IV CR 186/56

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Konrada D. o stwierdzenie praw do spadku, po rozpoznaniu rewizji uczestników postępowania Feliksy D. i Henryka D. od wyroku Sądu Powiatowego w Brodnicy z dnia 19 lipca 1955 r., zaskarżone postanowienie uchylił i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Brodnicy do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy w Brodnicy postanowieniem z dnia 19 lipca 1955 r. stwierdził na wniosek Konrada D. prawa do spadku po Janie D. zmarłym w dniu 11 maja 1938 r. Według treści tego postanowienia spadkodawca rozporządził swym majątkiem na wypadek śmierci testamentem pisemnym, sporządzonym w pierwszych miesiącach 1938 r. Testament ten został złożony w Sądzie Powiatowym w Brodnicy, zaginął jednak w czasie wojny. Treść jego ustalił Sąd Powiatowy na podstawie zeznań świadków przesłuchanych w toku postępowania o stwierdzenie praw do spadku. Według ustalonej treści spadkodawca powołał do dziedziczenia całości spadku wnioskodawcę jako swego syna, obciążając go zapisem na rzecz drugiego syna spadkodawcy Henryka D. Zgodnie z tą treścią Sąd stwierdził wyłączne prawo wnioskodawcy do spadku.Biorący udział w postępowaniu uczestnicy Henryk D. i Felicja D., którzy by w braku ustanowienia dziedzica testamentem nabyli prawa do spadku z mocy ustawy, wnosili o stwierdzenie praw do spadku na podstawie ustawy, przecząc by testament, na jaki powołał się wnioskodawca, był ważny i by treść jego zgodna była z twierdzeniami wnioskodawcy.W rewizjach od powyższego postanowienia złożonych przez uczestników postępowania Henryka D. i Felicję D. zwalczali oni ustalenia Sądu dotyczące treści testamentu i powołali nowy dowód.Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy - Ośrodek w Toruniu przekazał z mocy art. 388 k.p.c. Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia następujące zagadnienie prawne:"Czy w związku z nowelizacją kodeksu postępowania cywilnego (nowela z dnia 23 kwietnia 1953 r.) i dążeniem ustawodawcy do zniwelowania różnicy między postępowaniem spornym i niespornym aktualna jest w chwili obecnej uchwała Sądu Najwyższego wydana w składzie 7 sędziów z dnia 20 maja 1950 r. C. 87/49 w przedmiocie odsyłania stron przez sąd spadku na drogę postępowania spornego (art. 76 dekretu o postępowaniu spadkowym) w przypadku, gdy w toku postępowania o stwierdzenie praw do spadku powstał spór o prawo do spadku, a rozstrzygnięcie tego sporu zależy od ustalenia faktów sporządzenia przez spadkodawcę testamentu i zaginięcia testamentu".Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy przejął sprawę do rozpoznania we własnym zakresie i zważył, co następuje:Przebudowa procesu cywilnego przez ustawodawcę ludowego, której wyrazem są nowele z 20 lipca 1950 r. (Dz. U. Nr 38, poz. 349), 29 grudnia 1951 r. (Dz. U. z 1952 r. Nr 1, poz. 5), 23 kwietnia 1953 r. (Dz. U. Nr 23, poz. 90), 2 czerwca 1954 r. (Dz. U. Nr 25, poz. 93) i 18 stycznia 1956 r. (Dz. U. Nr 2, poz. 13), złagodziła niewątpliwie różnice pomiędzy postępowaniem spornym a niespornym, zachowała jednak nadal w mocy te dwa tryby postępowania. Rozpoznanie sprawy w trybie niewłaściwym przed przebudową k.p.c. powodowało nieważność postępowania, obecnie stanowi jedynie uchybienie, które sąd rewizyjny obowiązany jest wprawdzie wziąć z urzędu pod rozwagę, ale tylko w tym przypadku pociąga ono za sobą uchylenie orzeczenia, jeżeli przez rozpoznanie sprawy w trybie niewłaściwym nastąpiło naruszenie istotnych przepisów o postępowaniu, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy (art. 380 § 1 pkt 3) k.p.c. i art. 4 k.p.n.).Zachowanie przepisanego dla sprawy trybu postępowania jest więc nadal postulatem praworządności, którego naruszenie jest uznane za uchybienie formalne, choć nie pociągające za sobą nieważności, jednakowoż zależnie od przesłanek z art. 380 § 1 pkt 3) k.p.c. wymagające uchylenia rozstrzygnięcia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania w trybie właściwym (art. 371 § 1 pkt 4) i art. 384 k.p.c.).W świetle tych wywodów uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 maja 1950 r., dotyczące wykładni art. 76 dekretu o postępowaniu spadkowym, jest nadal aktualna, w zakresie bowiem zagadnienia tą uchwałą objętego stan prawny nie uległ zmianie. Przewidziany tą uchwałą obowiązek sądu spadkowego odesłania stron na drogę postępowania spornego i zawieszenia postępowania o stwierdzenie praw do spadku, jeżeli powstanie pomiędzy uczestnikami spór co do istotnych faktów, od których zależy rozstrzygnięcie wniosku, powinien być przestrzegany. Art. 76 dekretu o postępowaniu spadkowym jest w dalszym ciągu przepisem obowiązującym i wymagającym stosowania zgodnego z jego wykładnią zawartą w powołanej uchwale.Z treści akt wynika, że Sąd Powiatowy, aczkolwiek pomiędzy uczestnikami postępowania powstał spór co do treści testamentu pisemnego zaginionego w związku z wojną, spór według cytowanej wyżej uchwały Sądu Najwyższego istotny, nakazujący odesłanie na drogę postępowania spornego i zawieszenie postępowania niespornego, ustalił sam w trybie niespornym treść zaginionego testamentu. W ten sposób naruszony został art. 76 dekretu o postępowaniu spadkowym, rozstrzygnięta bowiem została w trybie niewłaściwym wstępna, prejudycjalna przesłanka, o której nie może decydować sąd spadkowy w myśl oczywistej woli ustawodawcy.Art. 76 dekretu o postępowaniu spadkowym jest przepisem istotnym, a jego naruszenie uchybieniem procesowym, które mogło wpływać na wynik sprawy, przede wszystkim z tego względu, że w razie rozpoznania w trybie właściwym (spornym) skład sądzący byłby odmienny, a mianowicie nie jednoosobowy, jak to miało miejsce (art. 47 k.p.n.), lecz złożony z przewodniczącego i dwu ławników (art. 7 § 1 prawa o ustroju sądów powszechnych).Skarżący w rewizjach nie podnosi zarzutu naruszenia art. 76 dekretu o postępowaniu spadkowym, uchybienie to jednak podlega uwzględnieniu z urzędu z mocy art. 380 § 1 pkt 3) k.p.c. Przez rozpoznanie bowiem sprawy w trybie niewłaściwym należy rozumieć także rozpoznanie w trybie niespornym kwestii prejudycjalnej dla rozstrzygnięcia sprawy niespornej kwestii przekazanej bezwzględnie do trybu spornego. Wyłączenie takiej sytuacji z zasięgu art. 380 § 1 pkt 3) k.p.c. nie dałoby się usprawiedliwić, skoro rozstrzygnięcie prejudycjalne przesądza wynik sprawy.Z tych zasad Sąd Najwyższy uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania (art. 384 k.p.c.). Rzeczą Sądu Powiatowego będzie odesłać strony na drogę postępowania spornego stosownie do art. 76 dekretu o postępowaniu spadkowym oraz zawiesić postępowanie do czasu rozstrzygnięcia sporu w tej drodze.