III CZP 18/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN K. Piasecki. Sędziowie SN: G. Bieniek, C. Bieske, S. Dmowski (sprawozdawca), Ł. Grygołajtys, Z. Marmaj, A. Gola.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej, W. Bryndy, rozpoznał wniosek Ministra Sprawiedliwości z dnia 12 lutego 1988 r. o udzielenie odpowiedzi na następujące pytanie prawne:"Czy w wypadku wyjazdu członka spółdzielni mieszkaniowej na stałe za granicę o zasadności wynikającego z art. 221 § 1 ustawy z dnia 16 września 1982 r. - prawo spółdzielcze (Dz. U. Nr 30, poz. 210 ze zm.) roszczenia osoby bliskiej decyduje jej wspólne zamieszkiwanie z członkiem spółdzielni w chwili jego wyjazdu za granicę, czy też w dacie wykreślenia go z rejestru członków?"podjął następującą uchwałę i nadał jej moc zasady prawnej:W wypadku wyjazdu członka spółdzielni mieszkaniowej na stałe za granicę o zasadności wynikającego z art. 221 § 1 prawa spółdzielczego roszczenia osoby bliskiej decyduje jej wspólne zamieszkiwanie z członkiem w chwili jego wyjazdu za granicę. Uzasadnienie faktyczneI. Wykładni art. 221 § 1 prawa spółdzielczego (poprzednio art. 145 ustawy o spółdzielniach i ich związkach) poświęcono wiele uwagi w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Znaczna część dotychczasowych wypowiedzi dotyczyła jednak przede wszystkim takich zagadnień jak: pojęcie "osoba bliska", korzystanie z uprawnień przez osoby bliskie, które mają zaspokojone potrzeby mieszkaniowe w innym lokalu, oraz uprawnienia osoby bliskich do lokalu spółdzielczego pozostawionego przez byłego członka w sytuacji, gdy członek wyprowadził się z tego lokalu do wybudowanego domu jednorodzinnego, czy też do innego lokalu spółdzielczego.Wykładni pojęcia wspólnego zamieszkiwania z byłym członkiem spółdzielni mieszkaniowej, a więc drugiej z przesłanek, od której istnienia uzależnione jest roszczenie o przyjęcie do spółdzielni i o przydział lokalu po byłym członku, poświęcono znacznie mniej uwagi. Z orzeczeń Sądu Najwyższego dotyczących tego zagadnienia na uwagę zasługują - ze względu na ich trafność i treść pytania Ministra Sprawiedliwości - następujące: a) wyrok z dnia 8 listopada 1974 r. I CR 574/74 (OSPiKA 1975, z. 7-8, poz. 144), w którym Sąd Najwyższy zajął stanowisko, że prawidłowa wykładnia art. 145 ustawy o spółdzielniach wyłącza przyjęcie wspólnego zamieszkiwania osoby bliskiej z byłym członkiem spółdzielni, gdy osoba ta jest w tej samej miejscowości najemcą innego lokalu mieszkalnego, choćby przebywała ona - z racji pokrewieństwa i opieki - w mieszkaniu członka; b) wyrok z dnia 13 lutego 1976 r. I CR 830/75 (OSNCP 1977, z. 1, poz. 5), w którym Sąd Najwyższy stwierdził, że zamieszkiwanie razem z byłym członkiem w lokalu spółdzielczym oznacza stałe przebywanie w lokalu wskazujące na to, że ten lokal jest wyłącznym centrum życia danej osoby, w szczególności, że w tym lokalu koncentrują się na stałe jego bieżące sprawy; c) wyrok z dnia 26 lutego 1979 r. II CR 11/79 (OSNCP 1980, z. 4, poz. 68), w którym Sąd Najwyższy wyjaśnił, że celem wyjątkowego uprawnienia osoby bliskiej, przewidzianego w art. 145 ustawy o spółdzielniach, jest zapewnienie tej osobie takiej możliwości, że będzie ona nadal mieszkała w lokalu, jaki należał do byłego członka, oraz że z celem tym sprzeczne byłoby stworzenie jej bądź możliwości wynajmowania tego mieszkania (przy stworzeniu pozorów, że ona sama w nim zamieszkuje), bądź przekształcenia spółdzielczego prawa do lokalu typu lokatorskiego na prawo typu własnościowego dla dalszej odprzedaży i d) wyrok z dnia 18 maja 1984 r. I CR 133/84 (OSNCP 1985, z. 2-3, poz. 33), w którym Sąd Najwyższy wypowiedział pogląd, że "brak przewidzianej w art. 221 § 1 prawa spółdzielczego (w art. 145 ustawy o spółdzielniach i ich związkach z 1961 r.) przesłanki wspólnego zamieszkiwania osoby bliskiej z byłym członkiem spółdzielni, warunkującej powstanie roszczenia o przydzielenie pozostawionego przez niego lokatorskiego spółdzielczego prawa do lokalu, występuje nie tylko wtedy, gdy osoba bliska w mieszkaniu