III CZP 16/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN K. Kołakowski. Sędziowie SN: J. Niejadlik (sprawozdawca), J. Świeboda.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Wacława M. przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej Lokatorsko-Własnościowej w N.T. o wydanie lokalu mieszkalnego po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Nowym Sączu postanowieniem z dnia 19 grudnia 1985 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"1. Czy pozostają w sprzeczności z ustawą z dnia 16 września 1982 r. - prawo spółdzielcze postanowienia statutu spółdzielni mieszkaniowej uniemożliwiające uzyskanie przydziału mieszkania członkowi mającemu tytuł prawny do domu jednorodzinnego, gdy z prawa tego nie może skorzystać w sytuacji, gdy art. 206 prawa spółdzielczego zawiera tylko zakaz posiadania prawa do więcej niż jednego spółdzielczego lokalu mieszkalnego?2. Czy w żądaniu strony domagającej się wydania skonkretyzowanego lokalu w sytuacji braku przydziału mieści się bądź żądanie ustalenia (art. 189 k.p.c.) obowiązku spółdzielni mieszkaniowej do wydania przydziału, wywodzące się z zawartej między stronami umowy w sprawie określenia kolejności przydziału mieszkania spółdzielczego, bądź żądanie uchylenia uchwały rady spółdzielni warunkującej wydanie przydziału?"podjął następującą uchwałę:1. Statutowy zakaz przydziału spółdzielczego lokalu mieszkalnego członkowi, którego małżonek ma tytuł prawny do domu jednorodzinnego i w tym domu zamieszkuje, nie jest sprzeczny z przepisami prawa spółdzielczego. Zakaz ten nie działa w sytuacji, gdy szczególne względy rodzinne przemawiają za posiadaniem przez małżonków dwu oddzielnych lokali mieszkalnych.2. Jeżeli zarząd odmawia członkowi - powołując się na to, że może on korzystać z mieszkania do którego ma tytuł prawny małżonek - przydzielenia określonego spółdzielczego lokalu mieszkalnego, to członkowi przysługuje roszczenie o zobowiązanie spółdzielni mieszkaniowej do przydzielenia mu tego lokalu. Powództwo o wydanie lokali powinien - w takiej sytuacji - sąd rozpoznać jako powództwo o nakazanie spółdzielni, aby przydzieliła członkowi skonkretyzowany w pozwie spółdzielczy lokal mieszkalny.Uzasadnienie faktycznePowód Wacław M. zamieszkiwał wraz z żoną i córką w domu jednorodzinnym w miejscowości S., położonej w województwie L. Jego żona - łącznie z mieszkającą z nimi teściową - jest współwłaścicielką w połowie tego domu. We wniosku o przydział mieszkania własnościowego (20 grudnia 1978 r.) poinformował on zarząd pozwanej Spółdzielni Mieszkaniowej, że przydzielony mu lokal mieszkalny zajmie wraz z żoną, która przekaże z tą chwilą swój udział we współwłasności domu jednorodzinnego ich dorosłej córce. Od maja 1983 r. powód mieszka i pracuje w N.T. W umowie (20 października 1983 r.) określającej kolejność przydziałów strony ustaliły, że w 1984 r. uzyska on przydział mieszkania spółdzielczego. W piśmie z dnia 9 maja 1985 r. zarząd - powołując się na przepis § 34 ust. 1 statutu - powiadomił powoda, że może liczyć na przydział mieszkania dopiero po upływie 5 lat od zbycia przez żonę udziału we współwłasności domu jednorodzinnego w S., a rada nadzorcza (29 czerwca 1985 r.) - częściowo uwzględniając jego odwołanie - zmieniła tę decyzję o tyle, że zaleciła zarządowi, żeby przydzielił powodowi mieszkanie niezwłocznie po zbyciu przez