V PRN 2/76

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN St. Rejman. Sędziowie SN: Z. Stypułkowska (sprawozdawca), E. Brzeziński, J. Knap, A. Szczurzewski, J. Wasilewski, Z. Zaziemski.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Jerzego K. przeciwko Zjednoczonym Zakładom Urządzeń Jądrowych "P." w W. i Zakładowi Doświadczalnemu Zjednoczonych Zakładów Urządzeń Jądrowych w W. o wynagrodzenie z tytułu stosowania wynalazku, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Najwyższego w Warszawie z dnia 12 maja 1976 r.uchylił zaskarżony wyrok i wyrok Sądu Wojewódzkiego w Warszawie z dnia 20 grudnia 1975 r. w części dotyczącej roszczenia o zasądzenie na rzecz powoda od Zjednoczonych Zakładów Urządzeń Jądrowych "P." w W. kwoty 232.680 zł z odsetkami, orzekającej o kosztach procesu między powodem i tymi Zakładami oraz o opłatach sądowych i przekazał sprawę w tym zakresie Sądowi Wojewódzkiemu w Warszawie do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania rewizyjnego; poza tym rewizję nadzwyczajną oddalił.Uzasadnienie faktycznePowód domagał się zasądzenia od pozwanych Zakładów wynagrodzenia w wysokości 791.413 zł za stosowanie jego wynalazku pod tytułem "Układ do pomiaru masy przesuwającego się materiału", wedle którego Zakłady te wytwarzały urządzenia zwane wagą izotopową, a także zasądzenie 442.406 zł odsetek za zwłokę i 120.000 zł tytułem zwrotu kosztów opatentowania wynalazku.Sąd Wojewódzki, w częściowym uwzględnieniu powództwa, zasądził na rzecz powoda 291.413 zł wynagrodzenia za stosowanie powyższego wynalazku, jako wynalazku pracowniczego. Patent na ten wynalazek został udzielony w 1962 r. na rzecz powoda. Decyzją jednak Komisji Odwoławczej przy Urzędzie Patentowym PRL z dnia 27.VI.1974 r. - utrzymującą w mocy decyzję Urzędu Patentowego z dnia 27.X.1973 r. - wynalazek został uznany za pracowniczy, a następnie, na wniosek pozwanych Zakładów, Urząd Patentowy decyzją z dnia 8.X.1974 r. przeniósł prawo do patentu na pozwane Zakłady. Zakłady te, w okresie od 1967 r. do 1971 r., po zawarciu w dniu 28.X.1966 r. z powodem - wówczas jeszcze właścicielem patentu - umowy licencyjnej wyprodukowały i sprzedały 211 sztuk wag izotopowych. Sąd Wojewódzki podzielił opinię biegłego, iż należne powodowi wynagrodzenie z tytułu efektów ekonomicznych uzyskanych przez stosowanie wynalazku w okresie 5-letniej ochrony przekracza nawet kwotę 500.000 zł (§ 22 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1972 r. w sprawie projektów wynalazczych), toteż uzasadnione jest jego roszczenie o kwotę 291.413 zł. Oddalając powództwo w części dotyczącej kwoty 120.000 zł, Sąd Wojewódzki uznał, iż wszelkie koszty i opłaty mające na celu ochronę praw powoda, jako właściciela patentu, obciążają tylko jego, zwłaszcza że otrzymał za pośrednictwem, Przedsiębiorstwa Handlu Zagranicznego "Polservice" za sprzedaż patentu za granicę 178.733 zł oraz 830 dolarów USA. Żądanie przeto zwrotu tych kosztów, bez uwzględnienia uzyskanych korzyści, byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.Wyrok ten zaskarżyły obie strony, powód w części oddalającej powództwo o kwotę 620.000 zł, a pozwane Zakłady w części uwzględniającej powództwo.Sąd Najwyższy zmienił zaskarżony wyrok Sądu Wojewódzkiego w części uwzględniającej powództwo i orzekającej o kosztach procesu w ten sposób, że powództwo w całości oddalił, znosząc między stronami koszty procesu za I instancję i zasądził od powoda na rzecz strony pozwanej 20.000 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania rewizyjnego.Sąd Najwyższy podniósł, iż skoro wynalazek został uznany z mocą wsteczną za pracowniczy, a powód domaga się wynagrodzenia według zasad przewidzianych dla takich projektów wynalazczych, to wynagrodzenie jego - w myśl § 