N 18/63

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia ppłk A. Kruszka.Sędziowie: płk K. Mioduski (sprawozdawca), płk C. Obst.Prokurator: mjr J. Mielczarek.SentencjaSąd Najwyższy rozpoznał na posiedzeniu niejawnym, na skutek wniosku rewizyjnego Zastępcy Prokuratora Generalnego PRL, sprawę Jana B., w stosunku do którego postanowieniem Wojskowego Sądu Garnizonowego w Katowicach z dnia 11 września 1962 r. umorzono postępowanie karne na zasadzie art. 7 § 1 lit. c) k.w.p.k. o czyn z art. 133 § 1 k.k. w związku z art. 4 ustawy z dnia 28 maja 1958 r.Zastępca Prokuratora Generalnego PRL we wniosku rewizyjnym złożonym na niekorzyść Jana B. domagał się uchylenia zaskarżonego postanowienia, jako opartego na błędnej wykładni art. 256 § 2 k.w.p.k., i przekazania sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.Sąd Najwyższy postanowił nie uwzględnić wniosku rewizyjnego Zastępcy Prokuratora Generalnego PRL od prawomocnego postanowienia Wojskowego Sądu Garnizonowego w Katowicach z dnia 11 IX 1962 r. o umorzeniu postępowania w sprawie Jana B., oskarżonego z art. 133 § 1 k.k. w związku z art. 4 ustawy z dnia 22 maja 1958 r. o zaostrzeniu odpowiedzialności karnej za chuligaństwo.Uzasadnienie faktyczneSąd Najwyższy wyraził następujący pogląd prawny:1. Wojskowy Prokurator Garnizonowy w Krakowie postanowieniem z dnia 1 VI 1962 r. umorzył - na zasadzie art. 10 k.w.p.k. w związku z art. 7 k.k.W.P. - postępowanie karne przeciwko Janowi B. o przestępstwo z art. 133 § 1 k.k. polegające na tym, że będąc w stanie nietrzeźwości, dopuścił się on czynnej napaści na funkcjonariusza MO Stanisława G., w czasie wykonywania przez niego obowiązków służbowych, przez kopnięcie go w okolicę krocza, w wyniku czego spowodował u Stanisława G. rozstrój zdrowia na czas powyżej 20 dni, a nadto używał pod jego adresem słów niecenzuralnych.W uzasadnieniu tej decyzji prokurator powołał się między innymi na fakt cofnięcia przez pokrzywdzonego żądania ścigania podejrzanego w drodze postępowania karno-sądowego.Na postanowienie to złożył zażalenie Stanisław G., który kwestionując stanowisko Prokuratora Wojskowej Prokuratury Garnizonowej w Krakowie, wniósł o uchylenie postanowienia i skierowanie sprawy Jana B. na drogę sądową.Prokurator Warszawskiego Okręgu Wojskowego, uwzględniając zażalenie, postanowieniem z dnia 14 VII 1962 r. uchylił postanowienie Wojskowej Prokuratury Garnizonowej w Krakowie, zlecając sporządzenie i wniesienie aktu oskarżenia przeciwko Janowi B.Wojskowy Sąd Garnizonowy w Katowicach na posiedzeniu niejawnym w dniu 11 IX 1962 r. umorzył postępowanie karne w sprawie na zasadzie art. 7 § 1 lit. c) k.w.p.k., uzasadniając swoją decyzję tym, że uchylenie postanowienia prokuratora I instancji przez prokuratora wyższego rzędu było bezzasadne wobec braku ważnego zażalenia ze strony pokrzywdzonego. W tej sprawie, zdaniem Sądu I instancji, zażalenie pokrzywdzonemu nie przysługiwało, albowiem umorzenie postępowania karnego przez Wojskowego Prokuratora Garnizonowego w Krakowie nastąpiło za zgodą pokrzywdzonego (art. 256 § 2 k.w.p.k.).2. Stanowisko Sądu I instancji jest zdaniem wniosku rewizyjnego błędne z następujących powodów:Jakkolwiek w toku dochodzenia Stanisław G. (nie znając jeszcze następstw kopnięcia go) rzeczywiście zeznał, że nie rości pretensji do Jana B. i nie domagał się skierowania sprawy do sądu, to jednak jego oświadczenie w tym przedmiocie nie miało żadnego znaczenia procesowego. Czyn bowiem Jana B. został zakwalifikowany w akcie oskarżenia z art. 133 § 1 k.k. w związku z art. 4 ustawy z dnia 22 maja 1958 r. o zaostrzeniu