III CZP 70/74

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie J. Szachułowicz, Z. Wasilkowska (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Centrali Spółdzielni Ogrodniczych - Zakład Eksportowo-Importowy - Oddział w G. przeciwko Polskim Kolejom Państwowym - Centralne Biuro Rozrachunków Zagranicznych w Bydgoszczy o 5.480 zł, rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Łodzi postanowieniem z dnia 8 czerwca 1974 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy do rozpoznania roszczeń jednostki gospodarki uspołecznionej z tytułu umowy przewozu przeciwko przedsiębiorstwu "Polskie Koleje Państwowe" właściwy jest sąd powszechny, czy państwowa komisja arbitrażowa (§ 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 stycznia 1964 r. - Dz. U. Nr 4, poz. 24), jeżeli przesyłka kolejowa z zagranicy adresowana była do krajowej stacji granicznej, a stamtąd skierowana dalej bez przeładowania do odbiorcy w kraju za krajowym listem przewozowym?",udzielił następującej odpowiedzi:Jeżeli przesyłka kolejowa z zagranicy nadeszła do stacji granicznej w Polsce za międzynarodowym listem przewozowym, a stamtąd została skierowana bez przeładowania do stacji wewnątrz kraju, to do rozpoznania roszczeń jednostki gospodarki uspołecznionej z tytułu umowy przewozu przeciwko przedsiębiorstwu "Polskie Koleje Państwowe" właściwy jest sąd powszechny, choćby na odcinku między stacją graniczną a stacją wewnątrz kraju przesyłka ta została zaopatrzona w krajowy list przewozowy.Uzasadnienie faktycznePytanie prawne zostało przedstawione Sądowi Najwyższemu na tle następującego stanu sprawy:Powodowa Centrala Spółdzielni Ogrodniczych domagała się zasądzenia od PKP - Centralnego Biura Rozrachunków Zagranicznych kwoty 5.480 zł tytułem odszkodowania za częściowe zniszczenie przesyłki owoców, która w dniu 25.VII.1973 r. nadeszła do stacji granicznej w M. za międzynarodowym listem przewozowym. Przesyłka ta została następnie przekazana bez przeładowania do stacji kolejowej w K. za krajowym listem przewozowym.Sąd Powiatowy odrzucił na podstawie art. 199 § 1 k.p.c. przyjmując, że obie strony są podmiotami, których spory majątkowe podlegają rozpoznaniu w trybie postępowania arbitrażowego, oraz że wyjątkowy przepis § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 stycznia 1964 r. w sprawie wyłączenia z właściwości państwowych komisji arbitrażowych sporów z przewozu w komunikacji międzynarodowej (Dz. U. Nr 4, poz. 24) nie ma w sprawie niniejszej zastosowania, ponieważ przesyłka ze stacji granicznej została nadana za krajowym listem przewozowym.Po rozpoznaniu zażalenia powodowej Centrali Spółdzielni Ogrodniczych Sądowi Wojewódzkiemu nasunęły się wątpliwości przedstawione w pytaniu prawnym.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozważył, co następuje:Zagadnienie dopuszczalności drogi sądowej w sytuacji opisanej w pytaniu Sądu Wojewódzkiego nie było rozwiązywane jednolicie w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Nie sięgając zbyt daleko wstecz, wystarczy przypomnieć, że Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 20.IV.1972 r. (OSNCP 1972, poz. 132) uznał w takiej sytuacji drogę sądową za niedopuszczalną, w późniejszych natomiast orzeczeniach z dnia 28.V.1973 r. (OSNCP 1974, poz. 108) i z dnia 18.VIII.1973 r. (OSNCP 1974, poz. 129) nie podzielając poglądu wyrażonego w orzeczeniu z dnia 20.IV.1972 r., uznał właściwość sądu do dochodzenia omawianych roszczeń. Dodać należy, że aktualne orzecznictwo Sądu Najwyższego zmierza po linii tych ostatnich orzeczeń i że szereg orzeczeń sądów niższych instancji, odrzucających pozew w myśl wcześniejszej uchwały SN z dnia 20.IV.1972 r., uchylono w wyniku rewizji nadzwyczajnej.Jak wynika z uzasadnienia