22 ust. 1 cytowanego wyżej rozporządzenia Rady Ministrów z 1972 r. w sprawie projektów wynalazczych - nie może przekraczać kwoty 500.000 zł, którą powód otrzymał w związku z wykorzystaniem jego wynalazku w kraju i za granicą. Ponadto w powołanej wyżej umowie licencyjnej zrzekł się wynagrodzenia z tytułu korzyści uzyskanych przez użytkowników wyrobu wytworzonego według wynalazku, a obliczenie tego wynagrodzenia przez biegłego zostało dokonane bez uwzględnienia zasad przewidzianych w obowiązującym w spornym okresie § 10 uchwały nr 74 Rady Ministrów z dnia 5 lutego 1963 r. (M.P. Nr 18, poz. 100 z późn. zm.). Sąd Najwyższy uznał w ostatecznym wyniku za prawidłowe rozstrzygnięcie Sądu Wojewódzkiego co do oddalonego powództwa o 120.000 zł, ponieważ w tym zakresie zachodzi niedopuszczalność drogi sądowej. Zwrotu tych kosztów powód mógł domagać się tylko w postępowaniu przed Urzędem Patentowym PRL (art. 51 w związku z art. 109 ust. 1 pkt 3 ustawy o wynalazczości z 1972 r.).Minister Sprawiedliwości w rewizji nadzwyczajnej zarzucając temu wyrokowi rażące naruszenie art. 387, 388 § 1 i 390 § 1 k.p.c. w związku z art. 2 § 1 i 3 oraz w związku z art. 405 k.c., 54, 120 i 125 ustawy z dnia 31 maja 1962 r. - prawo wynalazcze (Dz. U. Nr 33, poz. 156), a nadto art. 101 i 108 wymienionego prawa wynalazczego w związku z § 58, 72 i 77 uchwały nr 74 Rady Ministrów z dnia 5 lutego 1963 r. (M.P. Nr 18, poz. 100 z późn. zm., wprowadzoną uchwałą nr 120 Rady Ministrów z dnia 24 maja 1967 r. - M.P. Nr 33, poz. 154) oraz art. 51 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości (Dz. U. Nr 43, poz. 272) w związku z art. 109 ust. 1 pkt 3 tejże ustawy i na zasadzie art. 417 § 1 i 419 § 1 k.p.c. wnosi o jego uchylenie i zmianę wyroku Sądu Wojewódzkiego w części uwzględniającej powództwo przez obniżenie zasądzonej kwoty 291.413 zł do 267.691 zł z odsetkami od dnia 8.X.1974 r. oraz o uchylenie wymienionego wyroku Sądu Wojewódzkiego w części oddalającej powództwo o zapłatę 120.000 zł oraz w części orzekającej o kosztach procesu i przekazaniu sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania temuż Sądowi.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy w powiększonym składzie zważył, co następuje:Rewizja nadzwyczajna zarzuca, iż stanowisko zajęte w zaskarżonym wyroku Sądu Najwyższego, wedle którego na poczet należnego ewentualnie powodowi wynagrodzenia należy zaliczyć kwoty w walucie polskiej i obcej otrzymane za pośrednictwem Przedsiębiorstwa "Polservice" za wykorzystanie jego wynalazku za granicą, rażąco narusza wymienione wyżej przepisy prawa wynalazczego. Twórcy bowiem pracowniczego wynalazku przysługuje - poza wynagrodzeniem z tytułu jego zastosowania w kraju, które może wynosić maksymalnie 500.000 zł - dodatkowe wynagrodzenie, gdy jego wynalazek został sprzedany za granicę.Rozważając powyższy zarzut należy mieć na uwadze, że wynagrodzenie tzw. dodatkowe, przewidziane w art. 100 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości (art. 108 prawa wynalazczego z 1962 r.), jest wynagrodzeniem za pracowniczy projekt wynalazczy.Szczegółowe zasady ustalania wysokości wynagrodzenia za pracowniczy projekt wynalazczy określa - na podstawie delegacji zawartej w art. 107 pkt 1 ustawy o wynalazczości - rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1972 r. w sprawie projektów wynalazczych. Przepisy tego rozporządzenia stosują się do wynagrodzeń za pracownicze projekty wynalazcze, nie wypłaconych przed dniem jego wejścia w życie (§ 80 ust. 2 rozporządzenia), a więc także do roszczeń powoda o to wynagrodzenie.W myśl § 27 ust. 2 cytowanego rozporządzenia wynagrodzenie dodatkowe, o którym mowa w art. 100 ustawy o wynalazczości, ustala się w wysokości 10% pełnej kwoty należnej z tytułu