I KZP 19/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Bratoszewski. Sędziowie: Z. Doda (sprawozdawca), L. Paprzycki.Prokurator w Ministerstwie Sprawiedliwości: Z. Buchholtz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Mariana P., oskarżonego o przestępstwo określone w art. 155 § 1 pkt 2 k.k. w zw. z art. 157 § 2 k.k. w zw. z art. 10 § 2 k.k., po rozpoznaniu przekazanych na podstawie art. 390 § 1 k.p.k. przez Sąd Apelacyjny w Poznaniu - postanowieniem z dnia 28 czerwca 1991 r. - zagadnień prawnych wymagających zasadniczej wykładni ustawy:"1. Czy pismo oskarżonego, będące - jak wynika z jego treści - przejawem woli oskarżonego zaskarżenia wyroku sądu wojewódzkiego powinien sąd I instancji, do którego to pismo wpłynęło potraktować jako:a) pismo oskarżonego nie rodzące żadnych skutków prawnych w postępowaniu odwoławczym,b) rewizję wniesioną przez osobę nieuprawnioną,c) pismo procesowe będące rewizją, która nie spełnia jednak przewidzianych w art. 394 § 1 k.p.k. wymogów rewizji, jako nie sporządzone i nie podpisane przez adwokata, a w związku z tym wezwać nadawcę pisma (oskarżonego) w trybie art. 105 § 1 k.p.k. do uzupełnienia braków formalnych tego pisma - przez sporządzenie i podpisanie pisma przez adwokata.2. Czy Sąd I instancji związany jest zarządzeniami sądu odwoławczego, wydanymi na podstawie Regulaminu wewnętrznego urzędowania sądów powszechnych."uchwalił:I. udzielić odpowiedzi na pytanie zawarte w pkt 1 jak wyżej.II. odmówić udzielenia odpowiedzi na pytanie zawarte w pkt 2.Uzasadnienie faktyczneI. Przepis art. 392 k.p.k. przyznaje prawo do zaskarżenia wyroku między innymi oskarżonemu (jako "stronie"). Jest oczywiste, że w imieniu i na rzecz oskarżonego rewizję może wnieść również obrońca oskarżonego, albowiem może on wykonywać uprawnienia przyznane oskarżonemu.Ustawa określa różne wymagania dotyczące formy i treści rewizji.Tak więc rewizję "wnosi się na piśmie" (art. 377 § 1 k.p.k.), a jeżeli chodzi o treść rewizji, to ustawa wskazuje elementy, jakie powinna ona zawierać. Istotne są zarówno wymagania dotyczące pisma procesowego (art. 104 k.p.k.), jak i wymagania szczególne dotyczące rewizji jako środka odwoławczego (art. 376 k.p.k.). W tym zakresie na uwagę zasługuje także przepis art. 394 § 1 k.p.k. Stanowi on bowiem, że rewizja od wyroku sądu wojewódzkiego, która nie pochodzi od prokuratora albo pełnomocnika instytucji państwowej lub społecznej, powinna być sporządzona i podpisana przez adwokata.W konkretnej sprawie wyłoniła się wątpliwość co do znaczenia tego wymagania oraz konsekwencji jego niespełnienia. Chodzi głównie o pytanie, czy art. 394 § 1 k.p.k. rzutuje na określenie kręgu osób uprawnionych do zaskarżenia wyroku sądu wojewódzkiego. Należy stwierdzić, że przepis ten nie dotyczy w ogóle kwestii uprawnienia do zaskarżenia wyroku w trybie rewizji i że wcale z niego nie wynika, iż oskarżony nie jest osobą uprawnioną do zaskarżenia wyroku sądu wojewódzkiego. Rozstrzyga o tym jednoznaczna treść tego przepisu. Wyrażone w nim wymaganie odnosi się przecież jedynie do "sporządzenia i podpisania" rewizji, dotyczy więc tylko pisma, stanowiącego formę uzewnętrznienia woli zaskarżenia wyroku w trybie rewizji. Jeżeli zaś chodzi o możliwość zaskarżenia wyroku, tj. wniesienia rewizji od wyroku, to istotny jest wyłącznie przepis art. 392 k.p.k., który wskazuje