III CRN 290/81

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN A. Filcek. Sędziowie SN: T. Bielecki, R. Czarnecki, S. Dmowski, W. Łysakowski (sprawozdawca), Z. Marmaj, J. Pietrzykowski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej, K. Wojnarowicz, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Jadwigi Ł. przeciwko Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń - Oddział Wojewódzki w Ł., Zdzisławowi K. i Jerzemu D. o odszkodowanie na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od wyroku Sądu Najwyższego w Warszawie z dnia 30 marca 1981 r.,uchylił zaskarżony wyrok i oddalił rewizję pozwanego Państwowego Zakładu Ubezpieczeń - Oddział Wojewódzki w Łomży od wyroku wstępnego Sądu Wojewódzkiego w Łomży z dnia 25 listopada 1980 r. w sprawie (...).Uzasadnienie faktycznePowódka Jadwiga Ł. wystąpiła przeciwko Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń Oddział Wojewódzki w Ł. oraz przeciwko Zdzisławowi K. - prowadzącemu zakład naprawczy samochodów i Jerzemu D. - pracownikowi tego zakładu naprawczego z powództwem o odszkodowanie w kwocie 300.000 zł za zniszczenie przez Jerzego D. jej samochodu marki "Zastawa 1100P", oddanego w dniu 3.V.1980 r. do naprawy. Twierdziła ona, że pozwani Zdzisław K. i Jerzy D. użyli samochodu oddanego do naprawy bez jej zgody, a następnie Jerzy D., będąc w stanie nietrzeźwości, spowodował wypadek drogowy, w wyniku którego pojazd został zniszczony.Pozwany Jerzy D. uznał powództwo co do zasady. Pozostali pozwani wnosili o oddalenie powództwa, przy czym pozwany PZU zarzucił, że szkoda powódki pozostaje w związku przyczynowym z naprawą pojazdu i dlatego nie jest objęta ubezpieczeniem auto-casco.Wyrokiem wstępnym z dnia 25.XI.1980 r. Sąd Wojewódzki w Łomży ustalił, że "pozwani: Państwowy Zakład Ubezpieczeń, Zdzisław K. i Jerzy D. ponoszą cywilną odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną Jadwidze Ł. rozbiciem należącego do niej samochodu". Zdaniem tego Sądu odpowiedzialność pozwanego PZU wynika z przepisu § 22 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1974 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. Nr 46, poz. 274). Podstawę prawną odpowiedzialności pozwanego Zdzisława K. stanowią przepisy art. 415 i art. 430 k.c., pozwanego zaś Jerzego D. - przepis art. 415 k.c. Sąd Wojewódzki powołał się ponadto na orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 25.XI.1977 r. IV CR 122/77, zawierające tezę, że "Nie jest objęte wyłączeniem odpowiedzialności z tytułu ubezpieczenia autocasco, przewidzianym w § 24 pkt 6 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1974 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. Nr 46, poz. 274) uszkodzenie lub zniszczenie pojazdu przez osobę prowadzącą zakład naprawczy, spowodowane samowolnym, bez zgody posiadacza, użyciem pojazdu oddanego do naprawy".Wymieniony wyżej wyrok zaskarżył rewizją pozwany PZU, powołując podstawę rewizyjną z art. 368 pkt 1 k.p.c.Sąd Najwyższy, podzielając zarzuty skarżącego co do braku podstaw jego odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną powódce przez pozwanych Z.K. i J.D., zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddalił powództwo w stosunku do pozwanego PZU. Zdaniem Sądu Najwyższego w okolicznościach sprawy nie miało wprawdzie miejsca żadne z pięciu zdarzeń ubezpieczeniowych taksatywnie wymienionych w § 24 pkt 6 rozporządzenia z dnia 28 listopada 1974 r., ale o odpowiedzialności PZU z ubezpieczenia autocasco w sytuacji określonej w § 22 ust. 2 pkt 4 rozporządzenia może być mowa tylko wtedy, gdy pojazd był zabezpieczony w sposób określony w § 23 ust. 1 rozporządzenia. Takiemu zabezpieczeniu nie czyni zadość wyrażony przez posiadacza zakaz użycia pojazdu, choćby uzupełniony odnotowaniem stanu licznika w chwili powierzenia pojazdu zakładowi naprawczemu. Nie usprawiedliwia odstępstwa od zasady wyrażonej w § 23 ust. 1 rozporządzenia okoliczność, że niekiedy, co nie oznacza, że przeważnie, naprawy wymagają pozostawienia pojazdu na pewien czas w zakładzie naprawczym wraz z kluczykami do zapłonu i drzwi.Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30.III.1981 r. zaskarżył rewizją nadzwyczajną Prokurator Generalny PRL. Zarzucając naruszenie art. 381 k.p.c. w związku z § 22 ust. 2 pkt 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1974 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. Nr 46, poz. 274), skarżący wniósł o uchylenie tego wyroku i oddalenie rewizji pozwanego PZU od wyroku wstępnego Sądu Wojewódzkiego w Łomży z dnia 25.XI.1980 r.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zagadnienie wzajemnych relacji między przepisami § 22 ust. 2 pkt 4 i § 24 pkt 6 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1974 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. Nr 46, poz. 274 z późn. zmianami) było już przedmiotem rozważań w kilku orzeczeniach Sądu Najwyższego (zob. uchwałę składu siedmiu sędziów SN z dnia 6.XII.1975 r. III CZP 44/75 - OSNCP z 1976 r. z. 7-8, poz. 153, wyrok SN z dnia 13.IV.1976 r. I CR 159/76 - nie publikowany, wyrok SN z dnia 25.IV.1977 r. IV CR 122/77 - OSNCP z 1978 r. z. 2, poz. 33). Na ich podstawie można przyjąć za ustalony pogląd, że przewidziana w przepisie § 22 ust. 2 pkt 4 rozporządzenia odpowiedzialność PZU za użycie pojazdu mechanicznego bez zgody posiadacza przez prowadzącego zakład naprawczy lub przez jego pracownika nie została wyłączona przepisem § 24 pkt 6 tego rozporządzenia. Pogląd ten podzielił Sąd Najwyższy w orzeczeniu zaskarżonym rewizją nadzwyczajną, stwierdzając w uzasadnieniu, że szkoda powódki "nie była (...) następstwem żadnego z pięciu zdarzeń ubezpieczeniowych taksatywnie wymienionych w punkcie szóstym § 24 rozporządzenia z 1974 r.".Drugie zagadnienie dotyczy wykładni przepisu § 23 pkt 1 rozporządzenia z 1974 r.W zaskarżonym orzeczeniu Sąd Najwyższy wypowiedział pogląd, że "również za szkodę wyrządzoną samowolnym użyciem przez zakład naprawczy przyjętego do konserwacji lub naprawy pojazdu Państwowy Zakład Ubezpieczeń ponosi odpowiedzialność z ubezpieczenia autocasco tylko wówczas, gdy pojazd był zabezpieczony w sposób określony w § 23 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1974 r.". Kierując się literalną wykładnią powołanego przepisu, Sąd ten stwierdził, że odstępstwa od wyrażonej w nim zasady staranności nie może uzasadniać okoliczność, że niekiedy "naprawy wymagają pozostawienia pojazdu na pewien czas w zakładzie naprawczym wraz z kluczykami od zapłonu i drzwi".Przeciwny powyższemu pogląd wypowiedziany został w orzeczeniu Sądu Najwyższego z dnia 25.IV.1977 r. IV CR 122/77 (OSNCP z 1978 r. z. 2, poz. 33). Sąd Najwyższy - podnosząc również, że nie ma uzasadnionych podstaw do tego, aby w odmienny sposób niż każdy inny podmiot używający pojazdu bez zgody posiadacza traktować "zakład naprawczy", który używa oddanego do naprawy pojazdu bez zgody posiadacza - stwierdził, że do "odmiennej wykładni w odniesieniu do tego szczególnego wypadku (oddania samochodu do naprawy) nie może prowadzić § 23 ust. 1 rozporządzenia". Dla uzasadnienia tego stanowiska Sąd Najwyższy podniósł: "Wiadomo powszechnie, że do naprawy nie może być w żadnym właściwie wypadku oddany samochód zabezpieczony w sposób określony w § 23 ust. 1 rozporządzenia".W związku z powyższym należy zauważyć, co następuje:Przepis § 23 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1974 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych uściśla pojęcie "użycia pojazdu bez zgody posiadacza" wprowadzone w § 22 ust. 2 pkt 4 tego rozporządzenia. Stanowi on w istocie konkretyzację znanego w stosunkach obligacyjnych pojęcia "należytej staranności" (art. 355 