III CZP 49/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Dmowski (sprawozdawca). Sędziowie SN: B. Bladowski, A. Wielgus. SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jana W. przeciwko Naczelnikowi Gminy w D. i Wojewódzkiemu Zarządowi Inwestycji Rolniczych w O. Rejonowy Oddział w S. o zapłatę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Olsztynie postanowieniem z dnia 17 czerwca 1987 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy postanowienia art. 86 prawa wodnego z 1974 r. oraz § 8 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 6 sierpnia 1976 r. (Dz. U. Nr 30, poz. 174; zm.: Dz. U. z 1983 r. Nr 68, poz. 304) regulujące kwestię odszkodowania za szkody powstałe przy wykonywaniu urządzeń wodnych dotyczą także dzierżawców gruntów państwowych?"podjął następującą uchwałę:Ustalenie odszkodowania za szkodę powstałą przy wykonywaniu urządzeń melioracji wodnych odbywa się według zasad określonych w art. 86 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 24 października 1974 r. - prawo wodne (Dz. U. Nr 38, poz. 230; zm.: Dz. U. z 1980 r. Nr 3, poz. 6) oraz § 7 i 8 wydanego na podstawie art. 97 ust. 3 tej ustawy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 3 września 1976 r. w sprawie melioracji wodnych (Dz. U. Nr 31, poz. 182; zm.: Dz. U. z 1983 r. Nr 68, poz. 304) także w przypadku wyrządzenia szkody dzierżawcy gruntu państwowego; w takim przypadku nie ma zastosowania jedynie ust. 3 art. 86 ustawy, przewidujący zaliczenie wartości odszkodowania na poczet opłaty melioracyjnej.Uzasadnienie faktycznePowód Jan W. domagał się zasądzenia od Skarbu Państwa - Naczelnika Gminy w D. i Wojewódzkiego Zarządu Inwestycji Rolniczych - Rejonowy Oddział w S. wynagrodzenia szkody, jaką poniósł w 1986 r. w uprawie jęczmienia podczas wykonywania prac melioracyjnych, tj. przy budowie tzw. urządzeń melioracji wodnych szczegółowych. Podał, że Naczelnik Gminy przyznał mu odszkodowanie w kwocie 69.920 zł, traktując go jak właściciela gruntów, gdy tymczasem jest on dzierżawcą gruntów państwowych i w związku z tym powinien otrzymać pełne odszkodowanie według zasad kodeksu cywilnego, a nie odszkodowanie przewidziane przepisami prawa wodnego.Sąd Rejonowy w Szczytnie, wyrokiem z dnia 20 lutego 1987 r., oddalił powództwo uznając, że powodowi przysługuje jedynie odszkodowanie przewidziane w prawie wodnym, a takie zostało mu w całości wypłacone. Sąd Wojewódzki w Olsztynie rozpoznając sprawę na skutek rewizji powoda przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia - w trybie art. 391 k.p.c. - zagadnienie prawne przytoczone w sentencji uchwały podnosząc, że rozumowaniu powoda, który uważa, iż przysługuje mu odszkodowanie na podstawie przepisów kodeksu cywilnego, a nie według zasad określonych w art. 86 prawa wodnego, nie można odmówić racji. Właściciel gruntu może odnieść w przyszłości z wykonanych urządzeń melioracji wodnych korzyści wyrównujące szkodę, nie pokrytą odszkodowaniem przyznanym w postępowaniu administracyjnym, czego nie można zakładać przy kilkuletniej jedynie dzierżawie gruntu państwowego. Uzasadnienie prawneZajmując stanowisko wyrażone w sentencji uchwały Sąd Najwyższy miał na uwadze, co następuje:Z treści przepisów ustawy z dnia 24 października 1974 r. - prawo wodne (Dz. U. Nr 38, poz. 230 ze zm.) wynika, że reguluje ona całokształt stosunków społecznych i gospodarczych z dziedziny gospodarki wodnej, w tym również sprawę wynagradzania szkód wyrządzonych w związku z projektowaniem, wykonywaniem, utrzymywaniem we właściwym stanie i eksploatowaniem urządzeń wodnych. Przepisy tej ustawy, wbrew odmiennemu poglądowi powoda, nie dają podstaw do wniosku, że ich adresatami są wyłącznie właściciele nieruchomości (gruntów i wód nie stanowiących własności Państwa). Wprawdzie w art. 18 zawierającym słowniczek wyrażeń ustawowych mówi się o zainteresowanych właścicielach (ust. 1 pkt 4), przez co rozumie się właścicieli nieruchomości, na które wywierają dodatni wpływ urządzenia melioracji wodnych szczegółowych, albo właścicieli nieruchomości, do których doprowadzono za zwrotem części kosztów wodę za pomocą urządzeń wodociągowych, oraz właścicieli nieruchomości, z których są odprowadzane ścieki za pomocą zbiorczych urządzeń kanalizacyjnych, nie oznacza to jednak, iż prawo wodne nie odnosi się do