osoby uprawnione do wniesienia rewizji. Z zaskarżeniem wyroku łączą się następujące czynności: sporządzenie i podpisanie rewizji, jej wniesienie oraz popieranie w toku postępowania odwoławczego. Ponieważ art. 394 § 1 k.p.k. dotyczy jedynie "sporządzenia i podpisania" rewizji, to nie ma on żadnego znaczenia dla kwestii uprawnienia do wniesienia i popierania rewizji. Wymaganie określone w tym przepisie ma charakter szczególny, dlatego też nie można obejmować jego zakresem kwestii, której on nie normuje, a więc kwestii uprawnienia do wniesienia rewizji.Przepis art. 394 § 1 k.p.k. nie stanowi lex specialis w stosunku do przepisu art. 392 k.p.k. Skoro nawet wtedy, gdy rewizję od wyroku sądu wojewódzkiego sporządzi i podpisze adwokat nie będący obrońcą oskarżonego, należy uznać, że wymaganie, o którym mowa w art. 394 § 1 k.p.k., zostało spełnione, to jest oczywiste, iż wniesienie takiej rewizji przez oskarżonego jest możliwe tylko dlatego, że oskarżonemu przysługuje - na podstawie art. 392 k.p.k. - prawo do zaskarżenia wyroku sądu wojewódzkiego. Wszelkie wątpliwości w tym względzie usuwa argument reductio ad absurdum. Otóż, gdyby przyjąć, że art. 394 § 1 k.p.k. stanowi wyjątek od art. 392 k.p.k. i pozbawia oskarżonego prawa do samodzielnego zaskarżenia sądu wojewódzkiego, to stosownie do wyraźnego brzmienia art. 394 § 1 k.p.k. należałoby przyjąć, iż niekiedy osobą uprawnioną do zaskarżenia takiego wyroku jest podmiot, który w ogóle nie jest uczestnikiem postępowania, a mianowicie adwokat nie będący obrońcą oskarżonego. Co więcej, gdyby przyjąć, że ze względu na dyspozycję art. 394 § 1 k.p.k. oskarżony jest "osobą nieuprawnioną" do zaskarżenia wyroku sądu wojewódzkiego, to za taką osobę należałoby uważać także obrońcę oskarżonego. Nie ma on przecież w tym zakresie "własnych" uprawnień i wykonuje jedynie uprawnienia do zaskarżenia wyroku przyznane w ustawie oskarżonemu. Nie ulega zatem wątpliwości, że także w sytuacji objętej zakresem art. 394 § 1 k.p.k. podstawę prawną do wniesienia rewizji przez obrońcę stanowi przepis art. 392 k.p.k.Przepis art. 394 § 1 k.p.k. statuuje wymaganie formalne dotyczące "sporządzenia i podpisania" rewizji. Chodzi więc o wymaganie odniesione do pisma, a nie do wniesienia rewizji. Owego "sporządzenia i podpisania" rewizji powinien dokonać "adwokat". Jeżeli na zlecenie oskarżonego rewizję sporządzi i podpisze adwokat nie będący zarazem obrońcą oskarżonego, to oskarżony - czyniąc użytek z uprawnienia przyznanego mu w art. 392 k.p.k. - może ją wnieść samodzielnie (we własnym imieniu).Ustawa określa różne kręgi osób uprawnionych do sporządzenia (i podpisania) oraz do wniesienia rewizji od wyroku sądu wojewódzkiego. O ile bowiem do sporządzenia i podpisania rewizji, która nie pochodzi od prokuratora lub osoby wymienionej w art. 79 § 2 k.p.k., powołany jest tylko adwokat, o tyle do wniesienia takiej rewizji uprawnione są strony oraz w ich imieniu obrońcy i pełnomocnicy.Racje i funkcje przepisu art. 394 § 1 k.p.k. rysują się jasno. U podstaw tego przepisu leży bez wątpienia dążność do zapewnienia odpowiedniego poziomu rewizji. Przymus adwokackiej formy czynności procesowej strony ma zapewniać fachowe opracowanie skargi rewizyjnej. Jeżeli chodzi o oskarżonego, to związane z troską o należytą ochronę interesów stron wymaganie fachowości harmonizuje z racjami leżącymi