III CR 289/66

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: Z. Masłowski, W. Berutowicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Stanisława i Stanisławy C. o stwierdzenie praw do spadku po Marii M., na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Rzeszowie z dnia 16 marca 1966 r.,rewizję nadzwyczajną oddalił.Uzasadnienie faktyczneW maju 1962 r. Stanisław i Stanisława C. wystąpili z wnioskiem o stwierdzenie praw do spadku po Marii M., zmarłej w dniu 16 kwietnia 1962 r., nadmieniając, że zmarła pozostawiła testament i że oprócz nich do grona jej spadkobierców należy Ignacy M.Na posiedzeniu w dniu 3 sierpnia 1962 r. wnioskodawcy wyjaśnili, że spadkodawczyni nie miała rodzeństwa, a oni są jej dalszymi krewnymi bądź powinowatymi.Ze względu na brak spadkobierców ustawowych Sąd postanowił zawiadomić Skarb Państwa o toczącej się sprawie.Wnioskodawcy złożyli testament Marii M., sporządzony dnia 26 września 1956 r. przed sołtysem. Testamentem tym Maria M. całą swoją nieruchomość rolną we wsi K. o powierzchni 6,76 ha przeznaczyła Stanisławie i Stanisławowi C.Wobec zakwestionowania ważności tego testamentu przez przedstawiciela Skarbu Państwa, Sąd Powiatowy odesłał strony na drogę postępowania spornego w tym przedmiocie.W wyniku wytoczonego przez małż. C. powództwa zapadł wyrok zaoczny z dnia 12.II.1963 r., w którym Sąd uznał testament Marii M. za ważny, jako testament szczególny. Wyrok ten uprawomocnił się.Rzecznik Skarbu Państwa zarzucił, że C. nie posiadają warunków do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, albowiem nie trudnią się rolnictwem, nie mają odpowiednich kwalifikacji rolniczych, ani też nie odpowiadają wymaganiom art. 1059 k.c., wobec czego spadkowe gospodarstwo rolne powinno przypaść w całości Skarbowi Państwa.Pełnomocnik wnioskodawców twierdził, że zachowali oni prawo dziedziczenia gospodarstwa, gdyż po śmierci spadkodawczyni objęli cały spadek w posiadanie, a ponieważ chwilowo mieszkają jeszcze w innej miejscowości, przeto gospodarstwo spadkowe oddali w dzierżawę.Zaświadczenie Prezydium Rady Narodowej - osiedle Z. stwierdza, że Stanisław C. jest pracownikiem PKP i że ani on, ani jego żona nie trudnią się rolnictwem.Stanisław C., urzędnik PKP, i Stanisława C., bez zawodu, oświadczyli, że po zgonie spadkodawczyni zawarli umowy dzierżawne z nowymi dzierżawcami i w ten sposób objęli w posiadanie sporne gospodarstwo.Sąd Powiatowy postanowieniem z dnia 29 grudnia 1963 r. stwierdził, że spadek, w tym także gospodarstwo rolne pozostałe po Marii M., odziedziczyli na podstawie testamentu Stanisław i Stanisława C. po połowie.Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w R. wniosło od postanowienia tego rewizję, którą Sąd Wojewódzki oddalił postanowieniem z dnia 16 marca 1966 r.Na skutek podania Prezydium WRN w R. Minister Sprawiedliwości wniósł rewizję nadzwyczajną od tego postanowienia Sądu Wojewódzkiego, zarzucając naruszenie art. 316 § 1 i 387 k.p.c. oraz art. LVI § 1 przep. wprow. k.c. i wnosząc o uchylenie tego postanowienia oraz postanowienia Sądu Powiatowego w Sanoku z dnia 29.XII.1965 r. oraz o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Powiatowemu.Uzasadnienie prawneRozpoznając sprawę na skutek rewizji nadzwyczajnej, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Głównym zarzutem podniesionym w rewizji nadzwyczajnej a mającym świadczyć o niesłuszności orzeczeń obu instancji jest zarzut nieuwzględnienia przez oba sądy dalszej przesłanki z art. LVI § 1 przep. wprow. k.c., według której do zachowania prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku, otwartego przed dniem 5.VII.1963 r., jeżeli jest kilku spadkobierców, konieczne jest także dokonanie faktycznego, nieformalnego działu spadku. Pogląd Sądu Wojewódzkiego, że wobec pozostawienia spadkobierców w związku małżeńskim nie zachodziła potrzeba dokonywania faktycznego podziału, skarżący uważa za nietrafny. Według rewizji nadzwyczajnej ma o tym świadczyć literalne brzmienie cyt. przepisu oraz jego wykładnia wyrażona w orzeczeniu SN z dnia 5.XII.1964 r. (III CO 63/64 - OSNCP 1865, nr 10, poz. 161).Jeśli chodzi o literalne brzmienie przepisu art. LVI § 1 przep. wprow. k.c., to należy zauważyć, że zdanie drugie tego przepisu przewiduje sytuację, w której faktyczne (nieformalne) działy spadku nie stanowią przesłanki zachowania prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Zachodzi to mianowicie wówczas, gdy do dziedziczenia był powołany tylko jeden spadkobierca sprzed 5 lipca 1963 r., który objął w posiadanie należące do spadku gospodarstwo rolne. Wyłania się więc kwestia, jak należy rozumieć pojęcie "jednego spadkobiercy" z tego przepisu.Zgodnie z przepisem art. 33 pkt 3 k.r.o., przedmioty nabyte przez małżonków w drodze dziedziczenia na wspólną własność z woli spadkodawcy wchodzą w skład wspólności ustawowej. Według zaś art. 35 k.r.o., w czasie trwania wspólności ustawowej żaden z małżonków nie może żądać podziału majątku wspólnego, zniesienia zaś wspólności może dokonać tylko sąd na żądanie małżonków z ważnych powodów (art. 52 § 1 k.r.o.), albo może ona być wyłączona przez umowę małżonków zawartą w formie aktu notarialnego (art. 47 § 1 k.r.o.). Z zestawienia tych przepisów wynika więc, że w razie wspólnego dziedziczenia przez małżonków gospodarstwa rolnego na podstawie testamentu w warunkach przewidzianych w art. LVI § 1 przep. wprow. k.c., faktyczny (nieformalny) podział nie stanowi przesłanki do zachowania przez nich prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego. W tym wypadku wystarczy samo objęcie w posiadanie, które może być wykonywane również za pośrednictwem dzierżawcy (por. orzecz. SN z dnia 7.IV.1966 r. III CR 354/66 - OSNCP 1966 nr 12, poz. 217).Powołane w rewizji nadzwyczajnej orzecz. SN z dnia 5.XII.1964 r. III CO 63/64 dotyczy zupełnie innej sytuacji między spadkobiercami i dlatego pogląd w tym orzeczeniu zawarty nie może mieć zastosowania w sprawie niniejszej.W świetle tych rozważań zaskarżone orzeczenia okazują się prawidłowe, wobec czego rewizja nadzwyczajna podlega oddaleniu na podstawie art. 421 § 1 k.p.c.