III CZP 55/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN M. Sychowicz (sprawozdawca). Sędziowie SN: J. Majewska, Z. StrusSentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Haliny C. o zniesienie współwłasności i dział spadku, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Częstochowie postanowieniem z dnia 11 kwietnia 1991 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:Czy w sytuacji, gdy przedmiotem działu spadku i zniesienia współwłasności nieruchomości miejskiej, której połowa udziałów wynika ze współwłasności powstałej przed dniem 1 października 1990 r., natomiast druga jest tzw. współwłasnością spadkową powstałą w następstwie otwarcia spadków również przed tą datą, uzasadnione jest w świetle art. 14 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy - Kodeks Cywilny (Dz. U. Nr 55, poz. 321) stosownie do zniesienia współwłasności wynikłej ze spadkobrania spadków otwartych przed dniem 1 października 1990 r. przepisów dotychczasowych, natomiast do zniesienia współwłasności ułamkowej odnoszącej się do pozostałej części przedmiotu postępowania przepisów obowiązujących w dacie zamknięcia rozprawy (art. 316 § 1 k.p.c.)?podjął następującą uchwałę:Do ustanowienia odrębnej własności lokali w postępowaniu o zniesienie współwłasności i dział spadku po dniu 1 października 1990 r. stosuje się przepisy art. 136 i 137 kodeksu cywilnego w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 55, poz. 321), bez względu na datę powstania współwłasności lub otwarcia spadku. Uzasadnienie faktycznePostanowieniem z dnia 15 października 1990 r. Sąd Rejonowy w Oleśnie dokonał zniesienia istniejącej od 1955 r. współwłasności nieruchomości położonej w P. o powierzchni 666 m2, składającej się z działek nr 68/2 i 68/3 oraz zabudowanej domem wielomieszkaniowym działki nr 68/4, a także dokonał częściowego działu spadków po Franciszku C. zmarłym dnia 23 maja 1973 r. i po Franciszku M. zmarłym dnia 12 grudnia 1984 r., w skład których to spadków wchodzi połowa udziałów w wymienionej nieruchomości. Zniesienia współwłasności i działy spadków nastąpiły w ten sposób, że ustanowiona została - zgodnie z istniejącym stanem użytkowania - odrębna własność czterech lokali: 1) lokalu mieszkalnego i użytkowego o łącznej powierzchni 234,7 m2 na rzecz Haliny C., 2) lokalu mieszkalnego o powierzchni 52 m2 na rzecz Zbigniewa C., 3) lokalu mieszkalnego i użytkowego o łącznej powierzchni 203 m2 na rzecz Genowefy M., 4) lokalu mieszkalnego o powierzchni 175,3 m2 (11 izb) na rzecz Andrzeja i Marii małż. G. Sąd Rejonowy określił wielkość udziałów przypadających właścicielom poszczególnych lokali we współwłasności nieruchomości i sposób zarządu wspólną nieruchomością. Wyrównanie wartości poszczególnych udziałów dokonane zostało przez zasądzenie odpowiednich dopłat. Wydając to postanowienie Sąd Rejonowy uznał, że w sprawie mają zastosowanie przepisy Kodeksu cywilnego w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 55, poz. 321), nie znajduje natomiast zastosowania - jako sprzeczne z tymi przepisami - rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 marca 1988 r. w sprawie wyodrębniania własności lokali w domach wielomieszkaniowych nie stanowiących własności Państwa (Dz. U. Nr 10, poz. 79).W rewizji od wymienionego postanowienia pogląd, na którym zostało ono oparte, zakwestionowała wnioskodawczyni, której zdaniem w sprawie - zarówno w zakresie zniesienia współwłasności, jak i działu spadków - mają zastosowanie art. 135 i 136 k.c. sprzed ich zmiany ustawą z dnia 28 lipca 1990 r. oraz przepisy powołanego wyżej rozporządzenia.W tej sytuacji rozpoznającemu sprawę na skutek rewizji Sądowi Wojewódzkiemu w Częstochowie nasunęła się poważna wątpliwość, którą wyraził w przytoczonym w sentencji zagadnieniu prawnym przedstawionym Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia.Uzasadnienie prawneRozstrzygając to zagadnienie Sąd Najwyższy zważył, co następuje:1. Ponieważ rozstrzygnięcie sprawy przez Sąd Rejonowy sprowadza się do ustanowienia - w wyniku zniesienia współwłasności i działu spadków - odrębnej własności lokali w sytuacji, gdy współwłasność powstała przed dniem 1 października 1990 r. i przed tą datą nastąpiło otwarcie spadków, a zniesienie współwłasności i działy spadków dokonane zostały