III CZP 19/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN J. Szachułowicz.Sędziowie SN: A. Gola, T. Bielecki (spr.).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa H. K. przeciwko L. K. o ustalenie nieważności umowy przekazania gospodarstwa rolnego po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 23 marca 1988 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Ł. postanowieniem z dnia 10 lutego 1988 r., sygn. akt (...), do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy następcą rolnika przekazującego gospodarstwo rolne w trybie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin może być bratanek zmarłego męża rolnika,podjął następującą uchwałę:"zstępny rodzeństwa nieżyjącego małżonka rolnika nie może być następcą rolnika w rozumieniu art. 48 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268 ze zm.)".Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki w Łomży zagadnienie prawne, budzące poważne wątpliwości (art. 391 k.p.c.), wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego:Umową z dnia 16 września 1986 r., sporządzoną w Państwowym Biurze Notarialnym w Z., H. K. przekazała - w trybie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268 z późn. zm.) - L. K. bratankowi swego nieżyjącego męża J. K., własność gospodarstwa rolnego, położonego we wsi W. (3,6820 ha) i wsi W. (1,7750 ha), zorganizowanego na udziale wynoszącym 9/12 części.W pozwie z dnia 4 września 1987 r., skierowanym przeciwko L. K., H. K. wnosiła o ustalenie, że rzeczona umowa z dnia 16 września 1986 r. jest nieważna, gdyż pozwany nie należy do grona następców wymienionych w art. 48 ust. 1 cytowanej wyżej ustawy, a nadto, że przekazane mu gospodarstwo zbył nieformalną umową swemu stryjowi - T. K. i odrzucił spadek po J. K. W toku postępowania zgłosił do udziału w sprawie T. K., w charakterze interwenienta ubocznego, po stronie pozwanego. Wyrokiem z dnia 19 listopada 1987 r. (...) Sąd Rejonowy oddalił powództwo przyjmując, że śmierć małżonka rolnika - przed datą przekazania gospodarstwa - w danym wypadku, śmierć J. K. - nie wywołuje wygaśnięcia stosunku powinowactwa między tym rolnikiem i bratankiem jego nieżyjącego małżonka; poza tym - art. 48 ust. 1 ustawy nie stanowi, że rolnik może przekazać gospodarstwo rolne na rzecz zstępnego rodzeństwa małżonka tylko za życia tego małżonka.Zarzucając w rewizji, że zaskarżony wyrok zapadł z obrazą art. 48 ust. 1 ustawy, powódka wnosiła o zmianę tego wyroku i uwzględnienie powództwa. Rewidująca reprezentowała pogląd, że art. 48 ust. 1 ustawy wyczerpująco określa krąg osób, które mogą być następcami rolnika, pozwany zaś do kręgu tego nie należy.Przy rozpoznawaniu sprawy, na skutek tej rewizji, Sądowi Wojewódzkiemu w Łomży nasunęło się - przytoczone na wstępie - zagadnienie prawne, które Sąd ten przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Jednym z warunków uzyskania przez rolnika emerytury lub renty jest przekazanie gospodarstwa rolnego następcy lub Państwu.W myśl art. 48 ust. 1 ustawy następcami rolnika (osobami uprawnionymi do przejęcia gospodarstwa rolnego) mogą być: zstępni, małżonkowie zstępnych, przysposobieni i ich małżonkowie, rodzeństwo i ich małżonkowie, zstępni rodzeństwa i ich małżonkowie oraz pasierbowie i wychowankowie.Jeżeli rolnik nie ma następcy - należącego do grona osób wymienionych w art. 48 ust. 1 - następcą może być współwłaściciel gospodarstwa rolnego lub małżonek tego współwłaściciela, nie może natomiast nim być małżonek rolnika, przekazującego gospodarstwo za rentę lub emeryturę (art. 48 ust. 2 i (...) 