III CZP 27/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Szachułowicz. Sędziowie SN: C. Bieske (sprawozdawca), Z. Świeboda. SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jana D. przeciwko Dzielnicowemu Zarządowi Budynków Mieszkalnych w W. o zapłatę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki we Wrocławiu postanowieniem z dnia 24 listopada 1986 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy dzierżawcy garażu, który został wybudowany na terenie dzierżawionym od Dzielnicowego Zarządu Budynków Mieszkalnych z jego własnych środków finansowych w zamian za prawo bezpłatnego korzystania z niego przez lat dziesięć, przysługuje roszczenie z art. 676 k.c. w związku z art. 694 k.c. o zwrot sumy wartości garażu z chwilą jego zwrotu wydzierżawiającemu, wobec przedterminowego rozwiązania umowy przez dzierżawcę?"podjął następującą uchwałę:Osobie fizycznej, która na terenie pozostającym w zarządzie Dzielnicowego Zarządu Budynków Mieszkalnych i za jego zgodą wybudowała garaż i w zamian za sfinansowanie budowy uzyskała prawo do bezpłatnego korzystania z terenu i garażu przez dziesięć lat, w wypadku rozwiązania umowy z powodu zmiany miejsca zamieszkania osoby uprawnionej do korzystania z terenu i garażu przed upływem tego okresu, przysługuje roszczenie o zwrot nie zamortyzowanej części garażu według cen obowiązujących w dacie wyrokowania.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego. W dniu 1 lutego 1981 r. strony zawarły umowę, w której powód zobowiązał się do wybudowania garażu na terenie pozwanego Dzielnicowego Zarządu Budynków Mieszkalnych w W. o powierzchni 15,40 m2, który to garaż z chwilą wybudowania i dokonania odbioru technicznego stał się własnością pozwanego. W zamian za sfinansowanie budowy powód nabył prawo do bezpłatnego korzystania z terenu i garażu przez okres dziesięciu lat, tj. do 1991 r. Po tym okresie powód uzyskiwał pierwszeństwo najmu garażu. W umowie tej postanowiono ponadto, że w przypadku oddania garażu przez powoda innej osobie w podnajem lub bezpłatne użytkowanie, umowa ulega rozwiązaniu ze skutkiem natychmiastowym. To ostatnie postanowienie umowy było odpowiednikiem § 10 ówcześnie obowiązującego zarządzenia nr 4/75 Dyrektora (...) Zjednoczenia Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej z dnia 30 stycznia 1975 r. stanowiącego, że jeśli "użytkownik" garażu nie będzie w czasie amortyzacji przestrzegać warunków określonych w umowie, może ona być rozwiązana ze skutkiem natychmiastowym, a w tym przypadku "użytkownikowi" przysługuje od Dzielnicowego Zarządu Budynków Mieszkalnych zwrot nie zamortyzowanej części nakładów poniesionych na budowę oraz § 9 ust. 3 zarządzenia Dyrektora Dzielnicowego Zarządu Budynków Mieszkalnych z dnia 20 lipca 1982 r. stanowiącego, że jeśli "użytkownik" nie będzie w czasie amortyzacji przestrzegać warunków umowy, zostanie ona rozwiązana ze skutkiem natychmiastowym, "użytkownikowi" przysługuje od Dzielnicowego Zarządu Budynków Mieszkalnych zwrot nie zamortyzowanej części nakładów poniesionych na budowę garażu. Zgodnie z tą umową powód wybudował garaż i korzystał z niego bezpłatnie do dnia 23 września 1985 r., kiedy to przekazał garaż i teren pozwanemu z powodu zmiany miejsca zamieszkania. Po przekazaniu garażu powód zwrócił się do pozwanego o zwrot kosztów wybudowania garażu po obowiązujących cenach pomniejszonych o "eksploatację". Pozwany ustalił koszt budowy garażu według cen z 1980 r. na kwotę 36.314 zł i po odliczeniu amortyzacji w kwocie 17.854 zł przekazał powodowi 18.459 zł.Powód wniósł o zasądzenie na jego rzecz od pozwanego 378.000 