żonę udziału we współwłasności tego domu. Powód twierdził, że żona - z uwagi na konieczność opieki nad matką - nie może zbyć udziału we współwłasności domu jednorodzinnego i zamieszkać przy nim w N.T., a on powrócić ze względów zdrowotnych (zmiana klimatu) do S., i - w związku z tym - żądał w pozwie nakazania pozwanej Spółdzielni, żeby mu wydała lokal mieszkalny M-3 typu własnościowego, mieszczący się w budynku w N.T. przy ul. (...) bez obowiązku spełnienia warunku zakomunikowanego mu w piśmie z dnia 29 czerwca 1985 r. przez radę nadzorczą. Mając na względzie, że nie spełnił on warunków, które uprawniały go do uzyskania przydziału mieszkania, Sąd Rejonowy oddalił powództwo. Przy rozpoznawaniu rewizji powoda powstały dla Sądu Wojewódzkiego zagadnienia prawne przytoczone w sentencji niniejszej uchwały.Według - powołanego przez Sąd Wojewódzki - art. 208 § 1 i 2 prawa spółdzielczego członkowi spółdzielni może przysługiwać prawo tylko do jednego spółdzielczego lokalu mieszkalnego. Brzmienie tego przepisu jednak nie usprawiedliwia - a contrario - wniosku, że w takim razie nie ma zakazu przydzielenia mieszkania spółdzielczego członkowi, który już posiada inny tytuł prawny (np. najem, własność) do pełnowartościowego lokalu mieszkalnego. Wskazany przepis reguluje sytuację szczególną, jaka powstaje, gdy w ręku jednej osoby mogło się skupić - albo się już skupiło - prawo do dwóch mieszkań spółdzielczych. Przy wykładni tego przepisu nie można się zatem odrywać od ogólnego unormowania art. 23 i 26 prawa lokalowego - ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r., jako wyrazu ukształtowanej w ustawodawstwie polskim zasady, że można - nie wyłączając, traktowanych tu jak jedna osoba, małżonków (art. 23 k.r.o.) - zaspokoić potrzeby mieszkaniowe (art. 204 § 1 i 2 prawa spółdzielczego) korzystając tylko z jednego mieszkania. Z unormowania ogólnego zatem wypływa wniosek, że może uzyskać przydziału mieszkania spółdzielczego członek, jeżeli swe potrzeby mieszkaniowe zaspokaja w inny sposób (orz. SN z dnia 29 maja 1970 r. I Cr 231/70, OSNCP 1971 r, z. 2, poz. 39), a więc i taki, który może korzystać z lokalu mieszkalnego znajdującego się w domu jednorodzinnym należącym do jego współmałżonka.Prezentowany pogląd przesądza - w sensie negatywnym - odpowiedź na pytanie, czy postanowienia statutu kolidują z właściwą treścią § 1 art. 206 prawa spółdzielczego. Uchwała nr 3 Rady CZSBM z dnia 3 marca 1983 r. w sprawie zasad przyjmowania członków, przydziału i zamiany mieszkań w spółdzielniach mieszkaniowych (Inf. i Kom. 1983, nr 5, poz. 18) - którą powołuje Sąd Wojewódzki - zawiera wytyczne, o których mowa w art. 205 prawa spółdzielczego, oraz postanowienie mające "charakter zaleceń do wykorzystania przez spółdzielnie przy uchwalaniu swych statutów i regulaminów" (§ 2). Zalecenie, zawarte w § 29 tej uchwały, wprowadziła - z nieznaczną zmianą redakcyjną - pozwana Spółdzielnia do swego statutu. W § 32 statut stanowi, iż nie może uzyskać przydziału mieszkania członek, który, zaspokoił swoje potrzeby mieszkaniowe poza Spółdzielnią (ust. 1), a w szczególności: (pkt 1) posiada - on albo małżonek zgłoszony do wspólnego mieszkania (ust. 2) - tytuł prawny do domu jednorodzinnego i może z przysługującego prawa korzystać", (pkt 2) "uzyskał przydział lokalu mieszkalnego na zasadzie szczególnego trybu najmu na czas nie