III CZP 44/89

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Marka S. przeciwko (...) Oddział II w (...) o ustalenie wstąpienia w stosunek najmu po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia (...). zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w (...) postanowieniem z dnia (...). II Cr 200/89 do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy przepis art. 691 k.c. może znaleźć zastosowanie w razie śmierci najemcy mieszkania funkcyjnego (obecnie zakładowego)?"podjął następującą uchwałę.Uzasadnienie faktyczneW pozwie wytoczonym przeciwko (...) Oddział II w (...) Marek S., powołując się na przepis art. 691 k.c., wniósł o ustalenie, że wobec śmierci rodziców wstąpił w stosunek najmu mieszkania nr 35 przy ul. (...) w (...).Pozwany podniósł, że wymieniony lokal jest mieszkaniem zakładowym i wniósł o oddalenie powództwa.Sąd Rejonowy w (...) wyrokiem z dnia (...). powództwo oddalił. Sąd ten ustalił, że lokal będący przedmiotem sprawy przydzielony został w dniu 4 listopada 1965 r. przez Wojewódzkie Przedsiębiorstwo (...) w (...) pracownikowi tego Przedsiębiorstwa - ojcu powoda Zbigniewowi S. jako mieszkanie służbowe. Uprawnionymi do zamieszkania w tym mieszkaniu byli również żona najemcy Julianna S. i jego dzieci. Zbigniew S. zmarł w dniu 7 sierpnia 1976 r., a jego żona i matka powoda w dniu 25 sierpnia 1987 r. W mieszkaniu pozostał powód, który zamieszkiwał w nim także w chwili śmierci rodziców. Stanowi ono dla niego wyłączne centrum życiowe. Jest mieszkaniem zakładowym, wobec czego nie ma do niego zastosowanie art. 691 k.c.Rozpoznając rewizję powoda od wymienionego wyroku Sąd Wojewódzki w (...) powziął poważną wątpliwość, którą sformułował w przytoczonym w sentencji zagadnieniu prawnym, przedstawionymi Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Okoliczności sprawy, w której powstało przedstawione zagadnienie prawne wskazują, że dotyczy ono lokalu mieszkalnego, który w 1965 r. został przydzielony pracownikowi uspołecznionego zakładu pracy w związku ze stosunkiem pracy jako mieszkanie służbowe (art. 64 ustawy z dnia 30 stycznia 1959 r. - Prawo lokalowe - Dz. U. z 1962 r. Nr 47, poz. 227). Mieszkanie to, jako odpowiadające warunkom określonym w art. 46 i 47 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. - Prawo lokalowe (Dz. U. z 1974 r. Nr 14, poz. 84) w myśl art. 63 ust. 1 tej ustawy, stało się mieszkaniem funkcyjnym. Skoro w tym czasie - w 1976 r. - zmarł najemca tego mieszkania, kwestia czy osoby mu bliskie, stale z nim zamieszkałe aż do chwili jego śmierci wstąpiły w stosunek najmu mieszkania na podstawie art. 691 k.c., podlega rozstrzygnięciu stosownie do przepisów wówczas obowiązujących.Należy nadmienić, że na gruncie prawa lokalowego z 1959 r. najemcą mieszkania służbowego był tylko pracownik. Najemcą takiego mieszkania nie był małżonek pracownika. Wprawdzie z art. 9 ust. 3 prawa lokalowego z 1974 r. wynika zasada, w myśl której małżonkowie wspólnie zajmujący lokal mieszkalny są z mocy prawa najemcami lokalu, ale zasada ta nie odnosi się do mieszkań funkcyjnych (uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 5 sierpnia 1987 r. III CZP 17/87 mająca moc zasady prawnej OSNCP 1988/5 poz. 55). W sprawie, w której powstało przedstawione zagadnienie prawne, powód mógłby więc wstąpić w stosunek najmu mieszkania wobec śmierci matki (art. 691 k.c.) wówczas, gdyby miała ona przymiot najemcy, ale ten mogła mieć tylko gdyby wstąpiła w stosunek najmu mieszkania w razie śmierci najemcy tego mieszkania - jej męża (art. 691 k.c.).Według art. 46 ust. 1 prawa lokalowego z 1974 r. mieszkanie funkcyjne mogło być przydzielone tylko pracownikom jednostek gospodarki uspołecznionej spełniającym przesłanki przewidziane w pkt 1 lub 2 tego przepisu. Przydzielenie mieszkań funkcyjnych zostało zatem powiązane z istniejącym w chwili przydziału stosunkiem pracy i w zasadzie - jak wynika to z art. 46 ust. 2 prawa lokalowego - czas zajmowania takiego mieszkania został zakreślony czasem wykonywania funkcji uzasadniającej jego zajmowanie. Wprawdzie ustanie stosunku pracy nie powoduje wygaśnięcia stosunku najmu mieszkania funkcyjnego, ale w myśl § 20 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 26 czerwca 1974 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów Prawa lokalowego (Dz. U. z 1974 r. Nr 26, poz. 