III PRN 42/66

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Krzyżanowski (sprawozdawca). Sędziowie: K. Piasecki, J. Dankowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Władysława W. przeciwko Centrali Rybnej w B. o zapłatę, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Białymstoku z dnia 14 grudnia 1965 r.,uchylił zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Powiatowego w Białymstoku z dnia 17 września 1965 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Powiatowemu w Białymstoku.Uzasadnienie faktycznePowód Władysław W. żądał w pozwie zasądzenia od pozwanej Centrali Rybnej 14.000 zł twierdząc, że w dniu 29 lutego 1964 r. został zwolniony z pracy w Centrali, przy czym wobec krzywdzącej opinii, jaką mu wydała pozwana, nie mógł nigdzie otrzymać nowej pracy.Sąd Powiatowy w Białymstoku wyrokiem z dnia 17.IX.1965 r. powództwo oddalił, poczyniwszy następujące ustalenia:Powód został zwolniony z pracy u pozwanej w dniu 29.II.1964 r. Wydano mu opinię w dniu 15.IV.1964 r. Opinia ta była niekorzystna dla powoda, ponieważ znajdowała się w niej wzmianka o nienależytym wywiązywaniu się z powierzonych obowiązków i o aroganckim stosunku powoda do przełożonych i współpracowników. Opinia ta została zmieniona, gdyż w dniu 30.VII.1964 r. powód otrzymał nową, która nie dyskwalifikowała go jako pracownika.Sąd Powiatowy doszedł do wniosku, że z tytułu wydanej w dniu 15.IV.1964 r. opinii powód nie może rościć żadnych pretensji odszkodowawczych, ponieważ treść tej opinii odpowiadała rzeczywistemu stanowi rzeczy, o czym świadczy materiał dowodowy i ustalenia Sądu zawarte w aktach Sądu Powiatowego w Białymstoku w sprawie z powództwa powoda przeciwko pozwanej Centrali o przywrócenie do pracy. Z ustaleń tych wynika, że w dziale kierowanym przez powoda kontrola wykazała szereg niedociągnięć, że powód usterek tych nie usunął oraz że odnosił się niewłaściwie do współpracowników i dyrektora. Późniejsze zatem sprostowanie opinii - zdaniem Sądu Powiatowego - nie ma istotnego znaczenia, skoro lekceważy stosunek powoda do powierzonych mu obowiązków wynika w sposób nie budzący wątpliwości z akt sprawy. Nadmienił nadto Sąd Powiatowy, że powód nie udowodnił faktu, iż na skutek treści opinii z 15.IV.1964 r. nie mógł uzyskać w innym zakładzie pracy zatrudnienia.Sąd Wojewódzki w Białymstoku w dniu 14.XII.1965 r. oddalił rewizję powoda od wyroku Sądu Powiatowego, podzielając w całej rozciągłości stanowisko Sądu pierwszej instancji.Wyrok Sądu Wojewódzkiego zaskarżył rewizją nadzwyczajną, złożoną w dniu 2.VI.1966 r. Minister Sprawiedliwości. Zarzucając naruszenie art. 24 rozporządzenia z dnia 16.III.1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych oraz art. 134 k.z., skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu Powiatowego w Białymstoku z 17.IX.1965 r. i przekazanie sprawy Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Sąd Najwyższy uznał zarzuty rewizji nadzwyczajnej za uzasadnione.Jak wynika z treści pozwu i rewizji, powód twierdził, że mimo ustnych jego próśb i monitów pozwana Centrala nie wydała mu we właściwym terminie zaświadczenia o pracy przewidzianego w art. 24 ust. 2 rozporządzenia z 16.III.1928 r. o umowie o pracę prac. umysłowych, natomiast dopiero 15.IV.1964 r. otrzymał opinię - jego zdaniem - niezgodną z istotnym stanem rzeczy.W związku z powyższymi twierdzeniami powoda, jak trafnie podnosi rewizja nadzwyczajna, na plan pierwszy w niniejszym procesie wysnuła się konieczność wyjaśnienia i prawidłowego ustalenia, czy powodowi wydane zostało przewidziane w art. 24 rozporządzenia z 16.III.1928 r. świadectwo pracy. Na zakładzie pracy bowiem ciąży obowiązek wydania na żądanie pracownika zaświadczenia o pracy, przy czym obowiązek ten jest niezależny od faktu, czy i jakiej treści zostanie następnie wydana o pracowniku opinia, o której mowa w § 2 ust. 2 zarządzenia nr 19 Prezesa Rady Ministrów z 1.III.1962 r. (Mon. Pol. Nr 20, poz. 86).Tej okoliczności, która mogła mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia procesu, Sądy obu instancji z naruszeniem