po tej dacie, wątpliwość, jaka w związku z rozpoznawaniem rewizji nasunęła się Sądowi Wojewódzkiemu, w istocie dotyczy tego, czy w tym wypadku mają zastosowanie przepisy kodeksu cywilnego regulujące ustanowienie odrębnej własności lokali obowiązujące przed dniem 1 października 1990 r., czy też przepisy tego kodeksu w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny, obowiązującej od dnia 1 października 1990 r. Do wyjaśnienia tak sformułowanej wątpliwości należało więc sprowadzić rozstrzygnięcie przedstawionego zagadnienia prawnego.2. Według art. 135 k.c., który obowiązywał do dnia 1 października 1990 r., odrębna własność lokali mogła obejmować tylko lokale mieszkalne przeznaczone dla zaspokajania potrzeb mieszkaniowych właściciela i jego bliskich, nie przekraczające rozmiarów określonych przez "właściwe" przepisy i znajdujące się w domu mieszkalnym, w którym stosownie do tych przepisów dopuszczalne jest wyodrębnienie poszczególnych lokali; lokale użytkowe mogły zaś stanowić odrębną własność jako części składowe lokalu mieszkalnego, którego własność została wyodrębniona, jeżeli były one konieczne do wykonywania zawodu przez właściciela lokalu mieszkalnego. Uchylenie art. 135 k.c. i nadanie nowego brzmienia art. 136 k.c. przez ustawę z dnia 28 lipca 1990 r. - stanowiące wyraz przyświecającego tej ustawie i wyrażonego w dokonanych przez nią zmianach także innych przepisów kodeksu cywilnego dążenia do poszerzenia granic prawa właściciela do korzystania z rzeczy i rozporządzania nią - spowodowało, że od dnia 1 października 1990 r. znacznie zliberalizowane zostały zasady ustanawiania odrębnej własności lokali. W myśl art. 136 § 1 k.c. w nowym brzmieniu lokal mieszkalny lub użytkowy, w tym także garaż stanowiący część składową budynku, mogą stanowić odrębną nieruchomość. Według obowiązującego obecnie stanu prawnego odrębna własność lokali może zatem obejmować nie tylko - jak było dawniej - lokale mieszkalne oraz w pewnych tylko wypadkach lokale użytkowe konieczne do wykonywania zawodu wchodzące w skład lokalu mieszkalnego, ale odrębną nieruchomość mogą stanowić obok lokali mieszkalnych również lokale użytkowe (w tym także garaże stanowiące część składową budynku) bez żadnych ograniczeń. Ustanowienie odrębnej własności lokalu mieszkalnego nie jest obecnie obwarowane ani warunkiem przeznaczenia lokalu do zaspokajania potrzeb mieszkaniowych właściciela i jego bliskich, ani rozmiarami lokalu, określonymi przez "właściwe" przepisy, ani znajdowaniem się lokalu w domu mieszkalnym, w którym stosownie do tych przepisów dopuszczalne jest wyodrębnienie własności poszczególnych lokali. Dla ustanowienia odrębnej własności lokali w postępowaniu o zniesienie współwłasności i dział spadku ma więc istotne znaczenie, czy w postępowaniu tym mają zastosowanie przepisy kodeksu cywilnego dotyczące ustanowienia odrębnej własności lokali w brzmieniu sprzed ich zmiany ustawą z dnia 28 lipca 1990 r., czy w brzmieniu po dokonaniu tej zmiany.3. Dla rozstrzygnięcia zagadnienia stosowania prawa w czasie - czy zastosowanie mają przepisy ustawy dawnej, czy przepisy ustawy nowej - przede wszystkim decydujące są tzw. przepisy przechodnie (intertemporalne), zwykle zamieszczane w ustawie nowej. Ustawa z dnia 28 lipca 1990 r. przepisy takie zawiera. Nie ma jednak wśród tych przepisów takiego, który wprost stanowiłby, które przepisy kodeksu cywilnego regulujące ustanowienie odrębnej własności lokali - dawne czy nowe - należy stosować do ustanowienia odrębnej własności lokali po dniu wejścia w życie przepisów nowych (po dniu 1 października 1990 r.). Kwestia ta nie wydaje się jednak budzić wątpliwości: skoro ustawa z dnia 28 lipca 1990 r. stosownie do jej art. 16 weszła w życie z dniem 1 października 1990 r., to do czynności prawnych dokonanych po tym dniu należy stosować przepisy tej ustawy, a zatem także zmienione tą ustawą przepisy kodeksu cywilnego dotyczące ustanowienia odrębnej własności lokali. Inaczej byłoby tylko wówczas, gdyby przepis przechodni stanowił inaczej. Przepisu takiego - jak powiedziano - ustawa z dnia 28 lipca 1990 r. jednak nie zawiera.W sprawie, której dotyczy rozstrzygane zagadnienie prawne, nie chodzi jednak o ustanowienie odrębnej własności lokali jako o samoistną czynność prawną, lecz o ustanowienie