u podstaw obowiązkowego udziału obrońcy w postępowaniu przed sądem wojewódzkim jako sądem pierwszej instancji (art. 71 k.p.k.).Rewizję stanowi takie oświadczenie woli, którego istotna treść wyraża się w żądaniu zmiany lub uchylenia wyroku. Ponieważ znaczenie czynności procesowej ocenia się według treści złożonego oświadczenia, błędne zaś oznaczenie czynności procesowej, a zwłaszcza środka zaskarżenia, nie pozbawia czynności znaczenia prawnego (art. 103 § 1 i 2 k.p.k.), przeto słuszny jest pogląd, zgodnie z którym pismo oskarżonego, którego treść jednoznacznie wskazuje na wolę zaskarżenia wyroku, należy uważać za rewizję, niezależnie od tego, jak zostało ono oznaczone i do kogo skierowane, a także bez względu na to, czy spełnia ono wymagania dotyczące pism procesowych oraz środków odwoławczych (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 31 maja 1973 r. VI KZP 16/73, OSNKW 1973, z. 10, poz. 120 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 października 1977 r. II KZ 222/77, OSNKW 1977, z. 12, poz. 139). Uznanie pisma oskarżonego za rewizję oznacza jednak, że konieczne jest poddanie go kontroli pod kątem spełnienia wymagań formalnych dotyczących rewizji. Istotne są w tym zakresie dwie grupy warunków formalnych. Pierwszą grupę stanowią okoliczności wymienione w art. 377 § 2 k.p.k. Do drugiej grupy zaś należą wymagania dotyczące pisma procesowego (art. 104 k.p.k.) oraz wymagania określone w art. 376 i 394 § 1 k.p.k.Jeżeli pismo oskarżonego, uznane za rewizję, nie odpowiada tym ostatnim wymaganiom, a brak jest tego rodzaju, że pismo nie może otrzymać dalszego biegu, to, zgodnie z art. 105 § 1 k.p.k., należy wezwać oskarżonego do usunięcia braku w terminie 7 dni. Niespełnienie wymagania określonego w art. 394 § 1 k.p.k. stanowi z pewnością taki brak, z powodu którego "pismo nie może otrzymać biegu" w rozumieniu art. 105 § 1 k.p.k. Jeżeli więc oskarżony wniesie "własną" rewizję od wyroku sądu wojewódzkiego, to prezes sądu pierwszej instancji powinien w trybie art. 105 k.p.k. wezwać oskarżonego do usunięcia braku, polegającego na tym, że rewizja nie została sporządzona i podpisana przez adwokata. Z wezwaniem tym należy połączyć pouczenie o treści art. 394 § 1 k.p.k., a także o tym, że w razie nieuzupełnienia braku w terminie pismo oskarżonego zostanie uznane za bezskuteczne, tj. nastąpi odmowa przyjęcia wniesionej przezeń rewizji (art. 105 § 2 w zw. z art. 378 k.p.k.). Jeżeli oskarżony nie wniesie w terminie rewizji sporządzonej i podpisanej zgodnie z wymaganiem art. 394 § 1 k.p.k., należy wydać zarządzenie o odmowie przyjęcia rewizji oskarżonego. Gdyby jednak w takim wypadku doszło - w związku z zaskarżeniem dokonanym przez inną osobę - do uruchomienia i przeprowadzenia kontroli rewizyjnej, to załączone do akt pismo oskarżonego należałoby traktować jako "oświadczenie strony" w rozumieniu przepisu art. 403 § 2 k.p.k.W uzasadnieniu postanowienia Sąd Apelacyjny wyraził pogląd, że stosowanie w omawianej sytuacji przepisu art. 105 k.p.k. jest jakoby "sprzeczne z wolą oskarżonego". Jest to pogląd błędny. Jeżeli bowiem chodzi o stanowisko oskarżonego, to istotna jest tu wola "zaskarżenia wyroku", a nie wola "dokonania tego własną rewizją". Dlatego tez wezwanie oskarżonego do usunięcia braku polegającego na niespełnieniu wymagania przewidzianego w art. 394 § 1 k.p.k. jest