byłego członka w ogóle nie zamieszkała, ale także i wówczas, gdy wprawdzie w mieszkaniu tym zamieszkała, ale bez członka, który oddał jej swe mieszkanie na podstawie umowy najmu lub użyczenia.II. Przytoczone przykłady orzeczeń Sądu Najwyższego wskazują jednoznacznie na to, że Sąd ten przez wykładnię pojęcia "zamieszkiwanie razem z członkiem" dążył do takiego ukształtowania praktyki sądowej, a przez nią i spółdzielczej, która - z jednej strony - zabezpieczałaby osoby bliskie przed utratą mieszkania ("dachu nad głową") dotychczas zajmowanego razem z członkiem, a koniecznego do zaspokajania ich potrzeb mieszkaniowych, a z drugiej strony - przeciwdziała uzyskiwaniu mieszkań poza kolejnością dla poprawy warunków mieszkaniowych, czy też osiągnięcia korzyści majątkowej. Sąd Najwyższy nie wypowiadał się natomiast wyraźnie w kwestii poruszonej w pytaniu Ministra Sprawiedliwości, a mianowicie - czy o zasadności roszczenia wynikającego z art. 221 § 1 prawa spółdzielczego decyduje "wspólne zamieszkiwanie" w chwili opuszczenia przez członka mieszkania, czy też w dacie ustania członkostwa, a w sytuacji skonkretyzowanej w pytaniu - w chwili wyjazdu za granicę, czy też wykreślenia członka pozostałego na stałe za granicą z rejestru członków spółdzielni. Brak tezowanych wypowiedzi nie oznacza, że problem postawiony w pytaniu dotychczas nie występował, bądź że Sąd Najwyższy go nie dostrzegł. Przeciwko takiemu wnioskowi przemawiają uzasadnienia wielu orzeczeń, a m.in. wyroku z dnia 15 października 1984 r. I CR 309/83 (OSNCP 1985, z. 8, poz. 113), czy też wcześniejszego wyroku z dnia 26 lutego 1979 r. II CR 11/79 (OSNCP 1980, z. 3, poz. 68). Treść wyroków oraz ich uzasadnień wskazują na to, że Sąd Najwyższy wyrażał - wprawdzie pośrednio - pogląd, iż o zasadności roszczenia osoby bliskiej byłego członka o przyjęcie jej do spółdzielni i o przydział lokalu decyduje wspólne zamieszkiwanie w okresie poprzedzającym wyjazd członka za granicę, a więc w czasie opuszczenia przez niego lokalu, a nie sytuacja istniejąca w dacie ustania członkostwa, w tym na skutek wykreślenia członka z rejestru spółdzielni.III. Rozważania na temat, według jakiej daty - opuszczenia spółdzielczego lokalu mieszkalnego przez członka czy ustania członkostwa, czyli wygaśnięcia prawa do lokalu w następstwie ustania członkostwa, rozpocząć należy od zwrócenia uwagi na charakter spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu oraz na cel, jakiemu prawo to ma służyć.Lokatorskie prawo do lokalu spółdzielczego jest niezbywalne i nie przechodzi na spadkobiercę, lecz wygasa z chwilą ustania członkostwa (art. 218 § 1 i 2 prawa spółdzielczego). Ma ono jednak zaspokajać potrzeby mieszkaniowe nie tylko członków, ale również i ich rodzin (wynika to z art. 204 § 1, 214 i 215 § 2 prawa spółdzielczego). Powyższe cechy spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego oraz cel, jakiemu lokal ma służyć, nie będą pozostawały ze sobą w sprzeczności jedynie przy takiej wykładni art. 221 § 1 prawa spółdzielczego, która zabezpieczać będzie nie tylko interesy mieszkaniowe członków, ale również ich osób bliskich zamieszkujących razem z nimi.O zabezpieczeniu interesów osób bliskich członka spółdzielni mieszkaniowej, któremu przysługuje lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego, można mówić tylko w razie zajęcia stanowiska, że o zasadności wynikającego z art. 221 § 1 prawa spółdzielczego roszczenia osoby bliskiej decydować będzie jej wspólne zamieszkiwanie z członkiem w czasie opuszczania przez niego lokalu, a nie w czasie ustania członkostwa, z tym jednak zastrzeżeniem, że zamieszkiwanie w tej drugiej dacie będzie również mieć istotne znaczenie.W odniesieniu do podanego w pytaniu Ministra Sprawiedliwości wypadku wyjazdu członka spółdzielni mieszkaniowej na stałe za granicę o zasadności roszczenia osoby bliskiej decydować będzie jej wspólne zamieszkiwanie z członkiem w chwili jego wyjazdu za granicę, a nie w chwili wykreślenia go z rejestru członków.Wspólne zamieszkiwanie osoby bliskiej z