zł z odsetkami, twierdząc, że według wyceny biegłego taką wartość przedstawia wybudowany przez niego garaż przy uwzględnieniu 3% amortyzacji, stosownie do § 2 ust. 1 i § 3 ust. 1 zarządzenia Ministra Finansów z dnia 12 marca 1985 r. w sprawie norm zużycia budynków podlegających ubezpieczeniu ustawowemu (M. P. Nr 24, poz. 184).Pozwany wniósł o oddalenie powództwa twierdząc, że zgodnie z umową powód uiścił z góry kwotę 36.314 zł tytułem. czynszu za "użytkowanie" garażu przez dziesięć lat i jeśli rozwiązał umowę przed upływem okresu, za jaki uiścił czynsz, to pozwany zobowiązany jest jedynie do zwrotu nadpłaconego czynszu.Sąd Rejonowy dla Wrocławia (...) zasądził na rzecz powoda od pozwanego 1 zł z odsetkami i w pozostałej części powództwo oddalił. Zdaniem tego Sądu po odstąpieniu przez powoda od umowy w 1985 r., strony zgodnie z art. 494 k.c. powinny zwrócić sobie wzajemne świadczenia. Pozwany świadczył powodowi używanie terenu i garażu, powód dokonał zwrotu tego świadczenia w 1985 r. Powód świadczył pozwanemu dziesięcioletni czynsz przez zapłatę kwoty 36.314 zł za budowę garażu, nabył więc roszczenie o zwrot nadpłaconego czynszu za okres od 1985 r. do 1991 r., tj. kwoty 18.460 zł. Skoro w dniu 10 maja 1986 r. powód otrzymał od pozwanego 18.459 zł, powodowi należy się jeszcze 1 zł. Zdaniem Sądu Rejonowego, rzeczą najętą był garaż i teren, nie można więc mówić, że nastąpiło jej ulepszenie (art. 676 k.c.), skoro rzecz najęta się nie zmieniła. Przy rozpoznawaniu rewizji powoda Sąd Wojewódzki we Wrocławiu powziął wątpliwości, czy powodowi na podstawie art. 494 k.c. przysługuje roszczenie z art. 676 k.c. o zapłatę sumy ulepszenia rzeczy odpowiadającej jej wartości w chwili zwrotu, czy też roszczenie z art. 677 k.c. o zwrot nadpłaconego czynszu.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Przede wszystkim stwierdzić należy, że umowa z dnia 1 lutego 1981 r. nie wyczerpuje bez reszt znamion wszystkich essentialia negotii żadnej z umów nazwanych, że więc jest umową nienazwaną, w której strony określiły szczegółowo zakres wzajemnych praw i obowiązków, przy czym przy wykładni tej umowy mają znaczenie obowiązujące w tym zakresie przepisy administracyjne.Zgodnie z § 9 ust. 3 zarządzenia nr 13/82 Dyrektora DZBM z dnia 1982 r. w razie rozwiązania umowy z przyczyn wymienionych w tym przepisie następuje zwrot nie zamortyzowanej części nakładów poniesionych na budowę garażu. Zwrot taki powinien mieć miejsce również w razie rozwiązania umowy z powodu zmiany miejsca zamieszkania powoda jako osoby uprawnionej do korzystania z terenu i garażu.Rozważenia zatem wymaga, co zgodnie z zamiarem stron należy rozumieć przez zawarte w umowie określenie "nakłady". Skoro według § 1 tej umowy powód zobowiązał się do wybudowania na terenie pozwanego jedynie garażu, uznać należy, że według umowy garaż jest tym nakładem.Rozważenia dalej wymaga, co należy według zamiaru stron rozumieć przez "nie zamortyzowane nakłady na garaż".Okres pełnej amortyzacji w rozumieniu powołanego zarządzenia Ministra Finansów z dnia 12 marca 1985 r. w sprawie norm zużycia budynków podlegających ubezpieczeniu ustawowemu przewyższałby wielokrotnie okres dziesięciu lat, czyli okres, na jaki umowa została zawarta. Roszczenie natomiast o zwrot nie zamortyzowanych nakładów poniesionych na budowę garażu według § 5 umowy wchodzi w grę jedynie w przypadku rozwiązania umowy przed upływem dziesięciu lat. Wykładnia, że w umowie chodzi o amortyzację w rozumieniu powołanego zarządzenia Ministra Finansów, prowadziłaby do wniosku nie do przyjęcia, że rozwiązanie umowy przed upływem