III CRN 310/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Kuryłowicz. Sędziowie: B. Łubkowski (sprawozdawca), J. Przybylski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Władysława i Urszuli małż. S. przeciwko Kazimierze S. o eksmisję, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu-Ośrodek Zamiejscowy w Kaliszu z dnia 17 stycznia 1967 r., uchylił wyrok Sądu Powiatowego w Krotoszynie z dnia 30 czerwca 1966 r. w części uzależniającej eksmisję pozwanej od jednoczesnego dostarczenia jej lokalu zastępczego oraz uchylił wyrok Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu-Ośrodek Zamiejscowy w Kaliszu z dnia 17 stycznia 1967 r. oddalający w tej części rewizję pozwanej i umorzył w tym zakresie postępowanie;oddalił rewizję nadzwyczajną w pozostałej części.Uzasadnienie faktycznePowodowie domagali się w pozwie eksmisji pozwanej z nieruchomości, położonej w K. przy ul. (...), twierdząc, że są właścicielami tej nieruchomości oraz że pozwana zajmuje nieruchomości bez tytułu prawnego, a nadto ją dewastuje i nie płaci czynszu.Pozwana wniosła o oddalenie powództwa twierdząc, że nieruchomość tę do czasu nabycia jej przez powodów posiadała w dobrej wierze jako właścicielka razem ze swym obecnie nieżyjącym mężem oraz że na nieruchomość tę poczyniła nakłady znacznej wartości.Sąd Powiatowy w Krotoszynie wyrokiem z dnia 30 czerwca 1966 r. orzekł eksmisję pozwanej i osób prawa jej reprezentujących zgodnie z żądaniem pozwu za jednoczesnym dostarczeniem pozwanej lokalu zastępczego według warunków określonych w art. 9 ust. 4 i 7 ustawy z dnia 8 maja 1957 r. (Dz. U. z 1962 r. Nr 47, poz. 228).Sąd Powiatowy ustalił, że nakłady poczynione przez pozwaną znajdują pokrycie w uzyskanych przez nią dochodach z nieruchomości, że pozwana zajmuje lokal mieszkalny bez tytułu prawnego, że odmówiła zawarcia umowy najmu z powodami oraz płacenia czynszu i że w związku z tym powinna zajmowane mieszkanie wydać powodom zgodnie z art. 222 § 1 k.c. Jednocześnie Sąd Powiatowy uznał, że byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, gdyby pozwana miała opuścić nieruchomość powodów bez dostarczenia jej mieszkania zastępczego. Mąż pozwanej bowiem miał otrzymać sporną nieruchomość na własność i opiekował się nią jak właściciel, żądanie więc od pozwanej (wdowy obarczonej rodziną) opuszczenia lokalu bez dania jej mieszkania zastępczego byłoby krzywdą nie znajdującą usprawiedliwienia w art. 5 k.c. Pozwana zaskarżyła powyższy wyrok rewizją zarzucając, że Sąd Powiatowy nie wyjaśnił należycie ani dochodów, które pozwana wraz z mężem uzyskała z nieruchomości, ani wysokości nakładów poniesionych na tę nieruchomość, a w konsekwencji nie wyjaśnił, "czy pozwana ma prawo nadal zamieszkiwać w spornym mieszkaniu do czasu pokrycia swych roszczeń z tytułu dokonanych w nieruchomości nakładów". Sąd Wojewódzki wyrokiem z dnia 17 stycznia 1967 r. oddalił rewizję pozwanej.Wyrok Sądu Wojewódzkiego z powodu rażącego naruszenia art. 369 pkt 1 i art. 387 k.p.c., art. 5 k.c. oraz art. 77 prawa lokalowego zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości, domagając się uchylenia zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu Powiatowego w Krotoszynie z dnia 30 czerwca 1966 r. i przekazania sprawy temu Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.Trafny jest zarzut skarżącego, że