Z 16/66

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia płk W. Winawer.Sędziowie: płk T. Nizielski (sprawozdawca), mjr H. Kwaśny.Prokurator: ppłk S. Grzejszczak.SentencjaSąd Najwyższy rozpoznał na posiedzeniu niejawnym zażalenie Prokuratora Pomorskiego Okręgu Wojskowego na postanowienie Sądu Pomorskiego Okręgu Wojskowego w Bydgoszczy z dnia 21.VI.1966 r. o zwrocie do uzupełnienia dochodzenia akt sprawy Jana N., oskarżonego o przestępstwo z art. 114 § 1 k.k.W.P.Prokurator w swoim zażaleniu podaje, że Jan N. był badany 30 marca 1966 r. przez Wojskową Komisję Lekarską, która uznała go za zdolnego do służby wojskowej z ograniczeniem. Wobec pewnych symptomów w zachowaniu się oskarżonego został on poddany jednorazowo badaniu przez lekarza psychiatrę, który stwierdził, że można u oskarżonego podejrzewać niedorozwój umysłowy pod postacią debilizmu. W związku z tym oskarżony Jan N. został skierowany na obserwację do Państwowego Szpitala dla Psychicznie i Nerwowo Chorych. Po ukończeniu obserwacji biegli wydali orzeczenie, że wprawdzie oskarżony jest osobnikiem ociężałym umysłowo, co odpowiada dolnej granicy normy, jednakże brak podstaw do przyjęcia u niego znacznego ograniczenia poczytalności. Po skierowaniu w tym stanie akt sprawy do Sądu, ten ostatni zwrócił potem akta do uzupełnienia dochodzenia w celu ponownego zbadania oskarżonego przez Wojskową Komisję Lekarską dla ustalenia jego zdolności do służby wojskowej.Prokurator w swoim zażaleniu podniósł, że orzeczenie biegłych psychiatrów, ustalające poczytalność oskarżonego w granicach normy, powinno było spowodować uznanie orzeczenia Wojskowej Komisji Lekarskiej z dnia 30 marca 1966 r. o zdolności oskarżonego do służby wojskowej za aktualne. Przeprowadzone przez jednego z sędziów telefoniczne konsultacje z członkami Wojskowej Komisji Lekarskiej, którzy stwierdzili konieczność ponownego badania przez nich oskarżonego, nie mogą stanowić dowodu, że zachodzi potrzeba takiego badania, gdyż lekarze ci nie byli zapoznani z całością orzeczenia psychiatrycznego, a zatem nie dysponowali dostatecznym materiałem potrzebnym do udzielenia wiążącej odpowiedzi. Ponadto prokurator dodał, że oskarżony został skierowany do pełnienia służby w jednostce, w której służba polega w zasadzie na wykonywaniu określonych prac na rzecz gospodarki narodowej. Zresztą w razie wątpliwości co do zdolności oskarżonego do służby wojskowej Sąd mógł go skierować na odpowiednie badania bez konieczności zwracania akt do uzupełnienia dochodzenia. Taki zwrot bowiem powinien nastąpić tylko w razie powstania takich uchybień, których nie można naprawić na rozprawie.Sąd Najwyższy postanowił nie uwzględnić zażalenia Prokuratora Pomorskiego Okręgu Wojskowego na postanowienie Sądu Pomorskiego Okręgu Wojskowego z dnia 21 czerwca 1966 r. w sprawie zwrotu akt sprawy Jana N. do uzupełnienia dochodzenia.Uzasadnienie faktyczneSąd Najwyższy wyraził następujący pogląd:Zadaniem postępowania przygotowawczego (dochodzenie, śledztwo) jest między innymi wszechstronne wyjaśnienie okoliczności przestępstwa, zebranie niezbędnych informacji co do osoby podejrzanego, pobudek jego działania, rozwoju umysłowego itp. (vide art. 159 i 165 k.w.p.k.). Niezbędnymi informacjami co do osoby podejrzanego są nie tylko te dane, które odnoszą się do kwestii winy, lecz także w nie mniejszym stopniu te okoliczności, które mają wpływ na wymiar kary.Nie ulega wątpliwości, że