III CZP 96/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Pietrzykowski (sprawozdawca). Sędziowie: E. Mielcarek, H. Dąbrowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Zofii D. o dział spadku po Franciszku K., po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Kielcach postanowieniem z dnia 25 lipca 1969 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy w razie zawarcia w 1936 r. małżeńskiej umowy majątkowej, ustanawiającej wspólność, i nabycia przez małżonków udziału spadkowego w spadku otwartym w 1932 r. od spadkobierczyni będącej siostrą małżonka oraz posiadania warunków dziedziczenia gospodarstwa rolnego tylko przez małżonka nie będącego spadkobiercą, a nadto rozwiązania małżeństwa po 5 lipca 1963 r. (przez rozwód) - nabyty udział przypada obojgu małżonkom na współwłasność w ramach zawartej umowy, a małżonkowi, który posiada warunki do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, także połowa udziału spadkowego w spadkowym gospodarstwie, jaki "własnym prawem" odziedziczył małżonek, który nie ma - poza przewidzianym w art. LVII przep. wprow. k.c. - warunków do zachowania prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Zawarcie w okresie obowiązywania kodeksu cywilnego Królestwa Polskiego przedślubnej umowy wspólności majątkowej, według której cały majątek ruchomy i nieruchomy już posiadany przez każdego z przyszłych małżonków, jak również nabyty przez nich w przyszłości, w tym także majątek zs spadku, będzie stanowić ich wspólną i niepodzielną własność w częściach równych - pociąga za sobą skutki prawne przewidziane w art. LVII przep. wprow. k.c. W konsekwencji małżonek spadkobiercy zachowuje prawo do połowy udziału tego spadkobiercy w gospodarstwie rolnym należącym do spadku odziedziczonego przed dniem 5 lipca 1963 r., jak również prawo do połowy udziału nabytego przed tą datą przez tego spadkobiercę od innego spadkobiercy, choćby małżonek będący spadkobiercą nie odpowiadał warunkom wymaganym do zachowania prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Uzasadnienie faktycznePrawomocnym postanowieniem z dnia 17.X.1960 r. Sąd Powiatowy w Pińczowie stwierdził, że po zmarłym w dniu 4.IV.1932 r. Franciszku K. dziedziczą z ustawy jego dzieci: Waleria K. zamężna D., Zofia P., Bolesław K. i Mieczysław K. po 1/4 części, żonie zaś zmarłego Wiktorii K. przysługuje dożywotnie użytkowanie 1/5 części spadku.Mieczysław K. zawarł w dniu 20.VIII.1936 r. ze swą przyszłą żoną Marianną G. umowę przedślubną wspólności majątkowej, sporządzoną w formie aktu notarialnego. Z mocy tej umowy cały majątek, ruchomy i nieruchomy przyszłych małżonków już posiadany, jak również nabyty przez któregokolwiek z nich w przyszłości w czasie trwania małżeństwa ze spadku, z darowizny albo z innego tytułu, stanowić będzie ich obojga wspólną i niepodzielną własność w równych częściach tak za życia, jak i na wypadek śmierci. W tymże akcie notarialnym Mieczysław K. nabył od siostry Walerii D. jej prawa do 1/4 części spadkowego gospodarstwa. Małżeństwo Mieczysława i Marianny z domu I. zostało rozwiązane przez rozwód i z winy męża wyrokiem Sądu Powiatowego w Kielcach z dnia 4.VII.1967 r.W toku postępowania działowego Sąd Powiatowy w Pińczowie postanowieniem z dnia 9.V.1969 r. uzupełnił wymienione wyżej postanowienie z dnia 17.X.1960 r. stwierdzając, że gospodarstwo rolne wchodzące w skład spadku po Franciszku K. dziedziczą: córka Zofia P. w 8/16 częściach, wnukowie Andrzej D. i Stanisław D. (dzieci zmarłej w 1949 r. Walerii D.) - każdy po 3/16 części oraz synowa Marianna K. w 2/16 częściach, żonie zaś spadkodawcy Wiktorii K. przysługuje dożywotnie użytkowanie 1/3 części spadkowego gospodarstwa. Sąd ustalił, że synowie spadkodawcy Mieczysław i Bolesław K. nie wykazali warunków uzasadniających zachowanie prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Mając na uwadze treść przedślubnej umowy majątkowej, Sąd Powiatowy doszedł do wniosku, że Marianna K. zachowuje prawo dziedziczenia połowy udziału nabytego przez jej męża Mieczysława od Walerii D., prawo zaś dziedziczenia reszty spadkowego gospodarstwa zachowują córka spadkodawcy Zofii P. oraz dzieci nieżyjącej Walerii D. z uwzględnieniem dożywocia przysługującego żonie spadkodawcy.Po rozpoznaniu sprawy na skutek rewizji Zofii P. i Marianny K. Sąd Wojewódzki przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienia prawne przytoczone w sentencji uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.W niniejszej sprawie chodzi o sytuację faktyczną i prawną istniejącą w dniu 5.VIII.1963 r., według bowiem tej daty ocenia się warunki uzasadniające zachowanie prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego przez spadkobierców (art. LVI przep. wprow. k.c.) oraz przez nabywców udziału w spadku (art. LVII przep. wprow. k.c.). W dniu 5.VII.1963 r. Mieczysław i Marianna K. pozostawali w związku małżeńskim, wobec czego późniejsze rozwiązanie ich małżeństwa przez rozwód już choćby z tego względu nie może mieć wpływu na wynik niniejszej sprawy.Udzielenie odpowiedzi na przedstawione przez Sąd Wojewódzki zagadnienia wymaga uprzedniego rozważenia charakteru wspólności majątku, łączącej małżonków Mieczysława i