IV CR 1056/59

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jana K. przeciwko Hucie Szkła Przedsiębiorstwu Państwowemu w T. o zapłatę premii, po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Bydgoszczy z dnia 25 czerwca 1959 r., oddalił rewizję nadzwyczajną.Uzasadnienie faktyczneStosownie do postanowień regulaminu premiowania, stanowiącego załącznik rur 19 do zarządzenia Ministra Przemysłu Materiałów Budowlanych rur 56 z dnia 23 marca 1954 r. pracownikom inżynieryjno-technicznym i administracyjno-biurowym, zatrudnionym w przedsiębiorstwach a zakładach pracy Przemysłu Szklarskiego podległych Centralnemu Zarządowi Przemysłu Szklarskiego przysługuje oprócz uposażenia zasadniczego premia miesięczna, której wysokość jest zależna od wykonania planów produkcyjnych i kategorii pracowników.Powód domagał się zasądzenia od pozwanego przedsiębiorstwa kwoty 3.390 zł tytułem różnicy między premią, jaką winien był otrzymać jako pracownik pozwanego przedsiębiorstwa za miesiące od grudnia 1957 r. do kwietnia 1958 r. Włącznie według postanowień wyżej powołanego regulaminu, a kwotą wypłaconą mu z tego tytułu.Pozwane przedsiębiorstwo wniosło o oddalenie powództwa, zarzucając, że wysokość wypłaconej powodowi premii ustalona została wiążącą i niepodlegającą kwestionowaniu decyzją Centralnego Zarządu Przemysłu Szklarskiego, który na podstawie zarządzenia Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych z dnia 26 kwietnia 1957 r. uprawniony jest do decydowania w przedmiocie wysokości przyznawanej pracownikom premii. W szczególności pozwane przedsiębiorstwo powołało się na treść § 2 tego zarządzenia, według którego począwszy od dnia 1 maja 1957 r. premie za wykonanie planów produkcyjnych powyżej 105% przyznawane są w "uzasadnionych przypadkach" przez Dyrektora Centralnego Zarządu i to przy uwzględnieniu "stopnia napięcia planów oraz całokształtu wyników ekonomicznych osiągniętych przez przedsiębiorstwo."Sąd Powiatowy w Szubinie wyrokiem z dnia 14 sierpnia 1958 r. uwzględnił powództwo, Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy zaś wyrokiem z dnia 25 czerwca 1959 r. oddalił rewizję pozwanego. Oba Sądy wyraziły pogląd, że wprowadzona zarządzeniem Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych z dnia 26 kwietnia 1957 r. zmiana regulaminu premiowania nr 19 nie uzależniła prawa pracowników do premii od swobodnego uznania dyrektora Centralnego Zarządu, lecz że w dalszym ciągu premia i jej wysokość zależą od spełnienia warunków przewidzianych w regulaminie premiowania.Powyższy wyrok Sądu Wojewódzkiego zaskarżył rewizją nadzwyczajną Prokurator Generalny PRL z powodu naruszenia art. 5 ustawy z dnia 14 kwietnia 1937 r. - o układach zbiorowych pracy (Dz. U. z 1937 r. Nr 31, poz. 242 i dekretu z dnia 13 września 1946 r. - o zmianie niektórych przepisów ustawy z dnia 14 kwietnia 1937 r. o układach zbiorowych pracy Dz. U. z 1946 r. Nr 61, poz. 339) oraz § 2 zarządzenia nr 2 z dnia 26 kwietnia 1957 r. Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych w związku z § 3 regulaminu premiowania, stanowiącego załącznik nr 19 do zarządzenia nr 56 Ministra Przemysłu Materiałów Budowlanych z dnia 23 marca 1954 r. w sprawie wynagrodzenia robotników i pracowników umysłowych zatrudnionych w zakładach pracy przemysłu szklarskiego. W szczególności skarżący zarzucał, że Sąd Powiatowy i Wojewódzki przeoczyły, że w myśl wyżej wymienionych zarządzeń warunkiem powstania prawa podmiotowego do premii dla pracowników pozwanego przedsiębiorstwa jest zgoda Dyrektora Centralnego Zarządu Przemysłu Szklarskiego jako jednostki nadrzędnej na przyznanie premii. Zgoda ta - zdaniem skarżącego - zależy od uznania Dyrektora Centralnego Zarządu, który w oparciu o dokładną znajomość całokształtu problemów ekonomiczno-organizacyjnych całej gałęzi przemysłu, dokonuje oceny wyników gospodarczych danego zakładu pracy. W związku z tym skarżący wyraził pogląd, że zasadność takiej decyzji Dyrektora usuwa się spod kompetencji Sądu. Nadto skarżący powołał się na pogląd Centralnej Rady Związków Zawodowych wyrażonych w sprawie nr 18/140/Z.k.r./58.