członkiem spółdzielni w chwili opuszczenia przez niego lokalu spółdzielczego, a nie sytuacja istniejąca w dacie utracenia członkostwa, decydować musi w każdym przypadku orzekania o roszczeniu z art. 221 § 1 prawa spółdzielczego.Trzeba mieć na uwadze, że do ustania członkostwa i wygaśnięcia w związku z tym spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu dochodzi z reguły po upływie pewnego okresu od daty opuszczenia mieszkania przez członka spółdzielni (nie dotyczy to oczywiście wypadku skreślenia z rejestru zmarłego członka). Sytuacja taka występuje nie tylko w wypadku wyjazdu członka za granicę i pozostania tam na stałe, ale również w wypadku wyprowadzenia się członka do innego lokalu mieszkalnego czy domu jednorodzinnego w tej samej lub innej miejscowości i pozostania w lokalu spółdzielczym dotychczas przez niego zajmowanym osoby bliskiej pragnącej skorzystać z uprawnienia wynikającego z art. 221 § 1 prawa spółdzielczego, w wypadku zmiany miejsca zamieszkania (w sensie zmiany miejscowości), po odbyciu długoterminowej kary pozbawienia wolności, po odbyciu służby wojskowej, czy też po przeprowadzeniu długotrwałej kuracji, np. w zakładzie psychiatrycznym, gruźliczym itp. Podkreślić przy tym należy, że jeśli w wypadku opuszczenia przez członka lokalu spółdzielczego w związku z przeprowadzeniem się do innego mieszkania, czy też domu przeznaczonego do zaspokajania jego potrzeb mieszkaniowych, sytuacja jest z reguły klarowna w tym sensie, iż członek nie zamierza powrócić do dotychczas zajmowanego lokalu i zamieszkiwać nadal z osobami bliskimi, z którymi dotychczas zamieszkiwał, to jasności co do zamiaru nie ma z zasady w innych wypadkach, w tym w wymienionych. Do ustania członkostwa spółdzielni (dobrowolnego przez wystąpienie bądź przymusowego przez wykluczenie lub wykreślenie), a w konsekwencji do wygaśnięcia spółdzielczego prawa do lokalu, dochodzi niejednokrotnie dopiero po pewnym okresie. Nie można zatem przyjmować, że każde opuszczenie lokalu przez członka spółdzielni, w tym związane z wyjazdem za granicę, równa się zaprzestaniu zamieszkiwania wspólnie z osobami bliskimi. Tak samo nie można przyjmować, że z chwilą wyjazdu za granicę członek zaspokoił swoje potrzeby mieszkaniowe w innym lokalu niż ten, do którego przysługiwało mu spółdzielcze prawo, i że zachodzą warunki do wykreślenia go z rejestru. Gdy chodzi o wyjazdy członków za granicę, to podkreślić należy, że nie w każdym takim wypadku dochodzi do ustania członkostwa w drodze wykreślenia z rejestru. Do ustania członkostwa takiej osoby może dojść i nieraz dochodzi również na skutek jej śmierci za granicą, nawet po krótkotrwałym tam pobycie, czy też wypowiedzenia; nie można także wyłączyć sposobu ustania członkostwa w drodze wykluczenia.V. Zamieszkiwanie w rozumieniu art. 221 § 1 prawa spółdzielczego jest czymś innym niż zamieszkiwanie w rozumieniu art. 25 i nast. k.c., tj. przebywanie w jakiejś określonej miejscowości z zamiarem stałego tam pobytu. W pierwszym z przepisów (art. 221 § 1 prawa spółdzielczego) chodzi o faktyczne (fizyczne) przebywanie w określonym lokalu, który to lokal ma stanowić centrum życia określonej osoby. W tym samym faktycznym znaczeniu musi mieć miejsce zamieszkiwanie osoby bliskiej "razem", tj. wspólnie z członkiem; o takim wspólnym, w sensie fizycznym, zamieszkiwaniu można mówić tylko w czasie przed opuszczeniem mieszkania przez członka. Okres zatem zamieszkiwania poprzedzający opuszczenie lokalu przez członka musi być miarodajny dla oceny uprawnień jego osoby bliskiej do lokalu spółdzielczego, wynikających z art. 221 § 1 prawa spółdzielczego. Nie można podzielić powołanego we wniosku poglądu Sądu Wojewódzkiego w Opolu wyrażonego w sprawie..., że jedynym sensownym i zobiektywizowanym "kryterium pojęcia «wspólne zamieszkiwanie» jest formalne pozostawanie w stosunku członkostwa osoby, co do której występujący z roszczeniem z art. 221 § 1 prawa spółdzielczego jest osobą bliską". Przy takiej wykładni roszczenie z art. 221 § 1 przysługiwałoby również osobie