U 10/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes gen. bryg. K. Jankowski. Sędziowie: płk Z. Furtak, płk C. Lipski, płk A. Porzecki, płk S. Rzeczycki, ppłk S. Sadowski, płk W. Sieracki (sprawozdawca). Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej: płk J. Szulczyk.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu przedstawionego do rozpoznania na podstawie art. 30 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54) zagadnienia prawnego:"Czy uderzenie i znieważenie kilku podwładnych, a nie jednego tylko, bądź naruszenie ich nietykalności cielesnej w inny sposób (art. 320 i 321 k.k.) stanowi jedno przestępstwo ciągłe, czy też tyle przestępstw, ilu było pokrzywdzonych?"postanowiłodmówić udzielenia odpowiedzi na przytoczone pytanie.Uzasadnienie faktyczneZrodzona z potrzeb praktycznych instytucja przestępstwa ciągłego uzyskała w kodeksie karnym rangę instytucji kodeksowej (art. 58 k.k.). Wprawdzie kodeks karny nie definiuje istoty przestępstwa ciągłego, jednakże zarówno w doktrynie jak i w judykaturze panuje zgodność co do tego, że przestępstwo ciągłe polega na tym, iż szereg jednorazowych i powtórzonych odrębnych czynów przestępnych jest traktowane - pod pewnymi warunkami i w pewnych okolicznościach - jako jedno przestępstwo. Tak więc podstawą konstrukcji przestępstwa ciągłego nie jest jedność czynu, lecz szczególna ciągłość czynów.Ta szczególna ciągłość czynów została wyjaśniona w treści uchwały połączonych Izb Karnej i Wojskowej SN z dnia 8 kwietnia 1966 r. (VI KO 42/62) w następujący sposób:Konstrukcję przestępstwa ciągłego "stosuje się tylko wtedy, gdy między poszczególnymi czynami przestępnymi istnieje ścisły związek. Związek ten zachodzi w szczególności wtedy, gdy wszystkie czyny są jednorodzajowe, popełnione zostały w taki sam lub bardzo podobny sposób i w stosunkowo krótkich odstępach czasu, skierowane były przeciwko takiemu samemu dobru prawnemu oraz zostały podjęte z powziętym z góry zamiarem albo wprawdzie bez takiego zamiaru, ale przy wykorzystaniu tej samej trwałej sposobności" (OSNKW z 1966 r., z. 7, poz. 68).Wprawdzie w praktyce do wyjątku należą sytuacje charakteryzujące się z góry powziętym przez sprawcę zamiarem dokonania wszystkich (całości) czynów przestępnych, jednakże przytoczony fragment powołanej uchwały połączonych Izb SN nie traci na aktualności, skoro w treści tej uchwały mówi się o tym, co (jak to wykazuje praktyka) jest bliższe rzeczywistości, a mianowicie o pewnej jedności sytuacyjnej, która stwarza warunki sprzyjające systematycznemu powtarzaniu czynów przestępnych przez sprawcę.Tak więc udzielenie odpowiedzi na pytanie, czy w danej konkretnej sprawie istnieją, czy też nie istnieją przesłanki do przyjęcia przestępstwa ciągłego, zależne jest od ustaleń faktycznych, a w szczególności od tego, czy działalność przestępcza sprawcy odpowiada tym warunkom, które w świetle powołanej uchwały Sądu Najwyższego są podstawą przyjęcia ciągłości czynów, a w konsekwencji i przestępstwa ciągłego.Podkreślić wypada (co zresztą akcentuje powołana uchwała Sądu Najwyższego), że instytucja przestępstwa ciągłego ma przede wszystkim istotne znaczenie materialnoprawne. Znaczenie to polega na tym, że omawiana instytucja pozwala prawidłowo ocenić całą przestępczą działalność sprawcy i poprzez tę całościową ocenę ustalić stopień społecznego niebezpieczeństwa dokonanych czynów w ich kompleksowym ujęciu. Jeżeli tę działalność rozbiłoby się na poszczególne fragmenty (czyny) i w