k.c.). Miarą staranności w rozumieniu art. 355 k.c. jest staranność ogólnie wymagana w stosunkach danego rodzaju. Skoro tak, to w stosunkach cywilnoprawnych wynikających z obowiązkowego ubezpieczenia auto-casco, określonych rozporządzeniem z 1974 r., miarą staranności posiadacza pojazdu mechanicznego w zabezpieczeniu pojazdu przed samowolnym użyciem (a także przed kradzieżą) jest zachowanie się w sposób określony w § 23 ust. 1 rozporządzenia (wyjęcie kluczyka od zapłonu, a jeżeli pojazd ma drzwi - zamknięcie kluczem drzwi pojazdu). Według § 22 ust. 2 obecnie obowiązującego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1981 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. Nr 30, poz. 166) obowiązek należytego zabezpieczenia pojazdu przed kradzieżą lub samowolnym użyciem jest spełniony przez posiadacza także wtedy, gdy umieści on pojazd w pomieszczeniu zamkniętym na klucz lub na strzeżonym parkingu.Eksploatacja pojazdu mechanicznego wiąże się z koniecznością korzystania przez posiadacza z usług zakładu naprawczego. Wiadomo powszechnie, że nie jest obecnie możliwe oddanie pojazdu do naprawy bez pozostawienia prowadzącemu zakład lub osobie przez niego upoważnionej dowodu rejestracyjnego oraz kluczyków od zapłonu i od drzwi pojazdu. Dowód rejestracyjny stanowi dowód legalnego posiadania samochodu w zakładzie, a posiadanie kluczyków od zapłonu i drzwi pojazdu warunkuje fizyczną możliwość dokonania naprawy (dostęp do mechanizmów, przemieszczenia pojazdu na właściwe stanowisko pracy, próbna jazda itp.).W konsekwencji, oddając pojazd mechaniczny do naprawy w zakładzie naprawczym i powierzając prowadzącemu zakład na czas wykonania usługi kluczyki od zapłonu i do drzwi pojazdu, posiadacz traci fizyczną możliwość zachowania się w sposób określony w § 23 ust. 1 rozporządzenia. Przepis ten staje się nieadekwatny do zaistniałej sytuacji faktycznej.Obowiązek zabezpieczenia pojazdu oddanego do naprawy, w tym również zabezpieczenia go przed samowolnym użyciem, przechodzi na prowadzącego zakład naprawczy. Patrząc na zagadnienie z punktu widzenia szczególnej staranności posiadacza, mamy zatem do czynienia z analogicznym stanem rzeczy jak w przypadku pozostawienia pojazdu przez posiadacza na parkingu strzeżonym. Skoro pozostawienie samochodu na parkingu strzeżonym - w świetle dotychczasowego orzecznictwa, a w odniesieniu do stanów faktycznych zaistniałych po dniu 1.I.1982 r. również w świetle obowiązującego prawa (§ 22 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1981 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych - Dz. U. Nr 30, poz. 166) - jest dopełnieniem przez posiadacza aktu szczególnej staranności w zabezpieczeniu pojazdu przed samowolnym jego użyciem, to jest nim również oddanie przez posiadacza pojazdu mechanicznego do naprawy w zakładzie naprawczym, łącznie z kluczykami od zapłonu i od drzwi pojazdu.Reasumując, należy przyjąć, że przepis § 23 ust. 1 rozporządzenia nie wyłącza odpowiedzialności Państwowego Zakładu Ubezpieczeń - na podstawie § 22 ust. 2 pkt 4 tego rozporządzenia - za szkodę wyrządzoną posiadaczowi pojazdu mechanicznego przez prowadzącego zakład naprawczy lub jego pracownika w wyniku samowolnego użycia przez nich pojazdu przyjętego do naprawy.Jak słusznie podnosi skarżący, za przytoczonym rozwiązaniem przemawiają względy natury celowościowej. Nie wydaje się bowiem słuszne, aby skuteczność ochrony ubezpieczeniowej i interesów poszkodowanego w ramach ubezpieczenia auto-casco miała być mniejsza w sytuacji, gdy bez zgody posiadacza używa pojazdu osoba prowadząca zakład naprawczy lub osoba zatrudniona w takim zakładzie, mająca szczególny obowiązek pieczy nad pojazdem z tytułu łączącego ją z posiadaczem pojazdu stosunku prawnego.Z powyższych zasad należało orzec jak w sentencji (art. 390 § 1 w związku z art. 422 § 1 k.p.c.).