Sąd Powiatowy i Sąd Wojewódzki przeoczyły, iż pozwana wraz z rodziną zamieszkała w spornym mieszkaniu za zgodą ówczesnej właścicielki nieruchomości, wobec czego z chwilą wprowadzenia w dniu 12 marca 1948 r. na terenie m. K. publicznej gospodarki lokalami miała prawo zajmować sporny lokal na warunkach umowy najmu (art. 29 ust. 2 prawa lokalowego). W tej sytuacji żądanie i orzeczenie eksmisji pozwanej ze spornego mieszkania mogło opierać się tylko na podstawach wymienionych w art. 16 prawa lokalowego, a tym samym ustalenie Sądu Powiatowego, że pozwana zajmuje sporne mieszkanie bez tytułu prawnego i orzeczenie eksmisji wyłącznie na podstawie prawa własności powodów jest wadliwe. Wobec jednak bezspornego faktu niepłacenia czynszu przez pozwaną, istniała podstawa do żądania i orzeczenia eksmisji na podstawie art. 16 ust. 1 pkt 4 prawa lokalowego.Trafny jest również zarzut skarżącego, że niedopuszczalne było uzależnienie eksmisji od dostarczenia pozwanej mieszkania (lokalu) zastępczego. Stosownie bowiem do art. 77 prawa lokalowego stwierdzenie, czy eksmitowanej osobie należy dostarczyć lokal zastępczy czy też pomieszczenie zastępcze, nie należy do sądu, lecz do właściwego dla spraw lokalowych organu prezydium rady narodowej, do którego należy wykonanie orzeczenia. Orzeczenie więc w tym względzie zawarte w zaskarżonym wyroku jest orzeczeniem, które nie podlega orzecznictwu sądów powszechnych, to zaś stosownie do art. 369 pkt 1 k.p.c. powoduje nieważność postępowania w tej części, przy czym oparcie takiego orzeczenia na art. 5 k.c. także narusza ten przepis. Jeżeli bowiem orzekanie w kwestii dającej ewentualną podstawę do zastosowania art. 5 k.c. należy do organu administracyjnego, to rzeczą tego organu, a nie sądu jest również ocena, czy dane żądanie, do którego rozpoznania sąd nie jest powołany, zgodne jest z zasadami współżycia społecznego.Z tych względów zgodnie z art. 421 § 3 k.p.c. uzasadniona jest rewizja nadzwyczajna w części, w której zaskarża ona orzeczenie Sądu Powiatowego uzależniającego wykonanie eksmisji od jednorazowego dostarczenia pozwanej lokalu zastępczego.Nie można natomiast zgodzić się z poglądem skarżącego, że uchylenie zaskarżonych wyroków w części dotkniętej nieważnością uzasadnia uchylenie tych wyroków w całości.Norma art. 5 k.c. ma charakter wyjątkowy i można ją stosować w sytuacji, gdy w innej drodze nie można zabezpieczyć interesu osoby zagrożonej wykonaniem prawa podmiotowego drugiej osoby.W sprawach o opróżnienie pomieszczenia sąd z mocy art. 320 k.p.c. w szczególnie uzasadnionych wypadkach - a zwłaszcza gdy wykonanie natychmiastowe wyroku kolidowałoby z zasadami współżycia społecznego - władny jest wyznaczyć odpowiedni termin do spełnienia tego świadczenia. Przepis ten zatem ogranicza prawo podmiotowe żądającego opróżnienia mieszkania czy innego lokalu, a tym samym przekreśla stosowanie art. 5 k.c. Sąd Powiatowy i Sąd Wojewódzki nie skorzystały wprawdzie z możności odroczenia eksmisji na podstawie art. 320 k.p.c., lecz od prawomocności zaskarżonych wyroków upłynęło przeszło 2½ lat i w związku z tym brak obecnie podstaw do odroczenia eksmisji na podstawie tego przepisu.Z tych względów Sąd Najwyższy z mocy art. 421 § 3 i 422 k.p.c. częściowo uchylił zaskarżone wyroki i umorzył postępowanie, a w pozostałej części oddalił rewizję nadzwyczajną.