wykonywania prawa za granicą. Wypłacone jest ono twórcy w walucie zagranicznej, w której uzyskano płatność, przez jednostkę dokonującą czynności związanych z wykonywaniem tego prawa za granicą.Przepis § 27 ust. 2 rozporządzenia, jako przepis o charakterze szczególnym, wyłącza stosowanie do wymienionego w nim wynagrodzenia "tabeli wynagrodzeń za pracownicze projekty wynalazcze" stanowiącej załącznik nr 1 do tego rozporządzenia. W tabeli tej zawartej są bowiem kryteria, wedle których ustala się wysokość wynagrodzenia w walucie polskiej w zależności od wysokości efektów ekonomicznych projektu wynalazczego. Wysokość tak ustalonego wynagrodzenia podlega ograniczeniom przewidzianym w przepisie § 22 ust. 1 rozporządzenia, powołanym w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sądu Najwyższego. Wynagrodzenie za wynalazek nie może przekraczać kwoty 500.000 zł.Wykładnia gramatyczna wymienionego przepisu prowadzi do wniosku, iż przedmiotem jego uregulowania nie jest objęte wynagrodzenie wypłacone twórcy w walucie zagranicznej. Przepis ten powinien być wykładany w sposób ścisły, zgodny z jego brzmieniem, gdyż ustanawia ograniczenie co do wysokości wynagrodzeń za pracownicze projekty wynalazcze, wynikające z założeń planowanej gospodarki finansowej w dziedzinie obrotu walutą polską.Przepis § 22 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1972 r. w sprawie projektów wynalazczych (Dz. U. Nr 54, poz. 351) nie dotyczy więc wynagrodzenia wypłacanego twórcy pracowniczego projektu wynalazczego w walucie zagranicznej (§ 27 ust. 2 cytowanego rozporządzenia).Z przytoczonych względów, wypłacona powodowi kwota w walucie zagranicznej (830 dolarów USA) nie podlega zaliczeniu na poczet wynagrodzenia, jakie może mu przysługiwać do wysokości 500.000 zł z tytułu stosowania wynalazku w kraju.Rewizja nadzwyczajna nie kwestionuje stanowiska Sądu Najwyższego, iż wynalazek powoda został uznany z mocą wsteczną za pracowniczy, toteż na poczet należnego mu jako twórcy tego wynalazku wynagrodzenia zaliczyć należy kwoty wypłacone mu jako właścicielowi patentu. Są to: wypłacona przez pozwane Zakłady kwota 208.587 zł, obejmująca wbrew twierdzeniom zawartym w rewizji nadzwyczajnej kwotę 22.722 zł (zgodne oświadczenie stron) oraz wypłacona przez PHZ "Polservice" kwota 178.733 zł, a więc łącznie 387.320 zł. Skoro zaś górna granica wynagrodzenia za wynalazek nie może przekroczyć 500.000 zł, to pozostaje do wyjaśnienia ewentualna należność powoda z tego tytułu w wysokości 112.600 zł. W tym zaś zakresie należy podzielić stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sądu Najwyższego, iż ustalenia Sądu Wojewódzkiego co do wysokości efektów uzyskanych ze stosowania wynalazku dokonane zostały z naruszeniem obowiązującego w okresie spornym § 10 powołanej wyżej uchwały nr 74 Rady Ministrów z 1963 r. (§ 2 zarządzenia Ministra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki z 20 marca 1973 r. - M.P. Nr 16, poz. 98). Przepis ten przewidywał możliwość uwzględnienia, przy ustaleniu wynagrodzenia twórcy, korzyści uzyskanych przez użytkowników wyrobu wytworzonego wedle wynalazku tylko wówczas, gdy występuje tzw. produkt porównywalny. Strona pozwana nie kwestionowała zresztą istnienia takiego produktu, co zostało pominięte w opinii biegłego.Sprawa przeto w powyższym zakresie nie została wyjaśniona do stanowczego rozstrzygnięcia.Co się tyczy oddalonego powództwa o kwotę 120.000 zł, której powód dochodził tytułem zwrotu kosztów opatentowania wynalazku, rewizja nadzwyczajna wnosi o przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania gdyż Sąd ten nie poczynił żadnych ustaleń w tym przedmiocie. Skarżący kwestionuje stanowisko Sądu Najwyższego, wedle którego droga sądowa do dochodzenia tych roszczeń jest