odrębnej własności lokali będące sposobem (rodzajem) zniesienia współwłasności i działu spadku. Ustanowienie odrębnej własności lokali w budynku stanowiącym współwłasność w częściach ułamkowych (także współwłasność wynikającą ze spadkobrania) w zasadzie prowadzi do częściowego wyjścia z niepodzielności przez dokonanie swoistego podziału nieruchomości (por. uzasadnienie uchwały Pełnego Składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 21 grudnia 1974 r. III CZP 31/974 - OSNCP 1975, z. 9, poz. 128).Stosownie do art. 14 ust. 2 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. do zniesienia współwłasności gospodarstwa rolnego oraz do działu spadku obejmującego gospodarstwo rolne lub wkład gruntowy w rolniczej spółdzielni produkcyjnej stosuje się przepisy obowiązujące w dacie tych zdarzeń. Do zniesienia współwłasności gospodarstwa rolnego oraz do działu spadku obejmującego gospodarstwo rolne lub wkład gruntowy w rolniczej spółdzielni produkcyjnej w postępowaniu toczącym się po dniu 1 października 1990 r. mają zatem zastosowanie - niezależnie od daty powstania współwłasności lub otwarcia spadku - przepisy kodeksu cywilnego w brzmieniu nadanym wymienioną ustawą. W ustawie tej brak jest przepisu przechodniego dotyczącego bezpośrednio zniesienia współwłasności, której przedmiotem nie jest gospodarstwo rolne, i działu spadku, który nie obejmuje gospodarstwa rolnego. Nie oznacza to jednak, że w drodze wykładni z przeciwieństwa (a contrario) art. 14 ust. 2 tej ustawy należy przyjąć, że do zniesienia takiej współwłasności i do działu takiego spadku, jeżeli współwłasność powstała przed dniem 1 października 1990 r., a otwarcie spadku nastąpiło przed tą datą, mają zastosowanie przepisy kodeksu cywilnego w brzmieniu obowiązującym przed dniem 1 października 1990 r. Brak w ustawie z dnia 28 lipca 1990 r. przepisu intertemporalnego dotyczącego zniesienia współwłasności, której przedmiotem nie jest gospodarstwo rolne, prowadzi do wniosku, że do zniesienia takiej współwłasności - niezależnie od daty jej powstania - należy po dniu 1 października 1990 r. stosować - jako przepisy prawa obowiązującego od tego dnia - przepisy kodeksu cywilnego w brzmieniu nadanym wymienioną ustawą. Rozstrzygnięcie kwestii stosowania właściwych przepisów dotyczących działu spadku nie obejmującego gospodarstwa rolnego wymaga zaś rozważenia treści art. 14 ust. 1 tej ustawy. W myśl tego artykułu, przepisy kodeksu cywilnego w brzmieniu nadanym powołaną ustawą stosuje się do spadków otwartych od dnia wejścia w życie tej ustawy. Przeciwko rozumieniu użytego w tym przepisie określenia "spadki" jako obejmującego dział spadku - a więc inaczej niż rozumienie tego samego określenia, użytego w mającym taką samą treść art. 2 § 1 ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych - Dz. U. Nr 11, poz. 81 (por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 7 października 1982 r. III CZP 33/82 - OSNCP 1983, z. 2-3, poz. 32) - przemawia: w odniesieniu do stosowania właściwych przepisów dotyczących działu spadku obejmującego gospodarstwo rolne - uregulowanie tej problematyki w przepisie szczególnym, jakim jest art. 14 ust. 2 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r., a w odniesieniu do stosowania właściwych przepisów dotyczących działu spadku nie obejmującego gospodarstwa rolnego - brak w tej ustawie przepisów zmieniających przepisy kodeksu cywilnego (poza art. 1042 § 2) regulującego tę problematykę. Uznanie, że omawiany przepis obejmuje także dział spadku wymaga zwrócenia uwagi na dwojaki charakter przepisów kodeksu cywilnego regulujących tę instytucję (por. uzasadnienie powołanej wyżej uchwały Sądu Najwyższego). Jedne z nich normują materię działu spadku samodzielnie (np. art. 1038-1046). Inne, jak przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych, mają "odpowiednie" zastosowanie do działu spadku na podstawie odesłania zawartego w art. 1035 k.c., lub też, tak jak przepisy dotyczące ustanowienia odrębnej własności lokali, znajdują zastosowanie do działu spadku bez wyraźnego odesłania do nich przez przepisy regulujące tę instytucję. Tylko przepisy normujące materię działu spadku samodzielnie mogą być poddane regule ustanowionej w art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. Inne przepisy