zwłaszcza w sprawach dotyczących przestępstw przeciwko obowiązkowi wojskowemu kwestia zdolności sprawcy do pełnienia służby wojskowej ma szczególnie doniosłe znaczenie. Sąd Najwyższy niejednokrotnie dawał wyraz temu poglądowi, nakazując brak zdolności sprawcy do pełnienia służby wojskowej traktować jako okoliczność wyjątkową (vide np. postanowienie IWSN Rw 597/62 z dnia 13 czerwca 1962 r., WPP Nr 4/62, str. 573 bądź uchwałę składu siedmiu sędziów SN z dnia 24 marca 1964 r. RNw 70/63).Dlatego też w razie wątpliwości co do zdolności sprawcy przestępstwa wojskowego, a zwłaszcza przestępstwa przeciwko obowiązkowi wojskowemu pełnienia służby wojskowej, należy skierować sprawcę na odpowiednie badania do Wojskowej Komisji Lekarskiej.Oskarżony N. był badany w dniu 30 marca 1966 r. przez Wojskową Komisję Lekarską, która uznała go za zdolnego do służby wojskowej z ograniczeniem. Został on skierowany na te badania w związku ze skargami na dolegliwości w stanie zdrowia. Komisja ustaliła, że oskarżony cierpi tylko na nerwicę wegetatywną z przewagą objawów z układu sercowo-naczyniowego. Brak jakichkolwiek dowodów na to, by komisja ta badała stan psychiczny oskarżonego. Tymczasem już po wydaniu wyżej wymienionego orzeczenia oskarżony - ze względu na pewne symptomy nienormalnego zachowania się, stwierdzone przez prowadzącego dochodzenie - został poddany obserwacji psychiatrycznej w Państwowym Szpitalu dla Psychicznie i Nerwowo Chorych w G. W orzeczeniu sądowo-psychiatrycznym lekarze wyżej wymienionego Szpitala stwierdzili u oskarżonego, poza ustaloną już przez Wojskową Komisję Lekarską nerwicą wegetatywną, ociężałość umysłową w dolnych granicach normy. Te ustalenia nie były znane Wojskowej Komisji Lekarskiej, która wydawała orzeczenie o zdolności oskarżonego do służby wojskowej. Fakt, że biegli-psychiatrzy nie dopatrzyli się u oskarżonego znacznego ograniczenia poczytalności, nie dowodzi, iż jest on zdolny do służby wojskowej w czasie pokoju.Wymacania co do stanu psychicznego przy ustalaniu zdolności do służby wojskowej są bowiem oczywiście wyższe od uznawania za niezdolnych tylko osób o znacznym ograniczeniu poczytalności. Skoro zaś Wojskowa Komisja Lekarska nie miała możności obserwacji psychiatrycznej oskarżonego i skoro taka obserwacja dostarczyła nowych elementów dotyczących jego stanu zdrowotnego, to dla ostatecznego rozstrzygnięcia jego zdolności do służby wojskowej należało skierować oskarżonego jeszcze raz na badanie do Wojskowej Komisji Lekarskiej.Niedokonanie tej czynności jest istotnym uchybieniem postępowania przygotowawczego ze względu na podane już wyżej znaczenie niezdolności do służby wojskowej sprawcy dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy. Konieczność powtórnego zbadania tej okoliczności była tak oczywista, że niepotrzebne było telefoniczne zasięganie opinii co do tej kwestii u członków Wojskowej Komisji Lekarskiej, które to opinie (jakkolwiek wskazują one na taką konieczność), wobec podanych wyżej okoliczności, nie mają tego znaczenia przy rozstrzygnięciu spornej kwestii, jakie przywiązuje do nich prokurator w swoim zażaleniu.Prokurator powołuje się nadto na art. 187 lit. a) k.w.p.k. uważając, że jeśli Sąd miał wątpliwości co do przydatności oskarżonego do pełnienia służby wojskowej, to nic nie stało na przeszkodzie, by skierować go na odpowiednią Komisję Lekarską. Dokonanie tej czynności nie jest bowiem tak uciążliwe, by