pytania prawnego, Sąd Wojewódzki ma wątpliwości co do trafności późniejszego stanowiska Sądu Najwyższego i dlatego zachodzi potrzeba poszerzonej odpowiedzi na postawione pytanie.Gdyby oprzeć się tylko na literalnej wykładni § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 stycznia 1964 r. w sprawie wyłączenia z właściwości państwowych komisji arbitrażowych sporów z przewozu w komunikacji międzynarodowej (Dz. U. Nr 4, poz. 24), można by zgodzić się z poglądem, że przepis ten prima facie przemawia raczej za niedopuszczalnością drogi sądowej.Jeżeli bowiem omawiany przepis nakazuje sądom powszechnym rozstrzyganie sporów z przewozu w komunikacji międzynarodowej za bezpośrednimi dokumentami przewozowymi, a w konkretnym wypadku chodzi o przesyłkę, która na odcinku od stacji granicznej w Polsce do stacji wewnątrz kraju została zaopatrzona w krajowy list przewozowy, to można by twierdzić, że na tym odcinku urywa się już związek z komunikacją międzynarodową, a zatem odżywa właściwość komisji arbitrażowych.Na poparcie tego poglądu można by również powołać tę część uchwały składu siedmiu sędziów SN z dnia 11.I.1971 r. (OSNCP 1971, poz. 167), w której Sąd Najwyższy przyjął, że jeżeli przesyłka nadeszła do polskiej stacji granicznej jako stacji przeznaczenia za międzynarodowym listem przewozowym i tam następnie bez przeładowania została ponownie nadana do przewozu do stacji przeznaczenia wewnątrz kraju za krajowym listem przewozowym, to podstawę prawną roszczeń odszkodowawczych w stosunku do Polskich Kolei Państwowych z tytułu nienależytego wykonania umowy przewozu stanowią przepisy dekretu z dnia 24 grudnia 1952 r. o przewozie przesyłek i osób kolejami (Dz. U. z 1953 r. Nr 4, poz. 7). Można by więc twierdzić, że skoro za podstawę roszczeń w stosunku do kolei przyjmuje się nie umowy międzynarodowe, lecz prawo wewnętrzne, to podkreśla się w ten sposób krajowy charakter przesyłki, a ten fakt przemawia za przyjęciem właściwości państwowych komisji arbitrażowych, a nie sądów powszechnych.Powyższe rozumowanie jednak przeocza całkowicie cel, dla którego zostało wydane rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 31 stycznia 1964 r. Celem tym było ułatwienie kolejom polskim dokonywania rozliczeń regresowych z kolejami zagranicznymi, a to znów pozostawało w związku z postanowieniami umów międzynarodowych, zarówno konwencji CIM, jak i umowy SMGS; zgodnie z tymi umowami w obrocie międzynarodowym walor wiążący mają tylko wyroki sądów jako organów wymiaru sprawiedliwości, a nie orzeczenia komisji arbitrażowych. Omawiane rozporządzenie Rady Ministrów miało przeto na celu dostosowanie trybu postępowania do wymagań umów międzynarodowych i wprowadzenie trybu sądowego we wszystkich wypadkach, gdy kolej polska może dochodzić regresu od kolei zagranicznych.Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w uzasadnieniu cytowanej wyżej uchwały składu siedmiu sędziów SN, taki regres nie jest bynajmniej wyłączony w sytuacji omówionej w pytaniu prawnym, tj. gdy od stacji granicznej do stacji wewnątrz kraju przesyłka była objęta umową o przewóz krajowy. Jeżeli chodzi o kontrahentów konwencji CIM, możliwość takiego regresu wynika wprost z dodatkowej konwencji (zwanej w skrócie AIM), zawartej w 1965 r. W odniesieniu do kontrahentów umowy SMGS tak bezpośredni regres nie jest wprawdzie przewidywany, ale - jak to podniósł Sąd Najwyższy w uzasadnieniu tejże uchwały składu siedmiu sędziów SN - nie jest on w świetle prawa wyłączony i koleje polskie mogą przeprowadzać dowód, że szkody powstały z winy kolei zagranicznej, która przewoziła towar do stacji granicznej. Podstawą jednak takiego regresu musiałby być w obu wypadkach wyrok sądu polskiego zasądzający odszkodowanie