2 ustawy).W razie braku następcy lub gdy nie spełnia on przewidzianych w art. 48 ust. 3 ustawy "warunków" do przejęcia gospodarstwa rolnego albo odmówił jego przejęcia, gospodarstwo rolne - na wniosek rolnika - przejmuje Państwo. Przejęcie ma charakter subsydiarny. Wchodzi ono bowiem w rachubę dopiero wtedy, gdy następca nie chce lub nie może przejąć gospodarstwa (art. 51 ustawy).Wykładnia językowa wskazuje, że krąg osób mogących być następcami rolnika został w art. 48 ustawy określony w sposób wyczerpujący (numerus (...)). Oznacza to, że przypisanie przymiotu następcy innym jeszcze osobom jest niedopuszczalne. Nie posiada zatem przymiotu następcy bratanek zmarłego małżonka rolnika, chyba że jest on współwłaścicielem gospodarstwa rolnego, które ma być przekazane za rentę lub emeryturę (art. 48 ust. 2 ustawy). Do odmiennych wniosków nie prowadzą też inne metody wykładni, w tym także wykładnia funkcjonalna.Ustawa statuuje zasadę, zgodnie z którą przekazanie gospodarstwa rolnego może nastąpić na rzecz osób należących do rodziny rolnika. Chodzi bowiem o zachowanie rodzinnego charakteru gospodarstw indywidualnych i wykorzystania rodziny (młodej generacji) jako ogniwa zapewniającego ciągłość gospodarstwa (sukcesja pokoleń). Przekazane następcy gospodarstwo rolne nie wchodzi do masy spadkowej w przypadku otwarcia się spadku po osobie przekazującej. Następca nie jest - z reguły - obciążony świadczeniami na rzecz osoby, od której uzyskał gospodarstwo (por. art. 21 ustawy), nie ciążą też na nim żadne obowiązki majątkowe względem przyszłych spadkobierców przekazującego gospodarstwo rolnika. Niezależnie więc od jednoznacznego brzmienia art. 48 ustawy - podniesione okoliczności przemawiają również za uznaniem, że poza kręgiem osób wymienionych w tym przepisie, następcami rolnika nie mogą być inne jeszcze osoby.Takie samo stanowisko było reprezentowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego na tle wykładni przepisu art. 75 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140), uchylonej przez art. 76 obowiązującej od dnia 1 stycznia 1983 r. ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (por. uchwała z dnia 16 września 1982 r., III CZP 37/82, OSNCP 1983, nr 2-3, poz. 29 i z dnia 10 kwietnia 1985 r., III CZP 18/85, OSNCP 1985, nr 12, poz. 189).Artykuł 48 obecnie obowiązującej ustawy stanowi odpowiednik uchylonego art. 75 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 27 października 1977 r. Zmiana w unormowaniu polega tylko na tym, że rozszerzono krąg następców o: małżonków zstępnych rolnika, przysposobionych rolnika i ich małżonków, małżonków rodzeństwa oraz małżonków zstępnych rodzeństwa rolnika.Gdyby ustawodawca chciał obdarzyć przymiotem następcy inne jeszcze osoby - poza wymienionymi w art. 48 - to dałby temu wyraz w tym lub innym przepisie ustawy. Tego jednak nie uczynił. Powyższe przemawia dodatkowo za przyjęciem, że krąg następców wymieniony w art. 48 ma charakter pełny, a więc że żadne inne osoby - poza wymienionymi w tym przepisie - nie mogą zostać następcą rolnika. Umowa przekazania gospodarstwa rolnego na rzecz osoby, która nie należy do grona następców, jako sprzeczna z art. 48 ustawy (art. 58 § 1 k.c.) jest nieważna (por. uchwałę składu siedmiu sędziów SN z dnia 22 grudnia 1980 r., III CZP 39/80, OSNCP 1981, nr 7, poz. 121 i uchwałę z dnia 19 grudnia 1986 r., III CZP 89/86, OSNCP 1988, nr 1, poz. 8).Stan faktyczny sprawy uzasadnia więc udzielenie odpowiedzi na przedstawione pytanie o treści zawartej w sentencji uchwały, tj. że zstępny rodzeństwa nieżyjącego małżonka rolnika nie może być następcą rolnika w rozumieniu art. 48 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268).