konsekwencji potraktowałoby się ją jako "realny" zbieg przestępstw (niekiedy zupełnie drobnych), to zatraciłoby się łączące je więzi i nie wyraziłoby się prawidłowo stopnia ich społecznego niebezpieczeństwa.Jednym z warunków przyjęcia przestępstwa ciągłego jest - jak to wynika z treści przytoczonej uchwały połączonych Izb Sądu Najwyższego - ustalenie, że wszystkie popełnione przez sprawcę czyny skierowane były przeciwko takiemu samemu dobru prawnemu. Nawiązując w związku z tym do treści sformułowanego na wstępie pytania prawnego, należy zaznaczyć, że przedmiotem ochrony prawnej przepisów art. 320 i art. 321 k.k., zamieszczonych w rozdziale XL k.k., nie są wyłącznie dobra ściśle osobiste (godność osobista i nietykalność cielesna) podwładnych i młodszych stopniem. Gdyby przedmiotem ochrony prawnokarnej przepisów rozdziału XL k.k. były wspomniane dobra ściśle osobiste, to: 1) przepisy art. 320 i 321 k.k. byłyby zbędne, gdyż tego rodzaju dobra są chronione innymi przepisami, a zwłaszcza przepisami art. 181 i 182 k.k.; 2) ponieważ przestępstwa naruszające dobra ściśle osobiste ścigane są z reguły z oskarżenia prywatnego lub na wniosek pokrzywdzonego, przeto również czyny określone w art. 320 i 321 k.k. - w razie zaliczenia ich do grupy przestępstw przeciwko czci i nietykalności cielesnej - byłyby ścigane z oskarżenia prywatnego lub na wniosek pokrzywdzonego.Skoro jednak oprócz przepisów art. 181 i 182 k.k., typizujących przestępstwa przeciwko czci i nietykalności cielesnej, kodeks karny w art. 320 i 321 określa przestępstwa, których strona przedmiotowa polega również na naruszeniu godności osobistej lub nietykalności cielesnej, oraz skoro przestępstwa z art. 320 i 321 k.k. ścigane są z urzędu, a za ich popełnienie grożą znacznie surowsze kary (w porównaniu z karami przewidzianymi za przestępstwa określone w art. 181 i 182 k.k.), to należy dojść do wniosku, iż przedmiotem ochrony przepisów rozdziału XL k.k. są dobra prawne o znacznie większej wartości społecznej niż wspomniane wyżej dobra ściśle osobiste podwładnych i młodszych stopniem.Istotne znaczenie w kwestii określenia przedmiotu ochrony prawnokarnej omawianych przepisów powinna mieć intytulacja rozdziału XL k.k., wskazująca jednoznacznie, że w rozdziale tym zgrupowane są przestępstwa przeciwko zasadom postępowania z podwładnymi. W związku z tym istnieje podstawa do stwierdzenia, że przedmiotem ochrony prawnokarnej przepisów rozdziału XL k.k. jest to dobro prawne, które należałoby określić jako zgodne z wymaganiami dyscypliny wojskowej i interesami służby regulaminowe postępowanie przełożonych wobec podwładnych i starszych wobec młodszych. Określone w regulaminach wojskowych (np. w punkcie 85 Regulaminu służby wewnętrznej Sił Zbrojnych PRL) zasady współżycia społecznego we wzajemnych stosunkach między żołnierzami są niezbędnymi warunkami dyscypliny wojskowej i podstawą prawidłowego kształtowania się stosunków społecznych i służbowych w wojsku.Skoro zatem - jak to już poprzednio wywiedziono - odpowiedź na pytanie, czy sprawca czynów polegających na uderzeniu lub znieważeniu kilku podwładnych (młodszych) dopuścił się jednego przestępstwa ciągłego, czy też kilku odrębnych przestępstw, jest zależna od dokonanych w konkretnej sprawie ustaleń faktycznych, a przesłanki warunkujące przyjęcie przestępstwa ciągłego zostały już autorytatywnie określone w powołanej uprzednio uchwale Sądu Najwyższego, to na przedstawione pytanie należało odmówić udzielenia odpowiedzi.