art. 316 i 475 § 1 i 3 k.p.c. ani nie wyjaśniły, ani nie rozważyły.Konieczność wyjaśnienia tej istotnej okoliczności nasuwała się tym bardziej, że twierdzenie powoda o bezskutecznym domaganiu się przez niego wydania świadectwa o pracy mogło być uznane w znacznej części za odpowiadające rzeczywistości w świetle zebranego w sprawie materiału, z którego wynika, że już 17.XII.1963 r., a więc jeszcze w okresie wypowiedzenia, żądał on od pozwanej wydania mu "charakterystyki pracy", a w dniu 11.IV.1964 r. w piśmie do Technicznego Inspektora Pracy przy Okręgowym Związku Zawodowym interweniował już wyraźnie o wydanie mu "zaświadczenia o pracy", którego pomimo próśb osobistych i pisma z 17.XII.1963 r. nie mógł otrzymać z Centrali. Jak wynikać przy tym może z pisma tego inspektora, dopiero jego interwencja spowodowała wydanie przez pozwaną Centralę kwestionowanej opinii z 15.IV.1964 r.Zasadnie podkreśla rewizja nadzwyczajna, że z art. 24 rozporządzenia z 16.III.1923 r. wynika bezwzględny zakaz zamieszczania w świadectwie pracy jakichkolwiek niekorzystnych o pracowniku wzmianek. Jeśliby więc okazało się - czego Sądy nie wyjaśniły - że pomimo żądania powoda pozwany zakład pracy uchylił się od wydania mu świadectwa pracy odpowiadającego wymaganiom cytowanego art. 24, a opinię z 15.IV.1964 r. traktował jako zastępcze świadectwo pracy, to w takiej sytuacji bez względu na to, czy zamieszczone w tej opinii (świadectwie) niekorzystne dla powoda wzmianki odpowiadały, czy też nie odpowiadały prawdzie, strona pozwana byłaby obowiązana do uiszczenia powodowi odszkodowania w razie wykazania przez niego, że ze względu na treść opinii (świadectwa) z 15.IV.1964 r. nie mógł uzyskać pracy w innej instytucji.W świetle bowiem omawianego przepisu nawet okoliczności obciążające pracownika w sposób szczególny nie upoważniają do zamieszczenia w świadectwie pracy żadnych niekorzystnych dla pracownika adnotacji. Zauważyć wypada, że w odpowiedzi na rewizję nadzwyczajną strona pozwana stwierdza, że powód nie otrzymał świadectwa pracy, gdyż - zdaniem pozwanej - nie żądał takowego.Niewyjaśnienie i nierozważenie tych istotnych z punktu widzenia zastosowania art. 24 rozporządzenia z 16.III.1928 r. i art. 134 k.z. okoliczności uzasadnia zarzut rażącego naruszenia powołanych w rewizji przepisów postępowania, a w konsekwencji również cytowanych przepisów prawa materialnego, i powoduje konieczność uchylenia zaskarżonych wyroków oraz przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji (art. 422 § 2 k.p.c.).Nie można odmówić słuszności również dalszym zarzutom rewizji nadzwyczajnej, które podważają trafność stanowiska Sądów obu instancji w zakresie oceny zgodności treści opinii z 15.IV.1964 r. z rzeczywistością.Trafnie podnosi rewizja nadzwyczajna, że odmiennie i na innych przesłankach opierać by się mogło roszczenie odszkodowawcze powoda, gdyby się okazało, że otrzymał on świadectwo pracy odpowiadające wymaganiom art. 24 rozporządzenia z 16.III.1928 r., a niezależnie od tego opinię z 15.IV.1964 r. W takiej sytuacji, zgodnie z orzeczeniem Sądu Najwyższego z 15.VIII.1964 r. II PR 412/64 (OSNCP 1965, poz. 121), wydanie o pracowniku opinii niekorzystnej jest dopuszczalne pod warunkiem, że stwierdzone w niej fakty odpowiadają rzeczywistemu stanowi rzeczy. Niezgodność natomiast opinii z rzeczywistością uzasadnia roszczenie odszkodowawcze.Sądy obu instancji przyjęły zgodność opinii z 15.IV.1964 r. z rzeczywistością na tej podstawie, że niewłaściwy stosunek powoda do powierzonych mu obowiązków wynika z akt II C 4563/64. Jak można przy tym wnioskować z motywów wyroków, Sądy nie tylko nie doceniły, lecz wręcz uznały za nie mające istotnego znaczenia fakty późniejszego dwukrotnego prostowania opinii z 15.IV.1964 r. przez jednostkę nadrzędną nad pozwaną Centralą.Zauważyć bowiem wypada, że opinia z 15.IV.1964 r. na skutek odwołań powoda została po raz pierwszy złagodzona przez Zjednoczenie Gospodarki Rybnej w W. w dniu 12.V.1964 r., a następnie całkowicie zmieniona przez to Zjednoczenie w dniu 30.VII.1964 r.Ta ostatnia