dzierżawców nieruchomości w ogóle, lecz do dzierżawców gruntów państwowych w szczególności. Przeciwko takiemu założeniu przemawia z jednej strony brzmienie ust. 2 pkt 2 powołanego wyżej art. 18, w którym mówi się, że przepisy ustawy dotyczące właścicieli stosuje się odpowiednio do posiadaczy, a więc i do dzierżawców jako posiadaczy zależnych, z drugiej zaś cele, jakim służy prawo wodne; nie można przecież przyjąć, by do dzierżawcy gruntu, jako jego posiadacza, nie odnosił się art. 11 ust. 1 prawa wodnego zobowiązujący właściciela gruntu do umożliwienia dostępu do wody, art. 50 ust. 1 tego prawa zabraniający właścicielowi dokonywania zmian stanu wody na gruncie, istniejącego co najmniej od pięciu lat, jeżeli taka zmiana mogłaby szkodliwie oddziaływać na nieruchomości sąsiednie, czy też art. 85 ust. 5 stanowiący, że właściciel nieruchomości obowiązany jest umożliwić wejście na grunt w celu wykonania wodnych urządzeń. Przytoczone argumenty uzasadniają stanowisko, że przepisy prawa wodnego odnoszą się nie tylko do właścicieli nieruchomości, ale również do ich posiadaczy, w tym także do posiadaczy zależnych, czyli dzierżawców.Powyższa ogólna zasada odnosi się również do wynagradzania szkód powstałych w uprawach w związku z wykonywaniem (jak miało to miejsce w sprawie niniejszej) urządzeń melioracji wodnych szczegółowych. Wprawdzie gdy chodzi o tego rodzaju urządzenia, to zgodnie z art. 92 prawa wodnego na gruntach państwowych są one wykonywane na koszt Państwa, a na gruntach innych niż państwowe - na koszt właścicieli tych gruntów lub na koszt Państwa za zwrotem przez właścicieli części kosztów w formie opłaty melioracyjnej (art. 93 ust. 1), jednakże z unormowania powyższego nie wynika wcale, by osobom dzierżawiącym grunty państwowe przysługiwało odszkodowanie wyższe - ustalone według zasad kodeksu cywilnego - niż właścicielom gruntów czy dzierżawcom gruntów niepaństwowych.Artykuł 86 prawa wodnego przewidujący odszkodowanie za szkody powstałe w związku z projektowaniem, wykonywaniem, utrzymywaniem i eksploatacją urządzeń wodnych odnosi się do wszystkich poszkodowanych, a nie tylko do właścicieli gruntów, na których spowodowano szkodę przy tych pracach. Wynika to jednoznacznie z brzmienia ust. 1 tego artykułu, w którym mówi się o poszkodowanym, a nie o właścicielu. Użycie zwrotu "poszkodowanemu" nie jest przypadkowe i nie można go przypisać niedbałości ustawodawcy, skoro w ust. 3 tego samego art. 86 prawa wodnego przewiduje się, że wartość odszkodowania za szkody wyrządzone w związku z wykonywaniem urządzeń, za które "zainteresowany właściciel nieruchomości" ma obowiązek wnosić opłatę melioracyjną, stanowiącą zwrot (o czym wyżej) części kosztów budowy tych urządzeń, podlega zaliczeniu na poczet tej opłaty.Unormowania zawarte w ust. 1 i 3 art. 86 prawa wodnego prowadzą do wniosku, że odszkodowanie za szkody wyrządzone w związku z wykonywaniem urządzeń melioracji wodnych szczegółowych ustala się według tych samych zasad dla właścicieli nieruchomości i dla ich posiadaczy, w tym dzierżawców gruntów prywatnych i państwowych. Ponieważ dzierżawca gruntów państwowych, tak jak i ich właściciel, nie jest zobowiązany do pokrywania części kosztów budowy tego rodzaju urządzenia poprzez uiszczenie opłaty melioracyjnej, przysługujące takiemu dzierżawcy odszkodowanie nie podlega jedynie zmniejszeniu o należności z tytułu tej opłaty. Gdy chodzi o dzierżawcę gruntu prywatnego, to należne mu odszkodowanie podlega zaliczeniu na poczet opłaty melioracyjnej. Nie ma bowiem żadnych podstaw do odmiennego ustalania szkód powstałych na gruntach prywatnych w zależności od tego, czy są one użytkowane przez właścicieli, czy też przez ich dzierżawców.Na marginesie przedstawionego zagadnienia prawnego Sąd Najwyższy zauważa, że w sytuacji, gdy roboty melioracyjne wykonywane są na podstawie decyzji organu administracyjnego i zgodnie z treścią tej decyzji, trudno byłoby mówić o istnieniu w kodeksie cywilnym podstawy prawnej do zasądzenia odszkodowania. Nie wchodziła bowiem w grę odpowiedzialność kontraktowa, a przy wykonywaniu urządzeń zgodnie z decyzją nie można byłoby mówić o odpowiedzialności deliktowej zarówno Naczelnika gminy, jak i zarządu inwestycji rolniczych.Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy podjął uchwałę przytoczoną w sentencji.