od kolei polskiej na rzecz odbiorcy przesyłki, nadesłanej z zagranicy i zaopatrzonej początkowo w międzynarodowy list przewozowy.Wykładnia celowościowa przemawia zatem w sposób oczywisty za szerszym rozumieniem § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 stycznia 1964 r. i za dopuszczeniem drogi sądowej we wszystkich wypadkach sporu z przewozu w komunikacji kolejowej, gdy przesyłka nadeszła z zagranicy za międzynarodowym listem przewozowym, choćby następnie, poczynając od stacji granicznej, została zaopatrzona w krajowy list przewozowy, byleby tylko nie nastąpiło przeładowanie przesyłki. W tym ostatnim bowiem wypadku wszelka więź z komunikacją międzynarodową zostałaby przerwana i nie wchodziłby również w rachubę regres kolei polskiej do kolei zagranicznych.Należy podkreślić, że - wbrew poglądowi Sądu Wojewódzkiego i niektórym wypowiedziom w literaturze prawniczej - przyjęcie dopuszczalności drogi sądowej w omawianych sprawach nie pozostaje w sprzeczności z pierwszą częścią uchwały składu siedmiu sędziów SN z dnia 11.I.1971 r., gdyż część ta odnosi się do prawa materialnego, a nie do kwestii drogi sądowej. Jeśli zaś chodzi o pozostałe części uchwały, a w szczególności część trzecią oraz uzasadnienie uchwały, to nie tylko nie pozostaje ona w sprzeczności z tezą o właściwości sądów powszechnych do rozstrzygania spraw objętych pytaniem Sądu Wojewódzkiego, ale tezę tę pośrednio potwierdza.Należy bowiem zważyć, że w części trzeciej cyt. uchwały Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi na pytanie, jaki organ PKP jest uprawniony do reprezentowania kolei przed sądem powszechnym, między innymi właśnie w sprawach objętych obecnym pytaniem; Sąd Najwyższy więc zakłada, że sąd będzie właściwy do rozpoznawania tych spraw. Wprawdzie udzielona odpowiedź nie byłaby całkowicie bezprzedmiotowa nawet wówczas, gdyby przyjąć, że w sprawach miedzy PKP a jednostkami gospodarki uspołecznionej właściwe byłyby państwowe komisje arbitrażowe, albowiem zdarza się, że importerem jest jednostka nie podlegająca arbitrażowi, jednakże wobec nader wąskiego zasięgu tego rodzaju sytuacji należy przypuszczać, iż Sąd Najwyższy podkreśliłby ograniczony zakres swojej odpowiedzi. Wbrew temu odpowiedź nosi charakter ogólny. Co więcej, argumentacja użyta w tej części uchwały przemawia raczej za przyjęciem, że Sąd Najwyższy przewidywał drogę sądową we wszystkich tego rodzaju sprawach. Wynika to z podkreślenia, że pożądane jest jednolite unormowanie tego zagadnienia, ilekroć zachodzi lub może zachodzić powiązanie z komunikacją kolejową międzynarodową, i że nie zawsze już we wstępnej fazie postępowania da się ocenić, czy podstawę prawną roszczeń stanowić będą konwencje międzynarodowe, czy też prawo wewnętrzne, zwłaszcza że przewiezienie przesyłki ze stacji granicznej do stacji wewnątrz kraju może być niekiedy rezultatem zmiany pierwotnej umowy o przewóz międzynarodowy (w którym to wypadku właściwość sądów nie budziłaby wątpliwości); wynika to wreszcie z przypomnienia, że rozliczenie kolei polskich z kolejami zagranicznymi wiąże się z interesami dewizowymi PRL, a dla tych rozliczeń moc wiążącą ma tylko wyrok sądowy.W tych warunkach nietrafny jest pogląd Sądu Wojewódzkiego, że przyjęcie właściwości sądów powszechnych do rozstrzygania omawianych spraw stanowiłoby odstępstwo od zasady prawnej uchwalonej przez skład siedmiu sędziów SN. Uchwała ta bowiem nie zajmuje się bezpośrednio zagadnieniem drogi sądowej, a całość zawartych w niej wywodów przemawia raczej za przyjęciem, że Sąd Najwyższy milcząco wychodził z założenia dopuszczalności drogi sądowej w tych sprawach.Z tych wszystkich przyczyn Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi wskazanej w sentencji uchwały.