opinia, zmieniona na podstawie § 6 ust. 1 zarządzenia nr 19 Prezesa Rady Ministrów z 1.III.1962 r., nie zawiera już żadnej niekorzystnej dla powoda wzmianki, przeciwnie - stwierdza, że "powód w okresie swej pracy (w Centrali) wykazał wiele chęci i pracowitości, był pracownikiem uczciwym, z obowiązków służbowych wywiązywał się w miarę posiadanych kwalifikacji".Pominięcie znaczenia tej ostatniej opinii oraz pominięcie okoliczności związanej z dwukrotną zmianą opinii z 15.IV.1964 r. trafnie zostało zakwestionowane w rewizji nadzwyczajnej.W związku z zarzutem dotyczącym tego zagadnienia należy przede wszystkim zauważyć, że - stosownie do § 6 ust. 1 i 5 zarządzenia nr 19 Prezesa Rady Ministrów z 1.III.1962 r. w sprawie trybu przyjmowania do pracy na stanowiska kierownicze lub związane z odpowiedzialnością materialną (Mon. Pol. Nr 20, poz. 86), na podstawie którego to przepisu opinia o powodzie z 15.IV.1964 r. została dwukrotnie zmieniona przez jednostkę nadrzędną nad pozwaną Centralą - w razie zmiany treści opinii przez jednostkę nadrzędną opinia poprzednia ulega zniszczeniu.Wynika z tego, że w razie zmiany opinii przez jednostkę nadrzędną - i to bez względu na to, jakie przyczyny uzasadniały tę zmianę - poprzednie opinie zostają przekreślone i powstaje sytuacja taka, jak gdyby poprzednie opinie nie istniały, dla pracownika zaś i instytucji, które rozważają kwestię jego poprzedniego zatrudnienia, wyłącznie rozstrzygające znaczenie ma treść ostatniej opinii.Konsekwencją takiego unormowania jest to, że również instancje sądowe nie mogą wdawać się o ocenę zgodności z rzeczywistością czegoś, co z mocy przepisu prawa nie istnieje, jak również uznawać za niemiarodajne i nieistotne w znaczeniu dowodowym, oświadczenia organów administracji państwowej, powołanych do zmiany czy też sprostowania stwierdzeń jednostek im podległych.Niezależnie od tego nie można odmówić słuszności zarzutowi rewizji, że pominięcie faktu gruntownej zmiany opinii o powodzie w dniu 30.VII.1964 r. i przyjęcie wbrew jej treści - na podstawie zeznań świadków - za właściwe i słuszne stwierdzenie opinii wcześniejszej ulegającej zniszczeniu, nie może być uznane za prawidłowe i zgodne z art. 233 § 1 k.p.c. Nasuwa się bowiem przypuszczenie, że jednostka nadrzędna nad pozwaną Centralą, zmieniając treść opinii z 15.IV.1964 r. i eliminując z niej wszelkie niekorzystne uwagi o powodzie, musiała zapewne opierać się na nowych danych, które czyniły treść opinii wcześniejszej nieaktualną i które materiałowi dowodowemu zebranemu w sprawie o przywrócenie do pracy mogło nadawać charakter w pewnej mierze kontrowersyjny i nie odzwierciedlający w pełni istotnego stanu rzeczy. Trudno bowiem przyjąć, żeby jednostka nadrzędna w sposób automatyczny i bez jakichkolwiek ku temu obiektywnych przesłanek zmieniała poprzednią opinię i wydawała pracownikowi nową opinię, diametralnie różniącą się od treści opinii z 15.IV.1964 r.W tych warunkach gdyby nawet uznać - co nie byłoby uzasadnione - kompetencje Sądu do kontroli zasadności zmiany stwierdzeń zawartych w oświadczeniu Centrali przez jej jednostkę nadrzędną, to również wtedy obowiązkiem Sądu było wyjaśnienie, jakimi przesłankami kierowała się ta jednostka przy gruntownej zmianie opinii z 15.IV.1964 r., przy czym wydanie nowej, korzystnej dla powoda opinii może stwarzać domniemanie, że pierwotna ocena pracy i zachowania się powoda nie była oceną prawidłową i odpowiadającą rzeczywistemu stanowi rzeczy.Trafnie wreszcie podkreślono w rewizji wadliwość ustalenia Sądu Powiatowego o nieudowodnieniu przez powoda faktu poszukiwań pracy oraz jej nieotrzymania z powodu niekorzystnej opinii z 15.IV.1964 r. Sąd Powiatowy pominął bowiem powoływany przez powoda dowód z zaświadczenia Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w B. z 11.VIII.1964 r., w którym wskazano, że powód był siedmiokrotnie kierowany do pracy, ale zawsze spotykała go odmowa ze strony zakładu wobec nieodpowiedniej opinii z ostatniego miejsca pracy.Z tych względów i na zasadzie art. 422 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.