III CZP 73/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN Z. Marmaj (sprawozdawca). Sędziowie SN: M. Sychowicz. Z. Świeboda.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Kazimierza W. z udziałem Stanisławy W. i Andrzeja W. o ustalenie sposobu korzystania z lokalu po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Warszawie postanowieniem z dnia 18 listopada 1985 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy najemca lokalu objętego szczególnym trybem najmu może zadać ustalenia sposobu korzystania z tegoż lokalu przez najemcę i zamieszkującego z nim członka rodziny nie będącym współnajemcą?"podjął następującą uchwałę:W postępowaniu sądowym nie jest dopuszczalne określenie sposobu korzystania z mieszkania objętego szczególnym trybem najmu pomiędzy najemcą i osobą mu bliską.Uzasadnienie faktyczneNajemcą mieszkania - na podstawie administracyjnej decyzji o przydziale - jest wnioskodawca Kazimierz W. Mieszkanie to składa się z dwóch pokoi o pow. 18 i 20 m2, kuchni, przedpokoju i łazienki. Uprzednio zajmowane było przez wnioskodawcę i jego żonę Stanisławę oraz syna Andrzeja. Małżeństwo Kazimierza i Stanisławy W. zostało rozwiązane przez rozwód, przy czym Sąd Wojewódzki na podstawie przepisu art. 58 k.r.o. określił sposób korzystania ze wspólnego mieszkania na czas zamieszkiwania w nim byłych małżonków w ten sposób, że pokój większy (20 m2) przyznał do używania Kazimierzowi W., natomiast pokój mniejszy (18 m2) Stanisławie W., która zamieszkała w nim wraz z synem Andrzejem. Z pomieszczeń pomocniczych strony miały korzystać wspólnie. Stan ten trwał do czasu opuszczenia wspólnego mieszkania przez Stanisławę W. Obecnie pokój o pow. 18 m2 zajmuje syn wnioskodawcy Andrzej, który w międzyczasie uzyskał pełnoletność, a nawet zawarł związek małżeński i wprowadził do tego pokoju żonę. Wnioskodawca będąc zdania, iż dogodniejsza dla niego byłaby sytuacja, gdyby zajmował pokój mniejszy, z dostępem do balkonu, wniósł o ponowne określenie sposobu korzystania z mieszkania, pomiędzy nim i jego synem Andrzejem. Sąd Rejonowy wniosek ten uwzględnił, stosując odpowiednio przepis art. 206 k.c. Postanowienie to zaskarżył uczestnik postępowania Andrzej W., wnosząc o zmianę orzeczenia i oddalenie wniosku.Rozpoznając rewizję Sąd Wojewódzki przedstawił Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne przytoczone na wstępie (art. 391 k.p.c.).Uzasadnienie prawneUdzielając odpowiedzi, jak w sentencji uchwały, Sąd Najwyższy miał na uwadze, co następuje:Mieszkanie, którego postępowanie dotyczy, objęte jest szczególnym trybem najmu (niesporne). Najemcami tego mieszkania byli z mocy art. 9 ust. 3 prawa lokalowego oboje małżonkowie. Stan ten uległ zmianie w następstwie rozwodu małżeństwa i opuszczenia mieszkania przez Stanisławę W. Obecnie jedynym najemcą jest wnioskodawca. Podstawowym uprawnieniem najemcy jest możność korzystania z przedmiotu najmu. Chodzi tu o faktyczne władanie lokalem. Władanie to, jako uprawnienie jest wierzytelnością najemcy. Z uprawnieniem tym wiążą się też określone obowiązki, np. w zakresie płacenia czynszu, odnawianie lokalu itp. Uprawnienie do korzystania z lokalu stwarza także możliwość zajmowania go z wyłączeniem innych osób. Przepis art. 69 k.c. mający zastosowanie także w odniesieniu do lokalu uzyskanego w drodze decyzji o przydziale (art. 680 k.c.) zapewnia najemcy bezwzględną ochronę jego praw przed bezprawnymi zakłóceniami w korzystaniu z przedmiotu najmu. Przysługuje mu zatem zarówno ochrona windykacyjna jak i