odpowiedzialności karnej za chuligaństwo, a więc nie był to czyn ścigany z oskarżenia prywatnego czy też na wniosek pokrzywdzonego, lecz z urzędu, niezależnie od woli pokrzywdzonego. Jeśli zgodnie z art. 37 i 171 k.w.p.k. nawet w sprawach o takie przestępstwa, których ściganie zależne jest od skargi lub wniosku pokrzywdzonego, wola wnioskodawcy i ewentualnie jego późniejsza zmiana decyzji nie mają żadnego wpływu na dalszy bieg postępowania karnego, to tym bardziej nie mogą one mieć żadnego znaczenia procesowego przy przestępstwach ściganych z urzędu. Przepis art. 256 § 2 k.w.p.k., na podstawie którego Sąd I instancji zajął stanowisko, że pokrzywdzony nie był uprawniony do wniesienia zażalenia, gdyż umorzenie nastąpiło za jego zgodą - nie może mieć zastosowania do postanowień kończących postępowanie, wydanych w toku postępowania przygotowawczego w szczególności w stosunku do przestępstw ściganych z urzędu. Byłoby to sprzeczne z podstawową zasadą wyrażoną w k.w.p.k., która w gruncie rzeczy przewiduje realizację ścigania przestępstw przez oskarżyciela publicznego niezależnie od inicjatywy lub woli osób prywatnych. Jeśli zatem oświadczenie pokrzywdzonego nie wiąże prokuratora w znaczeniu procesowym przy wydawaniu postanowień, to tym bardziej nie może ono również pozbawić pokrzywdzonego prawa złożenia zażalenia na postanowienie, jeżeli przepis szczególny, stanowiący podstawę prawną wydanego postanowienia, takie prawo przewiduje (art. 161 § 5 i 169 § 3 k.w.p.k.) i nie czyni w tym zakresie żadnych ograniczeń, a przede wszystkim nie uzależnia tego od uprzedniego stanowiska pokrzywdzonego w kwestii ścigania sprawcy czynu.3. Należy przede wszystkim stwierdzić, że wniosek rewizyjny podpisany został i wpłynął do Sądu Najwyższego w dniu 19 marca 1963 r., a więc po upływie sześciu miesięcy od dnia uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia.Uwzględnienie wniosku nie mogłoby więc powodować uchylenia zaskarżonego postanowienia, lecz tylko ustalenie przez Sąd Najwyższy uchybień, jakich dopuścił się Sąd I instancji przy wydaniu postanowienia (art. 285 k.w.p.k.).Zaskarżone orzeczenie Sądu wydane zostało w dniu 11 września 1962 r. Uprawomocniło się ono zatem, jako postanowienie kończące postępowanie karne, z upływem dnia 18 września 1962 r., co wynika z zestawienia przepisów art. 265 § 1, 267 § 1 i 311 § 2 k.w.p.k. Z dniem 19 września 1962 r. rozpoczął swój bieg sześciomiesięczny termin przewidziany w art. 285 k.w.p.k., termin więc ten upłynął z dniem 18 czerwca 1963 r. Dzień uprawomocnienia się decyzji sądu, o jakim mowa w art. 285 k.w.p.k., to ostatni dzień terminu, w którym można jeszcze zaskarżyć orzeczenie w trybie rewizji lub zażalenia; z upływem tego dnia orzeczenie staje się prawomocne (art. 311 § 2 k.w.p.k.) i wówczas rozpoczyna bieg sześciomiesięczny termin przewidziany w art. 285 k.w.p.k.Wprawdzie na zaskarżanym orzeczeniu umieszczona jest klauzula, że jest ono "prawomocne z dniem 19 września 1962 r." (co można by rozumieć także w ten sposób, że w dniu 19 września 1962 r. postanowienie to nie miało jeszcze wagi prawomocności), jednak że jest rzeczą oczywistą, że umieszczana na orzeczeniach sądów wojskowych "klauzula prawomocności" ma charakter deklaratoryjnego stwierdzenia (a nie charakter konstytutywny) i treść jej ma istotne znaczenie dla kwestii zaskarżenia orzeczenia o tyle tylko, o ile jest zgodna z przepisami ustawy określającymi, kiedy orzeczenie uzyskuje prawomocność.Umarzając postępowanie w sprawie na podstawie przepisów art. 7 § 1 lit. c) i 256 § 2 k.w.p.k., Sąd I instancji nie dopuścił się