zaś mające zastosowanie do działu spadku powinny być stosowane według zasad prawa międzynarodowego, odnoszących się do instytucji regulowanych tymi przepisami.Za stanowiskiem, że po dniu 1 października 1990 r. do ustanowienia odrębnej własności lokali jako sposobu zniesienia współwłasności i działu spadku stosuje się przepisy kodeksu cywilnego w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 28 lipca 1990 r., bez względu na datę powstania współwłasności lub datę otwarcia spadku, przemawia także treść art. XXVIII i art. LIII przep. wprow. k.c., rozumianych jako przepisy wyrażające uniwersalne zasady prawa międzyczasowego, mające zastosowanie nie tylko do zniesienia współwłasności istniejącej w dniu wejścia w życie kodeksu cywilnego (1 stycznia 1965 r.) i działu spadku otwartego przed tym dniem. Wracając zaś do art. 14 ust. 2 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. trzeba przyjąć, że należy go odczytywać jako potwierdzający - w odniesieniu do zniesienia współwłasności gospodarstwa rolnego oraz do działu spadku obejmującego gospodarstwo rolne lub wkład gruntowy w rolniczej spółdzielni produkcyjnej - te zasady. Nie było potrzeby wyrażenia ich w powołanej ustawie w odniesieniu do zniesienia współwłasności, której przedmiotem nie jest gospodarstwo rolne i do działu spadku nie obejmującego gospodarstwa rolnego, gdyż ustawą tą - o czym częściowo była już mowa - przepisy kodeksu cywilnego dotyczące wymienionych materii (z wyjątkiem art. 1042 § 2) nie zostały zmienione.Należy wreszcie dodać, że nieuzasadnione żadnymi racjonalnymi względami i niezrozumiałe byłoby przyjęcie, że do ustanowienia po dniu 1 października 1990 r. odrębnej własności lokali w sytuacji, gdy nie ma miejsca zniesienie współwłasności lub dział spadku, miałyby zastosowanie inne przepisy niż do ustanowienia odrębnej własności lokali jako sposobu zniesienia współwłasności i działu spadku. Okoliczność, że współwłasność powstała, a spadek został otwarty przed dniem 1 października 1990 r., nie jest argumentem przemawiającym za ukształtowaniem na przyszłość - w wyniku zniesienia współwłasności lub działu spadku - stanu prawnego budynku przez ustanowienia odrębnej własności lokali na podstawie nie obowiązujących już przepisów, które utraciły moc.4. Wykraczając na koniec poza zagadnienia prawne przedstawione do rozstrzygnięcia, trzeba zwrócić uwagę, gdyż w związku z treścią podjętej uchwały ma to istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, której dotyczy przedstawione zagadnienie - na to, że w świetle art. 136 i 137 k.c. w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 28 lipca 1990 r. utraciły moc przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 marca 1988 r. w sprawie wyodrębniania własności lokali w domach wielomieszkaniowych nie stanowiących własności Państwa, określające rozmiary lokalu mieszkalnego mogącego stanowić odrębną nieruchomość (§ 1 ust. 3 pkt. 2 i ust. 4) i warunki wyodrębnienia - jako części składowej lokalu mieszkalnego - lokalu użytkowego (§ 1 ust. 5). Przepisy te wydane zostały na podstawie nadal obowiązującego art. 4 ust. 2 prawa lokalowego, mieszczą się w ramach delegacji w nim zawartej, i formalnie rzecz biorąc nie zostały uchylone. Odpowiadają one koncepcji odrębnej własności lokali, ukształtowanej przez art. 135 k.c., obowiązujący do dnia 1 października 1990 r. Pozostają jednak w sprzeczności z później wydanymi przepisami ustawowymi, jakimi są art. 136 i 137 k.c. w brzmieniu nadanym im ustawą z dnia 28 lipca 1990 r., które - jak już wspomniano - znacznie rozluźniły zasady ustanawiania odrębnej własności lokali, a w szczególności nie przewidują, że - tak jak było to dawniej - odrębny lokal mieszkalny nie może przekraczać rozmiarów określonych przez "właściwe" przepisy oraz pozwalają na ustanowienie odrębnej własności lokalu bez żadnych ograniczeń. Przepisy podstawowe nie mogą pozostawać w sprzeczności z ustawą, nawet jeżeli wydane zostały jako przepisy wykonawcze do innej, nadal obowiązującej ustawy, na podstawie upoważnienia zawartego w tej ustawie. Jeżeli wobec późniejszego wydania ustawy okazuje się, że nie są one z nią zgodne, to jako nie mieszczące się w systemie prawa ukształtowanego tą ustawą, mimo iż wyraźnie nie zostały uchylone, przestają obowiązywać.