III CZP 83/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN A. Gola (sprawozdawca). Sędziowie SN: H. Ciepła, M. SychowiczSentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Stefanii T. przeciwko (...) Spółdzielni Mieszkaniowej Lokatorsko-Własnościowej w P. o przyjęcie na członka i zobowiązanie do przydzielenia lokalu, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w P. postanowieniem z dnia 30 listopada 1990 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"1. Czy zamieszkałej wspólnie z członkiem spółdzielni osobie bliskiej służy prawo dochodzenia od spółdzielni mieszkaniowej przyjęcia na członka i przydziału lokalu po członku (art. 221 § 1 prawa spółdzielczego), jeżeli nie korzysta ta osoba bliska z przysługującej jej służebności mieszkania w innym budynku, prawa tego się nie zrzeka, lecz okoliczności sprawy wskazują, że nie ma zamiaru korzystania z mieszkania objętego służebnością, zaś w razie odpowiedzi pozytywnej:""2. Czy w razie wygaśnięcia lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego członka spółdzielni po okresie dłuższego zamieszkiwania przez niego poza lokalem spółdzielczym, osobie bliskiej, która do czasu faktycznego opuszczenia przez członka lokalu spółdzielczego mieszkała z nim w jego spółdzielczym mieszkaniu i pozostała tam po faktycznym opuszczeniu go przez członka spółdzielni, służą roszczenia przewidziane w art. 221 § 1 prawa spółdzielczego?"podjął następującą uchwałę:Osoba bliska członka spółdzielni mieszkaniowej, zamieszkująca z nim w dacie faktycznego opuszczenia przez niego lokalu, nabywa roszczenia z art. 221 § 1 prawa spółdzielczego, mimo przysługiwania służebności mieszkania, które nie zaspokaja jej potrzeb mieszkaniowych. Uzasadnienie faktycznePowódka, Stefania T., wnosiła w pozwie o nakazanie pozwanej (...) Spółdzielni Mieszkaniowej Lokatorsko-Własnościowej w P. przyjęcia jej w poczet członków Spółdzielni i przydzielenie lokalu mieszkalnego nr 30 typu M-3 w budynku oznaczonym nr (...), położonym w P. przy ul. (...). W uzasadnieniu pozwu przytoczono, że powódka zamieszkiwała od roku 1980 wraz z synem i synową, która była członkiem Spółdzielni i której przysługiwało spółdzielcze prawo do lokalu wyżej opisanego, a gdy ci opuścili zajmowane mieszkanie, synowa powódki została skreślona z rejestru członków Spółdzielni. Powódka pozostała w tymże mieszkaniu spółdzielczym. Zdaniem powódki, żądanie jej powinno być uwzględnione, gdyż nie może ona w inny sposób zaspokoić swoich potrzeb mieszkaniowych. Ze względu na chorobę - astmę i rozedmę płuc, a wcześniej gruźlicę płuc, synowa powódki nie chce jej przyjąć do zajmowanego obecnie domu jednorodzinnego.Pozwana powództwa nie uznała i wniosła o jego oddalenie. W odpowiedzi na pozew zarzucono, że nie zachodzą przesłanki ustawowe z art. 221 § 1 prawa spółdzielczego. Powódka nie zamieszkiwała w lokalu mieszkalnym przy ul. (...) (...) w rozumieniu powołanego przepisu, gdyż ma swoje mieszkanie w C., z którego nie zrezygnowała. Powołano się także na to, że od opuszczenia wspólnego lokalu mieszkalnego do utraty członkostwa przez synową powódki, co nastąpiło w roku 1988, upłynął 2-letni okres. Podniesiono też, że powódka nie jest zameldowana w spornym lokalu mieszkalnym.Interwenient uboczny - (...) Zakłady Rafineryjno-Petrochemiczne w P. również wniosły o oddalenie powództwa.Sąd Rejonowy w P. wyrokiem z dnia 16 lipca 1990 r. powództwo oddalił. Sąd ten ustalił, że Janina T., synowa powódki, uzyskała - jako członek Spółdzielni - przydział lokalu mieszkalnego położonego w P. przy ul. (...) (...) Wraz z Janiną T. w mieszkaniu tym, zamieszkali: jej mąż Stanisław T. i córka Izabela T. W dniu 20 października 1980 r. Janina T. urodziła syna Tomasza. Wtedy zaproponowała