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zagadnienie wynagrodzenia za pracę w formie premiowania było przedmiotem niejednokrotnych rozważań w literaturze prawniczej (Paszerstnik, M. Swięcicki, Szubert, W. Masewicz, K. Krzyżanawski i in.). Zagadnieniem tym, a zwłaszcza zagadnieniem dyskrecjonalności decyzji władzy nadrzędnej w przedmiocie przyznawania pracownikom dodatkowego wynagrodzenia, zajmował się również Sąd Najwyższy w swych orzeczeniach: orzeczenie Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 26 lipca 1956 r. 2 CR 585/55 (OSN 1957/IV poz. 104) i orzeczenie Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 31 października 1956 r. 4 CR 1092/56 (OSN 1958/I poz. 15, OSPiKA 1958/1 poz. 23).W ZSRR (Paszerstnik: Zagadnienia prawne wynagrodzenia za pracę) znane są dwa systemy premiowania:1.premiowanie za wykonanie i przekroczenia planu produkcji oraz zmniejszenie kosztów własnych i2.premiowanie przodowników i stachanowców, którzy specjalnie wyróżnili się we współzawodnictwie socjalistycznym o wykonanie i przekroczenie planu.W pierwszym systemie uzyskanie premii jest uzależnione od wypełnienia warunków wskazanych w regulaminie premiowania. Podstawowym czynnikiem premiowania w tym systemie jest wykonanie i przekroczenie planu produkcyjnego oraz obniżka kosztów własnych. Nadto wchodzą w rachubę takie elementy, jak rytmiczność produkcji, kompletność i jakość produkcji itp. Personel zakładu premiowany jest na podstawie wyników całego przedsiębiorstwa. Niezachowanie warunków regulaminu premiowania daje kierownikom przedsiębiorstwa wzgl. ich przełożonym prawo obniżenia a nawet pozbawienia pracownika premii. Nie decyzja jednak tych organów stanowi dla pracownika prawo podmiotowe do uzyskania premii, lecz prawo to daje mu wypełnienie wszystkich warunków przewidzianych dla uzyskania premii. Pracownik, który osiągnął ustalone wskaźniki premiowania, ma prawo domagać się premii w przewidzianej wysokości, kwestionować ocenę i sposób obliczenia organów decydujących o wypłacie premii oraz realizować to swoje prawo do premii na drodze sądowej. Tego rodzaju premia jest częścią płacy pracownika i dlatego podlega przepisom prawnym dotyczącym wynagrodzenia za pracę.Innym przepisom podlega premiowanie za współzawodnictwo socjalistyczne. Wysokość i terminy premiowania nie są w tych przypadkach określone z góry przez ustawę czy inne akty prawne. Pracownik nie im prawa domagania się takiej premii lub określenia jej wysokości, gdyż ocena jego roli we współzawodnictwie należy całkowicie do organów gospodarczych i społecznych. Premii takiej nie można dochodzić sądownie. Nie stanowi ona bowiem części płacy, lecz jest jedynie nagrodą.W podobny sposób rozumiane jest zagadnienie premiowania w naszym systemie gospodarczym. Jednolity zwłaszcza i prawidłowy jest pogląd w literaturze prawniczej i w powołanych orzeczeniach sądowych, że decyzja w przedmiocie przyznania premii nie zależy od swobodnego uznania decydującego o przyznaniu premii organu w tym przypadku, gdy przyznanie i wysokość premii uzależnione jest od wypełnienia warunków i wskaźników z góry przewidzianych, a jedynie ocena, czy warunki te i wskaźniki zostały przez pracownika osiągnięte należy do konkretnego organu. W takim zatem przypadku nie decyzja organu, lecz spełnienie warunków premiowania stanowi o podmiotowym prawie pracownika do premii. Premia taka nie jest wtedy nagrodą, lecz częścią płacy pracownika. Brak decyzji właściwego organu w przedmiocie przyznania premii lub wydania decyzji niekorzystnej daje pracownikowi prawo dochodzenia należności z tego tytułu (za pracę) na drodze sądowej wzgl. w postępowaniu przed komisjami rozjemczymi. Rzeczą sądu wzgl. komisji rozjemczej w takim przypadku będzie dokonanie ustaleń potrzebnych do stwierdzenia, czy decyzja w przedmiocie przyznania premii może być uznana za prawidłową.Wbrew poglądowi skarżącego decyzja Dyrektora Centralnego Zarządu Przemysłu Szklarskiego w przedmiocie przyznania premii, przewidziana w § 2 Zarządzenia nr 2 z dnia 26 kwietnia 1957 r. Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych, nie zależy od swobodnego uznania tego organu, a tym samym premia przyznana na podstawie tego zarządzenia nie jest tzw. "premią uznaniową."Wynika to nie tylko z treści utrzymanego w mocy regulaminu premiowania, stanowiącego załącznik nr 19 do zarządzenia Ministra Przemysłu Materiałów Budowlanych nr 56 z dnia 23 marca 1954 r., lecz również z treści wstępu uzasadniającego potrzebę wydania zarządzenia nr 2 z dnia 26 kwietnia 1957 r. oraz z treści § 2 tego zarządzenia.Regulamin premiowania nr 19 bowiem uzależnia prawo do premii i jej wysokość wyłącznie od wykonania i przekroczenia operatywnego planu produkcji towarowej oraz zaliczenia pracownika do jednej z trzech kategorii.Zarządzenie nr 2 z dnia 26 kwietnia 1957 r. utrzymało w mocy postanowienia regulaminu premiowania nr 19, a więc również założenie, że podstawowym czynnikiem premiowania jest wykonanie i przekroczenie planu produkcyjnego. Obawiając się jednak już istniejących tendencji w zakresie nieuzasadnionych gospodarczo-technicznie zaniżeń planów produkcyjnych przez przedsiębiorstwa i zakłady oraz w celu prawidłowej oceny wkładu pracy w wykonaniu zadań produkcyjnych przy ustaleniu wysokości premii, powierzyło tę ocenę Dyrektorowi Centralnego Zarządu Przemysłu Szklarskiego, zalecając, by przy ocenie oprócz napięcia planów produkcyjnych miał również na uwadze całokształt wyników ekonomicznych, osiągniętych przez przedsiębiorstwo w okresie objętym premiowaniem. Postanowienia zatem zarządzenia nr 2 z dnia 26 kwietnia 1957 r. uzależniają prawo pracownika do premii od obiektywnych przesłanek wymienionych w tym zarządzeniu i w regulaminie premiowania nr 19, a powierzenie Dyrektorowi Centralnego Zarządu ustalenia wysokości premii ma charakter wyłącznie normy kompetencyjnej, wyznaczającej organ wykonawczy, którego zadaniem jest realizacja uprawnień pracowników do premii i to w zasadzie jedynie w przypadku przekroczenia planu ponad 105%.W świetle powyższych wywodów nieuzasadniony jest zarzut skarżącego, że zgoda Dyrektora Centralnego Zarządu Przemysłu Szklarskiego na przyznanie premii była warunkiem powstania prawa podmiotowego dla pracowników pozwanego przedsiębiorstwa oraz że z tej przyczyny zasadność takiej decyzji usuwa się spod kompetencja sądu.Sąd Najwyższy z urzędu również rozważał, czy zaskarżone orzeczenie nie narusza art. 236 k.p.c. w związku z obowiązkiem sądu dokonania ustaleń potrzebnych do rozstrzygnięcia o prawidłowości decyzji organu ustalającego wysokość premii powoda. Ze złożonych jednak na rozprawie przed Sądem Najwyższym wyjaśnień pełnomocnika pozwanego przedsiębiorstwa okazało się, że nie zachodziły żadne obiektywne przesłanki do obniżenia premii pracownikom wymienionym w regulaminie premiowania nr 19 i wydania przez Dyrektora Centralnego Zarządu zaskarżonej przez powoda decyzji oraz że zagadnienie prawidłowości tej decyzji było przedmiotem rozważań w postępowaniu rewizyjnym przed Sądem Wojewódzkim, mimo że nie znalazło to wyrazu w protokole rozprawy i uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Wyjaśnienie powyższe pełnomocnika pozwanego przedsiębiorstwa nie budzi uzasadnionych zastrzeżeń, gdyż pozwane przedsiębiorstwo w swej obronie nie podnosiło zarzutu, że decyzja Dyrektora Centralnego Zarządu była usprawiedliwiona obiektywnymi przesłankami, jak również taki zarzut nie został podniesiony przez skarżącego w rewizja nadzwyczajnej.Z tych względów Sąd Najwyższy oddalił z mocy ant. 398, 383 k.p.c. rewizję nadzwyczajną.