oznaczony albo spółdzielcze prawo do lokalu (...), a członek odmawia złożenia pisemnego zobowiązania do całkowitego zwolnienia dotychczas zajmowanego mieszkania i przekazania właściwemu organowi do dyspozycji (...)". Brzmienie tego postanowienia statutu wskazuje, iż za daleko poszedł Sąd Wojewódzki w wypowiedzi, że statut w większym stopniu ogranicza prawa członka, niż uczyniły to przepisy prawa. Powiedziano już wyżej, że zakaz korzystania z mieszkania spółdzielczego i - jednocześnie - posiadania lokalu mieszkalnego do którego członkowi przysługuje inny tytuł prawny, wypływa z ogólnego unormowania zawartego w prawie lokalowym. Zarzucanych więc sprzeczności nie ma.Zasada, że małżonkowie mają prawo do jednego tylko mieszkania (spółdzielczego albo opartego na innym tytule prawnym), dopuszcza jednak wyjątki. Taki wyjątek przewidziano w - ogólniejszym (a więc odnoszącym się do sytuacji, gdy współmałżonek członka zajmuje mieszkanie w swoim domu jednorodzinnym) - art. 23 ust. 4 pkt 2 prawa lokalowego, jako że stanowi on, iż można pozostawić małżonkom dwa oddzielne lokale mieszkalne, jeżeli szczególne względy rodzinne to uzasadniają, oraz w - dotyczącym wyłącznie mieszkań spółdzielczych - art. 206 § 3 prawa spółdzielczego, w myśl którego małżonkom, którzy z przyczyn uzasadnionych mają osobne miejsce zamieszkania (art. 25 i nast. k.c.), można przydzielić dwa oddzielne lokale mieszkalne. Oznacza to, że w sytuacji, gdy - z przyczyn w tych przepisach wskazanych - członek nie może korzystać z lokalu mieszkalnego, do którego przysługuje prawo jego współmałżonkowi, to antyspekulacyjny przepis § 32 statutu nie działa. Ocena, czy zachodzą przesłanki do posiadania przez małżonków dwóch oddzielnych mieszkań należy do zarządu, jako organu spółdzielni właściwego do wydania przydziału (§ 26). Bezzasadna odmowa przydziału narusza indywidualne prawo majątkowe członka. Może on więc na zasadach ogólnych - a więc bez wyczerpania postępowania wewnątrzspółdzielczego - poszukiwać ochrony sądowej. W tym przedmiocie ocena zarządu podlega kontroli sądowej.Spółdzielcze prawo do lokalu powstaje na skutek i z chwilą przydziału lokalu (art. 213 § 3 pr. spółdz.). Przed uzyskaniem przydziału członek nie może domagać się w pozwie wydania lokalu. Jeżeli zostały spełnione przesłanki uzasadniające przyznanie określonego lokalu, to członkowi przysługuje cywilnoprawne roszczenie o zobowiązanie spółdzielni do przydzielenia mu tego mieszkania (por. orz. SN z dnia 4 grudnia 1983 r. IV CR 347/83, OSPiKA 1985, z. 3, poz. 57). W takiej sytuacji powództwo opiewające na wydanie lokalu należy potraktować (art. 130 § 2 zdanie drugie, w związku z art. 187 k.p.c.) jako powództwo o nakazanie spółdzielni, aby ten lokal przydzieliła. Jeśli zaś członek nie jest w stanie skonkretyzować lokalu, a wskazuje dom w budowie, to rzeczą sądu będzie nałożyć w wyroku na spółdzielnię obowiązek przydzielenia mu mieszkania o określonych parametrach w budynku wskazanym w pozwie (art. 365 k.c.). Z reguły zaś członek nie będzie miał interesu prawnego w ustalaniu (art. 189 k.p.c.) "obowiązku spółdzielni mieszkaniowej do wydania przydziału wywodzącego się z zawartej między stronami umowy w sprawie określenia kolejności przydziału mieszkania spółdzielczego".Przedstawione zagadnienia prawne więc rozstrzygnął Sąd Najwyższy jak w sentencji uchwały (art. 391 § 1 k.p.c.).