III CZP 2/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN H. Ciepła (sprawozdawca). Sędziowie SN: K. Piasecki, Z. Świeboda.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Janiny S. i Leokadii P. z udziałem Małgorzaty C. o przyznanie prawa ubiegania się o przydział lokalu spółdzielczego po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Krakowie postanowieniem z dnia 28 grudnia 1989 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy do osób bliskich w rozumieniu art. 221 § 1 prawa spółdzielczego należą wyłącznie osoby wymienione w art. 9 ust. 1 prawa lokalowego?"podjął następującą uchwałę:Do osób bliskich w rozumieniu art. 221 § 1 prawa spółdzielczego należą także osoby nie wymienione w art. 9 ust. 1 prawa lokalowego (jedn. tekst: Dz. U. z 1987 r. Nr 30, poz. 165 ze zm.). Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c. budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego:Spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego typu lokatorskiego, którego przydział Wilhelm S. otrzymał w dniu 15 listopada 1962 r., wygasło wskutek jego śmierci. Żona Wilhelma S. - Janina S., z którą zawarł małżeństwo w 1975 r., jego siostra Leokadia P. i krewna Małgorzata C. wystąpiły do Sądu Rejonowego z wnioskiem o rozstrzygnięcie w trybie art. 221 § 3 pr. spółdz., której z nich przysługuje prawo ubiegania się o przyjęcie w poczet członków spółdzielni i o przydział lokalu po Wilhelmie S. Żona i siostra twierdziły, że zamieszkiwały z nim na stałe, a Małgorzata C. - że zamieszkiwała w tym lokalu nieodpłatnie przez 4 lata i przez ten czas opiekowała się Wilhelmem S. oraz prowadziła z nim wspólne gospodarstwo. Sąd Rejonowy wnioski te oddalił ustalając, że żona i siostra Wilhelma S. nie zamieszkiwały z nim, lecz w W. i tam było ich centrum życiowe. Natomiast Małgorzata C. zamieszkiwała w tym lokalu jako sublokator i nie istniał między nią a Wilhelmem S. stosunek bliskości w rozumieniu art. 221 § 1 pr. spółdz.Rozpoznając sprawę na skutek rewizji Sąd Wojewódzki powziął wątpliwość wyrażoną w przedstawionym do rozstrzygnięcia zagadnieniu prawnym. Wątpliwości te wywołane zostały zmianą poglądu w orzecznictwie Sądu Najwyższego co do pojęcia osoby bliskiej w rozumieniu art. 691 k.c. Mianowicie w orzeczeniach z dnia 31 marca 1989 r. III CRN 51/89 i z dnia 31 maja 1989 r. III CRN 444/88 Sąd Najwyższy zawęził krąg osób bliskich najemcy w rozumieniu art. 691 k.c. tylko do osób wymienionych w art. 9 prawa lokalowego. Przystępując do rozważenia przedstawionego zagadnienia prawnego stwierdzić należy, że było ono już przedmiotem rozstrzygnięć Sądu Najwyższego i w tej materii ukształtowało się orzecznictwo oraz poglądy doktryny. Początkowo, zwłaszcza w czasie obowiązywania art. 145 ustawy o spółdzielniach i ich związkach z 1961 r., przy określeniu pojęcia "osoba bliska" stosowano przesłanki subiektywne. Pierwsze z nich uzależniały bliskość od istnienia więzów uczuciowych (miłości, przyjaźni, przywiązania), drugie od istnienia więzów formalnych lub trwałych więzów faktycznych. Pod rządem prawa spółdzielczego z 1982 r. w orzecznictwie Sądu Najwyższego przeważyła koncepcja obiektywna, przyjmująca, że "osobą bliską" jest osoba związana z członkiem spółdzielni stosunkiem rodzinnym w szerokim tego słowa znaczeniu (nawet dalszego pokrewieństwa, czy powinowactwa) lub quasi-rodzinnym, mającym charakter więzi trwałej, choć prawnie nie usankcjonowanej (konkubinat, współzamieszkiwanie dziecka wziętego na wychowanie, przyjaźń).Przyjęto także, że definicja legalna osoby bliskiej zawarta w art. 9 prawa lokalowego może być przydatna przy wykładni odpowiednich przepisów prawa spółdzielczego posługujących się tym określeniem, jednakże zakresy te oczywiście nie pokrywają się. Taka wykładnię pojęcia "osoby bliskiej" w rozumieniu art. 221 § 1 pr. spółdz. należy uznać za prawidłową, gdyż uwzględnia podstawowy cel spółdzielczości mieszkaniowej, jakim jest zaspokajanie potrzeb mieszkaniowych członków i ich rodzin (art. 204 § 1 pr. spółdz.) oraz charakter spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu i przeznaczenie, jakiemu prawo to ma służyć. Artykuł 9 prawa lokalowego definiuje pojęcie "osoby bliskiej najemcy", dotyczy więc lokali mieszkalnych zajmowanych na podstawie umowy najmu lub decyzji administracyjnej. Natomiast lokatorskie prawo do lokalu spółdzielczego nie wynika z umowy najmu, lecz pośrednio z członkostwa. Członek nie jest związany ze spółdzielnią stosunkiem najmu, a jego prawo do lokalu wynika bezpośrednio z przydziału (art. 213 § 1 pr. spółdz.), który nie jest decyzją administracyjną, lecz zdarzeniem cywilnoprawnym - czynnością prawną. Między spółdzielnią a członkiem bowiem istnieje stosunek prawny, którego treścią jest dostarczenie członkowi mieszkania w zamian za wniesienie odpowiedniego wkładu. Gdyby wolą ustawodawcy było zawężenie pojęcia osoby bliskiej z art. 221 pr. spółdz. do kręgu osób wymienionych w art. 9 prawa lokalowego, to niewątpliwie dałby temu wyraz w przepisach pr. spółdz. przez zamieszczenie odpowiedniego odesłania. Jego brak nie jest ani przeoczeniem ustawodawcy, ani nie powoduje luki prawnej. Zawężenie takie nie tylko godziłoby w zasady samodzielności i samorządności spółdzielni, ale przede wszystkim powodowałoby negatywne skutki społeczne. Często bowiem osoby faktycznie bliskie byłemu członkowi, nie wymienione w art. 9 prawa lokalowego, które z racji wspólnego zamieszkiwania z członkiem nie mają innego lokalu, pozostałyby bez mieszkania (np. osoba sprawująca wieloletnią nieodpłatną opiekę nad członkiem).Z tych względów odmienna wykładnia art. 221 pr. spółdz., zakładająca bezwzględne związanie pojęcia osoby bliskiej w rozumieniu tego przepisu podmiotowym zakresem art. 9 prawa lokalowego, jest nie do przyjęcia. W szczególności nie uzasadniają jej powołane przez Sąd Wojewódzki przepisy art. 1 i 2 prawa lokalowego oraz argument o wyeliminowaniu innych osób z kręgu uprawnionych i możliwości nadużywania uprawnień.Rzeczą sądów jest, aby realizacja roszczenia przewidzianego w art. 221 pr. spółdz., która jest równoznaczna z odmowa przydzielenia lokalu osobie oczekującej na mieszkanie, nie stanowiła nadużycia prawa. Przyjęta w dotychczasowym orzecznictwie wykładnia pojęcia osoby bliskiej w rozumieniu art. 221 pr. spółdz. zabezpiecza uzasadnione interesy osób bliskich, przy jednoczesnym przeciwdziałaniu uzyskiwaniu mieszkania poza kolejnością dla poprawy warunków mieszkaniowych, czy osiągnięcia korzyści majątkowej. Okoliczność, że w art. 2 prawa lokalowego ustawodawca nie wyłączył spod jego przepisów lokali w domach spółdzielni mieszkaniowych, nie oznacza, iż prawo to ma bezpośrednie zastosowanie w stosunkach między takimi spółdzielniami a ich członkami, którym przydzielono mieszkania. Z art. 1 prawa lokalowego wynika jednoznacznie, że reguluje ono zaspokajanie potrzeb mieszkaniowych w zakresie najmu. Natomiast stosunek najmu nie łączy spółdzielni mieszkaniowej z jej członkiem, dlatego mogą być do niego stosowane przepisy prawa lokalowego tylko posiłkowo, jeżeli nie jest to sprzeczne z zasadami lub przepisami prawa spółdzielczego. Z przedstawionych rozważań wynika, że żadne racje prawne ani społeczne nie przemawiają za przyjęciem odmiennej wykładni pojęcia osoby bliskiej w rozumieniu art. 221 pr. spółdz. W omawianej kwestii występuje wyjątek od zasady jednolitości systemu prawnego, zakładającej posługiwanie się przez ustawodawcę pojęciami o tym samym znaczeniu. Przepisy regulujące określoną dziedzinę prawa definiując użyte pojęcia, tzw. słowniczek ustawowy, precyzują je na własny użytek i w ten sposób niejako wyodrębniają od rozumienia tego pojęcia w całym systemie prawa bądź w potocznym znaczeniu.Powołane w uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia dwa orzeczenia Sądu Najwyższego, które były źródłem wątpliwości Sądu Wojewódzkiego, nie świadczą o rozbieżności poglądów w orzecznictwie tego Sądu co do pojęcia osoby bliskiej w rozumieniu art. 221 pr. spółdz. Dotyczą bowiem pojęcia osoby bliskiej najemcy (art. 691 k.c.). Przeto i one nie dają też podstawy do odmiennej wykładni art. 221 pr. spółdz. Z tych względów orzeczono jak w sentencji uchwały.