negatoryjna. Najemca może także poszukiwać ochrony miru domowego na podstawie przepisu art. 23 i 24 k.c., dotyczących ochrony dóbr osobistych.Z lokalu oddanego w najem mogą korzystać także osoby bliskie najemcy, tzn. osoby wymienione w art. 8 prawa lokalowego, i to nawet bez zgody wynajmującego (art. 36 ust. 2). Osoby bliskie najemcy uprawnione są do korzystania z lokalu za jego zgodą i w takim zakresie, jak to wynika ze stosunku osobistego łączącego go z tymi osobami. Nie jest to jednak stosunek tego rodzaju, do którego miałyby zastosowanie - nawet w drodze analogii - przepisy o współwłasności, a w szczególności art. 206 k.c. Uprawnienie do korzystania z mieszkania przez wymienione osoby jest uprawnieniem pochodnym, wypływającym ze stosunku rodzinnego (bliskości). Wzajemne uprawnienia i obowiązki rodzące się na tle korzystania z mieszkania nie mogą być regulowane przez przepisy prawa dotyczące współwłasności. Nie jest zatem dopuszczalne określanie - na podstawie przepisu art. 206 k.c. lub innych przepisów prawa cywilnego czy rodzinnego - sposobu korzystania z mieszkania zajmowanego przez osobę będącą najemcą i osobę mu bliską. Osoby te bowiem nie są równoprawnymi stronami stosunku obligatoryjnego, jakim jest najem na podstawie decyzji o przydziale. Jedna z nich ma przymiot najemcy, druga zaś domownika (osoby bliskiej), mieszkającego z nim właśnie w tym charakterze i za jego zgodą.Odmienny pogląd nie może być wyprowadzony zarówno z przepisu art. 58 k.r.o., jak i analogicznych spraw rodzących się na tle mieszkań spółdzielczych stanowiących przedmiot majątku wspólnego małżonków. Unormowanie zawarte w przepisach kodeksu rodzinnego i opiekuńczego mające za przedmiot możliwość określenia sposobu korzystania z mieszkania przez rozwiedzionych małżonków jest unormowaniem wyjątkowym, dotyczącym tylko małżonków, nie zaś innych osób, i ma w zasadzie charakter tymczasowy obowiązujący do czasu wspólnego korzystania z mieszkania. Przepisy te, jako wyjątkowe, nie mogą być zatem wykładane w sposób rozszerzający. Trzeba także mieć na uwadze i to, że w odniesieniu do mieszkań zajmowanych przez małżonków na podstawie stosunku najmu najemcami są zawsze oboje małżonkowie, chociażby umowa najmu została zawarta tylko przez jedno z nich lub przydział lokalu pozostającego w dyspozycji terenowego organu administracji państwowej nastąpił na rzecz jednego z małżonków (art. 9 ust. 3 prawa lokalowego).Jeśli zaś chodzi o pogląd wyrażony w orzeczeniu Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 1973 r. III CRN 424/72, w którym dopuszczona została możliwość, by rozwiedzeni małżonkowie mieszkający w mieszkaniu, które stanowi przedmiot spółdzielczego prawa do lokalu, wchodzącego w skład wspólności majątkowej, unormowali - przy odpowiednim zastosowaniu art. 206 k.c. - sposób korzystania z mieszkania (OSNCP 1974, z. 1, poz. 14), to należy zwrócić uwagę na zgoła odmienną sytuację, na tle której ów pogląd został wyrażony. Przede wszystkim chodziło tam o prawo do mieszkania stanowiącego majątek dorobkowy małżonków, a po wtóre dopuszczalność uregulowania sposobu korzystania z mieszkania dotyczyła właśnie byłych małżonków, a więc między osobami, którym przysługiwało wspólne uprawnienie. Taka lub nawet zbliżona sytuacja nie zachodzi w stosunku obligacyjnym, jakim jest najem, tym bardziej w sytuacji, gdy jednym z zainteresowanych jest najemca, drugim zaś osoba mu bliska (domownik) nie będąca stroną tego stosunku obligacyjnego.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak w sentencji.