powódce, by zamieszkała razem z nimi dla zapewnienia opieki nowo narodzonemu dziecku. Powódka przystała na tę propozycję. Do czasu zamieszkania w P. powódka zamieszkiwała w C., gdzie była właścicielką liczącego około 20 ha gospodarstwa rolnego. W dniu 15 kwietnia 1980 r. przekazała je za rentę następcy - synowi Mieczysławowi T. Zastrzegła sobie przy tym możliwość korzystania z połowy czteroizbowego domu mieszkalnego, części obory i stodoły oraz z działki gruntu. Przenosząc się do mieszkania synowej w P. powódka nie zrezygnowała ze służebności mieszkania w C. Obecnie zamieszkuje tam syn powódki Mieczysław z żoną, czworgiem dzieci i teściem.Powódka opiekowała się wnukami (dziećmi Janiny i Stanisława T.) do roku 1983. Wtedy to ujawniono u Tomasza T. astmę i bronchit, a ponieważ chorobę dziecka wiązano z wcześniejszymi schorzeniami powódki, zaczęto dziecko izolować. Wyrażało się to w szczególności w zaniechaniu prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego.Na przełomie roku 1983/1984 Janina T. przeprowadziła się do jeszcze nie wykończonego domu jednorodzinnego. Po roku przeprowadził się tam także syn powódki Stanisław T. W mieszkaniu położonym przy ul. (...) pozostała wtedy sama powódka.Na posiedzeniu Rady Nadzorczej pozwanej Spółdzielni w dniu 29 listopada 1988 r. wykreślono Janinę T. z rejestru członków.Sąd Rejonowy stanął na stanowisku, że Stefania T. jest osobą bliską członka Spółdzielni Janiny T. Nie została natomiast spełniona przesłanka wspólnego zamieszkiwania z członkiem spółdzielni. Nie można bowiem, zdaniem Sądu Rejonowego, przyjąć, że powódka zamieszkiwała w P., skoro przeniosła się tam, nie rezygnując z prawa do mieszkania w C. Takie zachowanie powódki potwierdza, że pobyt w P. traktowała jako zdarzenie przemijające, powodowane zamiarem opiekowania się nowo narodzonym wnukiem. Tym samym nie zostały spełnione przesłanki ustawowe z art. 221 § 1 prawa spółdzielczego.Sąd Rejonowy podniósł jednocześnie, że powódka znajduje się w trudnej sytuacji życiowej, jest bowiem osobą w podeszłym wieku, nie dysponuje dużymi dochodami, została odtrącona przez najbliższych, tj. Janinę i Stanisława T., a mieszkanie w C. może jej zapewnić o wiele niższy standard niż mieszkanie w P. Okoliczności te, oceniane z punktu widzenia zasad współżycia społecznego, wskazują na celowość dalszego zamieszkiwania powódki w mieszkaniu Spółdzielni, jednakże zasady te nie mogą stanowić podstawy materialnoprawnej zgłoszonego w pozwie żądania.Powyższy wyrok powódka zaskarżyła rewizją, powołując jako podstawę zaskarżenia art. 368 pkt. 1 k.p.c.W związku z tą rewizją Sąd Wojewódzki w P. przedstawił Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 k.p.c. do rozstrzygnięcia pytanie prawne o treści przytoczonej w sentencji niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Według art. 221 § 1 prawa spółdzielczego w razie wygaśnięcia lokatorskiego prawa do lokalu w następstwie ustania członkostwa lub niedokonania czynności przez małżonka, o której mowa w art. 220 tegoż prawa, roszczenie o przyjęcie do spółdzielni i o przydział lokalu po byłym członku przysługuje zamieszkałym z nim razem: małżonkowi, dzieciom i innym osobom bliskim.Nie ulega wątpliwości, że powódka jest osobą bliską synowej Janiny T., której członkostwo w Spółdzielni ustało na skutek wykreślenia jej w dniu 29 listopada 1988 r. z rejestru członków.Wątpliwości Sądu Wojewódzkiego dotyczą natomiast dwu innych kwestii, a mianowicie: czy z uprawnienia do dochodzenia roszczenia przewidzianego w art. 221 § 1 prawa spółdzielczego może korzystać osoba bliska członka spółdzielni, której przysługuje służebność mieszkania w innym budynku, a osoba ta prawa tego się nie zrzeka, przy czym z zachowania jej można wnosić, że