nie można było dokonać jej na rozprawie.Tego rodzaju stanowisko prokuratora wynika niewątpliwie z niewłaściwego rozumienia przepisu art. 187 lit. a) k.w.p.k. W zasadzie nie ma takiego uchybienia postępowania przygotowawczego, którego sąd nie mógłby naprawić na rozprawie. Istnieje tylko kwestia większych czy mniejszych trudności w przeprowadzeniu danej czynności.Sąd Najwyższy niejednokrotnie wskazywał, że kryterium zwrotu akt sprawy do uzupełnienia postępowania przygotowawczego stanowi: 1) istnienie istotnego uchybienia i 2) "gospodarskie" ustosunkowanie się do kwestii szybkości i ekonomii procesowej (vide np. postanowienie b. NSW z dnia 25 marca 1959 r. Nr Z 11/59 Orzecznictwo NSW 1960 r., poz. 138). Ten drugi punkt wskazuje m.in. wyraźnie na to, że jeśli chodzi o zwrot sprawy do uzupełnienia postępowania przygotowawczego po rozpoczęciu rozprawy, to powinien on mieć miejsce tylko w wyjątkowych wypadkach, aby nie zaprzepaszczać trudu i pracy włożonych dotychczas przez sąd w rozpoznawanie sprawy.Natomiast przed skierowaniem sprawy na rozprawę wymagania co do "gospodarskiego" ustosunkowania się do sprawy muszą sugerować znacznie szersze stosowanie zwrotu spraw do uzupełnienia postępowania, niż może to mieć miejsce na rozprawie. A więc gdy uchybienie postępowania przygotowawczego jest równie łatwe (czy trudne) do usunięcia dla sądu, jak i dla prokuratora, to przede wszystkim czynność tę powinien wykonać prokurator. On bowiem przede wszystkim jest obowiązany do zupełnego przygotowania sprawy, tj. do zebrania tych wszystkich dowodów, które są istotne dla należytego rozstrzygnięcia sprawy. Niezwrócenie przez sąd sprawy do uzupełnienia postępowania przygotowawczego w wypadkach oczywistych i istotnych uchybień byłoby tolerowaniem złej pracy organów ścigania i mogłoby przynieść jedynie szkodę w postaci nieprzywiązywania większej wagi tych organów do wysokiego poziomu postępowania przygotowawczego, gdyby wychodziły one z założenia, że przecież i tak wszelkie uchybienia w ich pracy sąd naprawi. Należy również wziąć pod uwagę, że uruchomienie stosunkowo mniej operatywnego z natury rzeczy postępowania sądowego, z wiadomym z góry koniecznym przerywaniem czy odraczaniem rozprawy, nie jest pożądane dla prawidłowości rozstrzygnięć i wartości wychowawczych samej rozprawy ze względu na znaczenie ciągłości rozprawy oraz szybkiego, możliwie bez przerywania, jej zakończenia.Skoro w danej sprawie dopuszczono się w postępowaniu przygotowawczym istotnego, wyżej omówionego uchybienia i skoro uchybienie to widoczne było jeszcze przed rozpoczęciem rozprawy, to fakt, że Sąd uchybienie powyższe mógł naprawić na rozprawie, nie neguje słuszności zwrotu akt sprawy do uzupełnienia dochodzenia, skoro nie wyjaśniło ono wszystkich okoliczności sprawy.Na marginesie sprawy należy zauważyć, że całkowicie chybiony jest pogląd prokuratora, iż do osobnika powołanego do odbycia służby wojskowej w oddziałach Obrony Terytorialnej Kraju, w których "służba polega w zasadzie na wykonywaniu określonych prac na rzecz gospodarki narodowej", należy stosować inne, mniejsze wymagania co do stanu zdrowia niż do osobników powołanych do odbycia służby wojskowej w jednostkach wojsk operacyjnych. Pogląd ten nie znajduje uzasadnienia w żadnych przepisach i sprzeczny jest z obowiązującą "Instrukcją o badaniu lekarskim i ocenie zdolności fizycznej i psychicznej do służby wojskowej" (MON Zdr. 64/59).