bliskiej, która w sensie fizycznym nie zamieszkiwałaby w ogóle razem z byłym członkiem, a wprowadziłaby się do lokalu spółdzielczego w związku z opuszczeniem przez członka tego lokalu, w tym w związku z jego wyjazdem za granicę, a nawet już po jego wyjeździe, byle tylko łączył jeszcze tego członka ze spółdzielnią stosunek członkostwa. Tego rodzaju stanowisko jest nie do przyjęcia. Prowadziłoby ono bowiem do niczego nieuzasadnionego uzyskiwania przez osoby bliskie byłych członków lokali spółdzielczych poza kolejnością, z rażącym naruszeniem interesów członków oczekujących na mieszkania. Byłoby to typowe wykorzystanie okazji, a nie "zabezpieczenie dachu nad głową" osobom bliskim, które mieszkały razem z członkiem spółdzielni w okresie poprzedzającym ustanie członkostwa.Przyjęcie poglądu, że o zasadności roszczenia decydować powinna sytuacja istniejąca w chwili ustania członkostwa, godziłoby w interesy osób bliskich w sposób oczywisty, skoro nie do nich należy podejmowanie decyzji w przedmiocie ustania członkostwa i wygaśnięcia spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu, a korzystanie z uprawnień przewidzianych w art. 221 § 1 prawa spółdzielczego możliwe jest dopiero po wygaśnięciu prawa do mieszkania przysługującego członkowi. Nie bez znaczenia jest w tym wypadku i ta okoliczność, że w wypadku opuszczenia lokalu przez członka z reguły - co już podkreślono - nie dochodzi do jednoczesnego powstawania przesłanek do wykreślenia bądź wykluczenia tego członka ze spółdzielni w drodze jednostronnego oświadczenia woli właściwego organu spółdzielni.Zajmowanie przez osobę bliską lokalu spółdzielczego po opuszczeniu go przez członka, w tym przez członka, który wyjechał za granicę, w czasie aż do ustania członkostwa, ma także istotne znaczenie, ale tylko z punktu widzenia niezbędności tego lokalu dla zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych osoby bliskiej. Gdyby osoba bliska członka spółdzielni mieszkaniowej opuściła lokal, po wcześniejszym wyprowadzeniu się z niego członka, przed ustaniem członkostwa, nie można byłoby traktować jej jako zaspokajającej potrzeby mieszkaniowe w lokalu spółdzielczym, do którego wygasło prawo członka, w związku z ustaniem członkostwa, a tym samym uznać, że przysługuje jej roszczenie o przyjęcie do spółdzielni i o przydział lokalu. Wykładnia funkcjonalna art. 221 § 1 prawa spółdzielczego uzasadnia wniosek, że przewidziane w nim roszczenie przysługuje tylko takiej osobie bliskiej, która mieszkała razem z członkiem w lokalu spółdzielczym, zaspokajając tam swoje potrzeby mieszkaniowe w chwili wyjazdu tego członka za granicę, oraz zajmowała ten lokal w dacie ustania członkostwa, w tym w dacie wykreślenia członka, który pozostał za granicą, z rejestru spółdzielni.Za przyjęciem stanowiska, że o uprawnieniu osoby bliskiej do uzyskania członkostwa i przydziału lokalu decyduje stan istniejący w chwili opuszczania lokalu przez członka, a nie w chwili ustania członkostwa i wygaśnięcia spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu, przemawia również wykładnia gramatyczna art. 221 § 1 prawa spółdzielczego. W przepisie tym bowiem mówi się o lokalu po byłym członku, do którego prawo wygasło na skutek ustania członkostwa, a nie o lokalu po członku. Nie ulega przy tym żadnej wątpliwości, że przepis ma na uwadze wspólne zamieszkiwanie z członkiem w czasie trwania członkostwa, a nie zamieszkiwanie po ustaniu członkostwa, a więc w czasie, gdy i byłemu członkowi nie przysługuje uprawnienie do zajmowanego lokalu. Podkreślić należy, że art. 221 § 1 prawa spółdzielczego nie zawiera postanowienia uzależniającego istnienie roszczenia od wspólnego zamieszkiwania osoby bliskiej z byłym członkiem w chwili ustania członkostwa, a więc postanowienia odpowiadającego unormowaniu zawartemu w art. 691 k.c., w myśl którego w stosunek najmu wstępują tylko te osoby bliskie zmarłego najemcy, które stale z nim mieszkały aż do chwili jego śmieci.Przedstawione rozważania uzasadniają udzielenie odpowiedzi sformułowanej w sentencji uchwały.