nie ma ona zamiaru korzystać z mieszkania objętego służebnością oraz czy roszczenia z art. 221 § 1 prawa spółdzielczego może dochodzić osoba bliska członka spółdzielni, która pozostała w mieszkaniu spółdzielczym (lokatorskim) po opuszczeniu go przez członka spółdzielni, w sytuacji, gdy utrata członkostwa nastąpiła po okresie dłuższego zamieszkiwania przez niego poza lokalem spółdzielczym.Przy wykładni art. 221 § 1 prawa spółdzielczego należy mieć na uwadze, że celem przyjętego w nim uregulowania jest zapewnienie osobom najbliższym i bliskim członka spółdzielni zaspokojenia ich potrzeb mieszkaniowych w wypadku wygaśnięcia przysługującego mu lokatorskiego prawa do lokalu w następstwie ustania członkostwa, co może nastąpić z różnych przyczyn, w tym także - jak w niniejszej sprawie - z powodu zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych członka oraz jego rodziny w wybudowanym domu jednorodzinnym, a więc poza spółdzielnią.Powódka, na co wskazuje materiał procesowy, "zamieszkała" w mieszkaniu spółdzielczym synowej i jej rodziny, przystając na propozycję wychowania kolejnego ich dziecka. Pozostając w tym mieszkaniu po jego opuszczeniu najpierw przez synową, a następnie także przez syna, powódka dała jednoznacznie wyraz rezygnacji z dalszego zamieszkiwania w domu, którym miała zastrzeżoną służebność mieszkania.Dom, w którym powódka zastrzegła sobie służebność mieszkania, to według Sądu Wojewódzkiego budynek o dwu małych izbach, zajmowanych przez syna powódki z żoną i czworgiem dzieci. Według ustaleń Sądu I instancji w 4 izbach tego domu zamieszkują wymienione osoby, a prócz tego teść syna powódki. Taki stan rzeczy mógłby wskazywać na to, że powódka nie może korzystać z przysługującej jej służebności z przyczyn faktycznych, od niej niezależnych. Należy to także odnieść do choroby powódki o podłożu zakaźnym. Długotrwałość pobytu w mieszkaniu członka spółdzielni (istniejący stan rzeczy trwa od roku 1980) może potwierdzać, że w tym lokalu spółdzielczym mieści się wieloletnie i trwałe centrum życiowe powódki. Niezameldowanie zatem powódki w tym lokalu mieszkalnym nie może być oceniane jako okoliczność przemawiająca sama przez się przeciwko powódce, skoro powódka nie miała istotnego wpływu na dopełnienie tej formalności.Funkcja, jaką spełniać ma art. 221 § 1 prawa spółdzielczego, pozwala na taką jego wykładnię, że z uprawnienia w tymże przepisie przewidzianego osoba bliska członka spółdzielni może korzystać także wtedy, gdy ustanie członkostwa nastąpiło już po opuszczeniu mieszkania przez członka. W przeciwieństwie do art. 691 k.c., który do wstąpienia w stosunek najmu przez osoby bliskie najemcy wymaga ich zamieszkiwania z najemcą do chwili jego śmierci, art. 221 § 1 prawa spółdzielczego uzależnia możliwość dochodzenia roszczenia w nim przewidzianego od wygaśnięcia lokatorskiego prawa do lokalu w następstwie ustania członkostwa. Tak pojmowana treść art. 221 § 1 prawa spółdzielczego dopuszcza możliwość dochodzenia roszczenia w nim przewidzianego przez osobę bliską także wtedy, gdy członkostwo osoby, której przysługiwało spółdzielcze prawo do lokalu (lokatorskie), ustało już po opuszczeniu tego lokalu przez członka spółdzielni. Sąd Wojewódzki uznał trafnie, że nie ma podstaw do różnego traktowania - w zakresie uprawnień z art. 221 § 1 prawa spółdzielczego - osób w tym przepisie wymienionych wówczas, gdy osoby te zamieszkują razem z członkiem do chwili ustania jego członkostwa i wówczas, gdy członkostwo to wygasło dopiero po opuszczeniu lokalu mieszkalnego przez członka, choćby nastąpiło to dopiero po upływie dłuższego czasu.Ujmując całościowo wątpliwości przedstawione przez Sąd Wojewódzki w pytaniu prawnym, Sąd Najwyższy powziął uchwałę jak w sentencji.