uchybienia. Nie jest trafne twierdzenie zawarte we wniosku rewizyjnym, jakoby oświadczenie pokrzywdzonego Stanisława G. złożone do protokołu przesłuchania nie miało żadnego znaczenia procesowego. W oświadczeniu tym Stanisław G. stwierdził, że nie rości pretensji do Jana B. i nie domaga się skierowania sprawy do sądu. Oświadczenie takie nie stało oczywiście na przeszkodzie temu, by prowadzić postępowanie karne przeciwko oskarżonemu Stanisławowi B. o czyn z art. 4 ustawy z dnia 22 maja 1958 r. o zaostrzeniu odpowiedzialności karnej za chuligaństwo. Postępowanie takie było przeprowadzone i zostało zakończone postanowieniem prokuratora z dnia 1 VI 1962 r. o umorzeniu dochodzenia na mocy art. 10 k.w.p.k. i art. 7 k.w.p.k.Mając na uwadze owo oświadczenie pokrzywdzonego, uznać należy, iż postanowienie o umorzeniu zapadło za zgodą pokrzywdzonego. Stosownie zatem do art. 256 § 2 k.w.p.k. nie przysługiwało pokrzywdzonemu zażalenie na wspomniane postanowienie. Nie można uznać, żeby zgoda pokrzywdzonego na umorzenie postępowania mogła być cofnięta po zapadnięciu postanowienia o umorzeniu i nie odbierała pokrzywdzonemu prawa do zażalenia na postanowienie o umorzeniu. Takie stanowisko przekreślałoby kategoryczną normę art. 256 § 2 k.w.p.k., według której zażalenie nie przysługuje, jeżeli postanowienie zostało wydane za zgodą odwołującego się. Skoro zaś Stanisławowi G. w myśl art. 256 § 2 k.w.p.k. nie przysługiwało zażalenie na postanowienie o umorzeniu postępowania, to nie mógł Prokurator Warszawskiego Okręgu Wojskowego w trybie zażaleniowym uchylić postanowienia z dnia 1 czerwca 1962 r., albowiem postanowienie to - wobec braku odpowiadającego przepisom prawa środka odwoławczego - stało się prawomocne. Postanowienie to mogło być uchylone jedynie przez Naczelnego Prokuratora Wojskowego w trybie art. 1821 k.w.p.k., co jednak nie nastąpiło. Prawomocne postanowienie prokuratora o umorzeniu postępowania stanowi okoliczność wyłączającą ściganie, co Sąd I instancji miał obowiązek uwzględnić.Zawarta we wniosku rewizyjnym teza, że art. 256 § 2 k.w.p.k. nie ma zastosowania do postanowień kończących postępowanie wydanych w toku postępowania przygotowawczego, jest nietrafna, co wynika wprost z brzmienia przepisu, który nie czyni różnicy między rozmaitymi rodzajami postanowień. Argument, że zastosowana przez Sąd I instancji wykładnia art. 256 § 2 k.w.p.k. stoi w sprzeczności z zasadą ścigania przestępstw z urzędu, niezależnie od woli pokrzywdzonego czy innych osób, jest chybiony: ściganie i oskarżanie w sprawach o przestępstwa z oskarżenia publicznego może następować niezależnie od woli pokrzywdzonego, a nawet wbrew jego woli, stanowi ono bowiem realizację państwowego prawa karania przestępstw. Ta zasada nie pozostaje jednak w żadnej sprzeczności z normą art. 256 § 2 k.w.p.k. odbierającą prawo zażalenia osobie, która wyraziła zgodę na dane postanowienie i zgody tej przed zapadnięciem postanowienia nie cofnęła. Przepisy art. 161 § 5 i 169 § 3 k.w.p.k. przyznające pokrzywdzonemu prawo do złożenia zażalenia na postanowienie o umorzeniu postępowania, nie stoją w sprzeczności z normą art. 256 § 2 k.w.p.k., lecz stanowią zasadę, od której istnieje wyjątek przewidziany w tym ostatnim przepisie procedury.Taka wykładnia omawianych przepisów k.w.p.k. bynajmniej nie utrudnia ścigania przestępstw, albowiem stanowisko pokrzywdzonego nie wiąże w niczym prokuratora prowadzącego postępowania przygotowawcze, błędne zaś postanowienie tego prokuratora o umorzeniu postępowania może być uchylone przez Naczelnego Prokuratora Wojskowego zgodnie z art. 1821 k.w.p.k.