie, jak i w judykaturze wyrażono pogląd, że dla oceny, czy nastąpiło istotne pogorszenie sytuacji materialnej małżonka niewinnego nie są istotne ewentualne zmiany, jakie nastąpiły w jego położeniu materialnym w czasie między faktycznym rozejściem się małżonków a orzeczeniem rozwodu, natomiast istotne jest porównanie każdorazowej sytuacji materialnej małżonka niewinnego z położeniem, jakie by istniało, gdyby rozwód nie był w ogóle orzeczony i gdyby małżonkowie kontynuowali pożycie (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 7.I.1979 r. II CR 528/68, OSNCP 1969, z. 10, poz. 179). Przechodząc do stanu faktycznego niniejszej sprawy, z którego wynika, że zarobki powoda pracującego jako lekarz wynoszą około 10.000 zł miesięcznie, a zarobki pozwanej niewiele przekraczają 4.000 zł miesięcznie, należało uznać, że zasądzenie przez Sąd Rejonowy od powoda na rzecz pozwanej alimentów po 1.000 zł miesięcznie odpowiada przesłankom wymienionym w art. 60 § 2 k.r.o., wobec czego zmiana wyroku tego sądu przez Sąd Wojewódzki nastąpiła z rażącym naruszeniem art. 60 § 2 k.r.o. i art. 390 § 1 k.p.c., w związku z czym Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok i oddalił rewizję powoda od wyroku Sądu Rejonowego (art. 422 § 1 k.p.c.), orzekając o opłacie od rewizji nadzwyczajnej na podstawie art. 35 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych i art. 98 § 1 k.p.c.