dziesięciu lat, jak w konkretnym przypadku po upływie ponad czterech lat, skutkowałoby obowiązek zwrotu przez pozwanego równowartości prawie całego garażu, gdyż amortyzacja w rozumieniu tych przepisów za ten okres wynosi 3%, czyli należałoby przyjąć, że powód był uprawniony do korzystania z terenu i garażu przez ponad czteroletni okres za minimalną odpłatnością. Skoro według § 9 ust. 4 powołanego zarządzenia nr 13/82 Dyrektora DZBM z dnia 20 lipca 1982 r. nowy "użytkownik" powinien być zobowiązany do uiszczenia w kasie DZBM wielkości nakładów zwróconych byłemu "użytkownikowi", prowadziłoby to do zobowiązania go do uiszczenia należności za okres używania terenu i garażu przez byłego "użytkownika" i tym samym do bezpodstawnego wzbogacenia byłego "użytkownika". Skoro i według § 8 ust. 2 powołanego zarządzenia nr 4/75 Dyrektora WZGKiM z dnia 30 stycznia 1975 r. i według § 7 zarządzenia nr 13/82 Dyrektora DZBM z dnia 20 lipca 1982 r. okres amortyzacji strony powinny ustalić w umowie, lecz nie może on przekroczyć dziesięciu lat, i skoro według zawartej umowy powód w zamian za wybudowanie garażu nabył prawo do korzystania z terenu i garażu przez okres dziesięciu lat, to chociaż w umowie expressis verbis strony okresu amortyzacji nie określiły, należy dojść do wniosku, że zamiarem stron było określenie w umowie amortyzacji garażu za okres dziesięciu lat. Uznać zatem należy, że przez nakład nie zamortyzowany strony rozumiały ułamkową część nakładu (garażu) odpowiadającą ułamkowej części okresu dziesięcioletniego, w którym powód nie korzystał z terenu i garażu.Według § 9 ust. 3 zarządzenia nr 13/82 Dyrektora DZBM z dnia 20 lipca 1982 r. powodowi, z którym została rozwiązana umowa korzystania z terenu i garażu "będącego w czasie amortyzacji", przysługuje od DZBM zwrot nie zamortyzowanej części nakładów poniesionych na budowę garażu. Obowiązek zatem zwrotu równowartości nie zamortyzowanej części nakładów jest konsekwencją świadczenia niepieniężnego (zwrot nie zamortyzowanych nakładów), nie obowiązuje też zasada nominalizmu przy zwrocie równowartości tych nakładów.Strony nie określiły w pisemnej umowie, według cen z jakiej daty pozwany jest zobowiązany do zwrotu równowartości nie zamortyzowanej części nakładów (garażu). Skoro do spełnienia tego świadczenia pozwany zobowiązany zostaje wyrokiem, zobowiązanie jego przekształca się w zobowiązanie pieniężne w dacie wyrokowania i zgodne z art. 316 § 1 k.p.c. określone jest stanem rzeczy istniejącym w chwili zamknięcia rozprawy, a zatem i ceną tych nakładów obowiązującą w chwili zamknięcia rozprawy, zobowiązany jest więc do zapłaty równowartości nie zamortyzowanej części nakładów (garażu) według cen z chwili wyrokowania. Odmienna wykładnia umowy zaprezentowana przez Sąd Rejonowy prowadziłaby do niezamierzonego w umowie bezpodstawnego wzbogacenia osoby wchodzącej w prawa i obowiązki tego, który garaż wybudował. Według bowiem § 9 ust. 4 zarządzenia nr 13/82 Dyrektor DZBM z dnia 20 lipca 1982 r. nowy "użytkownik" jest zobowiązany do wpłaty do kasy DZBM wielkości nakładów zwróconych byłemu "użytkownikowi", wchodzi więc w prawa i obowiązki byłego "użytkownika" i tym samym nabywa uprawnienie do bezpłatnego korzystania z garażu do upływu okresu, w jakim z garażu korzystałby powód, który garaż wybudował. Odpłatność zatem nowego "użytkownika" określona według cen nakładów z daty ich poniesienia (1980 r.) byłaby wielokrotnie niższa od faktycznej równowartości nie zamortyzowanej części nakładów garażu według cen z daty wyrokowania. Z powyższy przyczyn udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.