152) zakład pracy powinien był w takim wypadku cofnąć najemcy przydział mieszkania funkcyjnego i nakazać jego opróżnienie.Osoby bliskie pozostające z pracownikiem we wspólnym gospodarstwie domowym miały prawo zamieszkiwania w przydzielonym pracownikowi mieszkaniu funkcyjnym (§ 19 powołanego rozporządzenia). Stosownie do § 22 ust. 1 rozporządzenia osoby te w razie śmierci pracownika w czasie trwania stosunku pracy lub przed przydzieleniem mu lokalu zamiennego miały prawo do lokalu zamiennego. To szczególne unormowanie oznaczało - jak podkreślono w literaturze prawniczej - że osoby bliskie zmarłego pracownika nie wstępowały w stosunek najmu mieszkania funkcyjnego, a zajmując nadal to mieszkanie znajdowały się w sytuacji zajmującego lokal bez tytułu prawnego. Na poprawność tego stwierdzenia wskazuje także treść § 22 ust. 2 rozporządzenia, który przewidywał, że osoba rozwiedziona, mieszkająca w mieszkaniu funkcyjnym, na które przydział posiada były małżonek, zachowuje prawo do zamieszkiwania w tym mieszkaniu do czasu uzyskania innego lokalu. Skoro przepis ten zamieszczony w tym samym paragrafie co przepis normujący sytuację osób bliskich zmarłego pracownika - najemcy mieszkania funkcyjnego wyraźnie przyznawał prawo do zamieszkania w mieszkaniu innej osobie aniżeli najemcy-pracownika, to logicznym wnioskiem jaki wynika z ustępu poprzedzającego jest, iż w sytuacji w nim unormowanej osobom, których on dotyczy, takie prawo, mogące wynikać ze wstąpienia ich w stosunek najmu zawiązany ze zmarłym pracownikiem (art. 691 k.c.), jednakże nie przysługuje. Treść obu ustępów § 22 rozporządzenia przemawia za uznaniem, że przepis ten wyczerpująco normuje sytuację prawną - w odniesieniu do mieszkania funkcyjnego - osób w nim wymienionych i wyłącza - jako przepis szczególny - stosowanie w tym zakresie przepisów ogólnych, w szczególności art. 691 k.c.Cel przepisów prawa lokalowego z 1974 r. o mieszkaniach funkcyjnych, jak i szczególne unormowanie dotyczące tych mieszkań zawarte w § 22 powołanego rozporządzenia uzasadnia zatem podjęcie uchwały jak w sentecji, dla której - jak wskazano wyżej - miarodajny jest stan prawny obowiązujący w 1976 r.Należy dodać, że ani ustawa z dnia 3 grudnia 1982 r. o zmianie ustawy - Prawo lokalowe (Dz. U. z 1982 r. Nr 37, poz. 244), ani rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 13 czerwca 1980 r. o zmianie rozporządzenia w sprawie wykonania niektórych przepisów Prawa lokalowego (Dz. U. z 1980 r. Nr 15, poz. 52) nie zmieniły tego stanu prawnego. Istotną jego zmianę wprowadziła ustawa z dnia 16 lipca 1987 r. o zmianie ustawy - Prawo lokalowe (Dz. U. z 1987 r. Nr 21, poz. 124 zm.: Dz. U. z 1989 r. Nr 20, poz. 108), która w miejsce instytucji mieszkań funkcyjnych wprowadziła instytucję mieszkań zakładowych. W myśl art. 4 ust. 1 tej ustawy dotychczasowe mieszkania funkcyjne stały się mieszkaniami zakładowymi, jeżeli odpowiadały wymaganiom określonym w art. 50 ust. 2 prawa lokalowego z 1974 r. w brzmieniu według tekstu jednolitego tego prawa ogłoszonego obwieszczeniem Ministra Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z dnia 17 lutego 1983 r. (Dz. U. z 1983 r. Nr 11, poz. 55). Według art. 4 ust. 3 ustawy przepis ustępu 1 tego artykułu stosuje się odpowiednio do lokali mieszkalnych wybudowanych lub uzyskanych ze środków zakładów pracy, przydzielonych przez terenowy organ administracji państwowej po dniu 1 sierpnia 1974 r. osobom wskazanym przez te zakłady. W razie śmierci tych osób po dniu 1 stycznia 1988 r. nie ma zastosowania - w myśl art. 4 ust. 6 ustawy - przepis art. 691 k.c. Tym bardziej więc wymieniony ostatnio przepis nie ma zastosowania do mieszkań zakładowych, które uprzednio były mieszkaniami funkcyjnymi (art. 4 ust. 1 ustawy). Potwierdza to pogląd, że i do mieszkań funkcyjnych art. 691 k.c. nie miał zastosowania.Pogląd ten znalazł wyraz w dotychczasowym niepublikowanym orzecznictwie Sądu Najwyższego. Wbrew spotykanym zapatrywaniom odmienny pogląd nie wynika z uchwały Sądu Najwyższego z dnia 11 września 1986 r. III CZP 55/86 (OSPiKA 1988/1 poz. 2). Uchwała ta stwierdza bowiem, że dla dochodzenia roszczenia z art. 691 k.c. - w przypadku mieszkania funkcyjnego - droga sądowa jest dopuszczalna, nie zawiera natomiast stanowiska, co do kwestii materialnoprawnej - czy art. 691 k.c. ma zastosowanie do mieszkań funkcyjnych.