Mariannę K. Ponieważ dotycząca tej kwestii majątkowa umowa małżeńska została zawarta w 1936 r., przeto do stosunków majątkowych opartych na tej umowie stosuje się nadal przepisy obowiązujące w chwili zawarcia umowy (art. IX § 1 przep. wprow. k.r.o., będący odpowiednikiem art. XX § 1 przep. wprow. k.r.), a więc w niniejszym wypadku przepisy kodeksu cywilnego Królestwa Polskiego. W myśl art. 227 tego kodeksu "wspólność między małżonkami rozumie się dopiero na przypadek śmierci, jeżeli inaczej zastrzeżone nie jest". Małżonkowie K. skorzystali z przewidzianej w tym przepisie możliwości odmiennego unormowania swych stosunków majątkowych, postanowili bowiem w umowie, że majątek każdego z nich, zarówno teraźniejszy jak i przyszły, niezależnie od tytułu nabycia, stanowić będzie ich wspólną i niepodzielną własność w częściach równych tak za życia, jak i na wypadek śmierci.Odpowiedź na pytanie, czy przytoczona treść wiążącej małżonków umowy może mieć wpływ na dziedziczenie gospodarstwa rolnego należącego do spadku w wypadku, gdy małżonek, który nabył spadek lub udział w spadku, nie odpowiada żadnemu z warunków wymaganych do dziedziczenia spadkowego gospodarstwa rolnego, nie może być jednoznaczna, zależy bowiem od daty otwarcia spadku. Jeżeli spadek został otwarty po dniu 4 lipca 1963 r., to małżonek spadkobiercy, który nie odpowiada warunkom wymaganym do dziedziczenia spadkowego gospodarstwa rolnego, nie może mieć żadnych praw do tego gospodarstwa, skoro jego współmałżonek wskutek braku przewidzianych przez prawo warunków w ogóle nie nabył tego gospodarstwa. W tym więc wypadku spadkowe gospodarstwo rolne (albo udział w takim gospodarstwie) nie weszło do majątku objętego umowną wspólnością. Inna natomiast sytuacja zachodzi w razie otwarcia spadku przed dniem 5 lipca 1963 r. Do chwili wejścia w życie przepisów ograniczających dziedziczenie gospodarstw rolnych małżonek będący spadkobiercą dziedziczył cały spadek z wszelkimi jego składnikami, a więc z należącym do spadku gospodarstwem rolnym. Jeżeli zaś przedślubna umowa majątkowa rozciągnęła postanowienie w niej zawarte na majątek nabyty przed jej zawarciem, w tym również pochodzący ze spadku, czyniąc go już za życia małżonków wspólnym w równych częściach - to fakt ten nie może pozostać bez wpływu na treść odpowiedzi na zagadnienie przedstawione przez Sąd Wojewódzki.Okoliczność, że małżonek będący spadkobiercą nie zachował prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego, nie może przekreślić praw nabytych przez jego współmałżonka przed dniem 5 lipca 1963 r., mianowicie prawa do połowy odziedziczonego przez małżonka - spadkobiercę gospodarstwa rolnego (lub udziału w takim gospodarstwie), prawo to bowiem małżonek spadkobiercy nabył już z chwilą zawarcia małżeństwa, w niniejszej sprawie - na wiele lat przed dniem 5 lipca 1963 r. Zachodzi tu sytuacja analogiczna do przewidzianej w art. LVII przep. wprow. k.c., położenie więc małżonka spadkobiercy w związku z treścią majątkowej umowy małżeńskiej powinno być ocenione tak samo jak położenie prawne nabywcy udziału w spadku od spadkobiercy, który nie zachował prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Za jednakowym potraktowaniem tych osób przemawia jednakowa racja prawna, mianowicie niewzruszanie praw nabytych w sposób prawem przewidziany przez osoby, które nie są spadkobiercami, w czasie, gdy nie obowiązywały jeszcze ograniczenia dotyczące dziedziczenia gospodarstw rolnych. Skoro jednak małżonek spadkobiercy z mocy majątkowej umowy małżeńskiej nabył tylko połowę udziału w gospodarstwie rolnym, przysługującego współmałżonkowi z tytułu dziedziczenia, to nie może zachować prawa dziedziczenia drugiej połowy udziału, której nie zachował małżonek-spadkobierca wskutek niespełnienia warunków przewidzianych w art. LVI przep. wprow. k.c.Wywody powyższe odnoszą się również do drugiej kwestii poruszonej przez Sąd Wojewódzki, a mianowicie do zachowania prawa dziedziczenia w gospodarstwie rolnym, nabytego w 1936 r. przez Mieczysława K. od jego współspadkobierczyni. Skoro i ten udział już z chwilą zawarcia małżeństwa stał się wspólnym majątkiem małżonków w częściach równych, to tym samym oboje małżonków należy traktować na równi z nabywcami od spadkobiercy jego udziału spadkowego w częściach równych. Różnica - w porównaniu z sytuacją dotyczącą udziału w gospodarstwie rolnym odziedziczonego przez Mieczysława K. - polega jedynie na tym, że gdy chodzi o udział nabyty przez Mieczysława K. od jego współspadkobierczyni, to prawo do tego udziału zachowują oboje małżonkowie w częściach przewidzianych w majątkowej umowie małżeńskiej. W myśl bowiem art. LVII przep. wprow. k.c. w razie zbycia udziału przez spadkobiercę przed dniem 5 lipca 1965 r. nabywca zachowuje prawo do nabytego udziału bez jakichkolwiek ograniczeń, a więc bez potrzeby spełnienia warunków, od których zależy zachowanie przez spadkobiercę prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Zasada ta odnosi się również do takiego nabywcy udziału, który sam jest spadkobiercą.Z przedstawionych wyżej względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 391 k.p.c. udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.