niedopuszczalna, skoro są to roszczenia cywilnoprawne.Powołany przez Sąd Najwyższy przepis art. 51 ustawy o wynalazczości z 1972 r. stanowi w zakresie omawianego przedmiotu, iż uprawniony może żądać udzielenia mu patentu lub świadectwa autorskiego, a także przeniesienia na niego już udzielonego patentu "za zwrotem" kosztów zgłoszenia wynalazku lub uzyskania patentu i świadectwa autorskiego. W myśl art. 109 ust. 1 pkt 3 ustawy właściwym do wydania decyzji o przeniesieniu patentu jest Urząd Patentowy, przy czym w przepisie tym powołano, w nawiasie, art. 51 ustawy. Wykładnia gramatyczna tych przepisów, jak i względy związane z ekonomią procesową, mogłaby przemawiać za stanowiskiem Sądu Najwyższego. Zważyć jednak należy, iż stosownie do postanowień art. 2 § 3 k.p.c. nie są rozpoznawane w postępowaniu tylko takie sprawy cywilne, co do których przepis szczególny przekazuje je do właściwości innych organów. Z wyjątkowego charakteru takich przepisów wynika, iż wyłączenie drogi sądowej musi być wyrażone w sposób jednoznaczny. Ustawa o wynalazczości zawiera takie przepisy, a mianowicie art. 65 i 69, które przekazują wprost do postępowania administracyjnego wymienione w nich roszczenia cywilnoprawne. Dyspozycji takiej nie zawiera zaś omawiany art. 51 ustawy o wynalazczości i nie może jej zastąpić odwołanie się do niego w art. 109 ust. 1 pkt 3, który reguluje inną materię, przeniesienie praw do patentu.Roszczenie o zwrot kosztów, o których mowa w art. 51 ustawy o wynalazczości z 1972 r. jest roszczeniem cywilnoprawnym, do dochodzenia którego właściwa jest droga sądowa.Zauważyć ponadto należy, iż wymienione w tym przepisie koszty obejmować mogą tylko tzw. opłaty jednorazowe, a nie opłaty okresowe za ochronę wynalazku (załącznik nr 2 do uchwały Rady Ministrów z 1972 r. w sprawie projektów wynalazczych). Roszczenia z tego tytułu są także jednak roszczeniami cywilnoprawnymi, które zostały przekazane na drogę postępowania administracyjnego.Trzeba też podzielić pogląd wyrażony w rewizji nadzwyczajnej, iż w szczególnej sytuacji występującej w rozpoznawanej sprawie, należy się powodowi zwrot poniesionych przez niego kosztów związanych z ochroną wynalazku zarówno w kraju, jak i za granicą, skoro korzyści, jakie osiągnął będąc właścicielem patentu, zostały rozliczone przy uwzględnieniu należnego mu wynagrodzenia. Z tych przyczyn nie można uznać za trafne stanowiska pozwanych Zakładów, że powództwo powinno być w tej części oddalone, ponieważ w okresie spornym nie ponosiłyby opłat okresowych (§ 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 stycznia 1963 r. - Dz. U. Nr 8, poz. 46) i nie uzyskały korzyści z dokonanej przez powoda sprzedaży jego patentu za granicę.Z przytoczonych wyżej względów rewizja nadzwyczajna ulega uwzględnieniu co do kwoty 232.686 zł, na którą składają się: 112.680 zł wynagrodzenia za pracowniczy projekt wynalazczy oraz 120.000 zł z tytułu zwrotu kosztów opatentowania wynalazku. W tym też zakresie ulega uchyleniu wyrok Sądu Najwyższego oraz wyrok Sądu Wojewódzkiego, a sprawa w części dotyczącej powyżej kwoty przekazaniu Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania. Uchyleniu ulegają także zawarte w wyroku Sądu Najwyższego i Sądu Wojewódzkiego orzeczenia o kosztach procesu między powodem i pozwanymi Zjednoczonymi Zakładami oraz orzeczenia w przedmiocie opłat sądowych (art. 422 § 2 k.p.c. w związku z art. 112 ustawy o wynalazczości z 1972 r.). W pozostałym zakresie rewizja nadzwyczajna ulega oddaleniu (art. 421 § 1 k.p.c. w związku z art. 112 ustawy o wynalazczości), toteż pozostaje w mocy wyrok Sądu Najwyższego zmieniający wyrok Sądu Wojewódzkiego i oddalający powództwo ponad 232.680 zł, a tym samym także wyrok Sądu Wojewódzkiego oddalający powództwo ponad tę kwotę.