zgodne z ujawnioną przez oskarżonego "wolą zaskarżenia wyroku sądu wojewódzkiego", albowiem umożliwia mu podjęcie kroków w kierunku spełnienia tego warunku, od którego ustawa uzależnia uruchomienie i przeprowadzenie kontroli wyroku sądu wojewódzkiego.W określony wyżej sposób, tj. zgodnie z dyspozycją art. 105 § 1 k.p.k., należy postąpić wtedy, gdy pismo oskarżonego wpłynie w terminie przewidzianym do wniesienia rewizji (art. 393 § 1 k.p.k.). W niniejszej sprawie wyłoniła się jednak wątpliwość, jak należy postąpić wówczas, gdy pismo tego rodzaju oskarżony wniesie przed upływem terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku. Rzecz jasna, także w tym wypadku pismo to należy uważać za rewizję. Zgodnie jednak z normą zawartą w art. 393 § 2 k.p.k. pismo oskarżonego należy również traktować jako wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku, a w związku z tym należy oskarżonemu doręczyć wyrok z uzasadnieniem (arg. z art. 371 § 2 w zw. z art. 393 § 2 k.p.k.). Z tego względu inaczej należy rozwiązać sprawę konsekwencji niespełnienia wymagania przewidzianego w art. 394 § 1 k.p.k. W tym zakresie należy najpierw postąpić w sposób wyznaczony przez dyspozycję art. 393 § 2 in fine k.p.k. Doręczając więc oskarżonemu wyrok z uzasadnieniem, należy go pouczyć o treści art. 394 § 1 k.p.k. oraz poinformować o możliwości wniesienia rewizji sporządzonej i podpisanej przez adwokata w terminie 14 dni od doręczenia mu wyroku z uzasadnieniem. Zastosowanie bowiem od razu - tj. w związku z doręczeniem oskarżonemu wyroku z uzasadnieniem - trybu określonego w art. 105 k.p.k. oznaczałoby niczym nie uzasadnione skrócenie terminu do uzupełnienia braku (do 7 dni). Należy podkreślić, że gdyby oskarżony złożył jedynie wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku, to zgodnie z art. 393 § 1 k.p.k. mógłby wnieść rewizję, odpowiadającą wymaganiu z art. 394 § 1 k.p.k. w terminie 14 dni od doręczenia mu wyroku z uzasadnieniem. Traktując pismo oskarżonego jako rewizję, czyli coś więcej niż tylko żądanie sporządzenia uzasadnienia wyroku, nie można stwarzać oskarżonemu mniej dogodnych warunków do spełnienia wymagania przewidzianego w art. 394 § 1 k.p.k., niźli te, które mu otwiera złożenie wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku. Również w takim wypadku może powstać sprawa stosowania art. 105 k.p.k. W sposób zgodny z dyspozycją tego przepisu należy mianowicie postąpić wtedy, gdy w terminie 14 dni od doręczenia oskarżonemu wyroku z uzasadnieniem nie wniesie on rewizji sporządzonej i podpisanej przez adwokata (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 31 maja 1973 r. VI KZP 16/73, OSNKW 1973, z. 10, poz. 120).Przedstawione wyżej ustalenia interpretacyjne odnoszą się również do sytuacji, w której, niezależnie od wniesienia przez oskarżonego rewizji nie odpowiadającej wymaganiu określonemu w art. 394 § 1 k.p.k., dojdzie do zaskarżenia wyroku sądu wojewódzkiego przez inną osobę. Przecież i w takim wypadku nie można pozbawić oskarżonego przyznanego mu w ustawie prawa do wniesienia rewizji, a do tego prowadziłoby w istocie zaniechanie stosowania art. 105 k.p.k. albo przejście do porządku nad dyspozycją art. 393 § 2 k.p.k.Jak wynika z okoliczności konkretnej sprawy, możliwy jest także całkiem szczególny układ w tym zakresie, związany z tym, że działania prowadzące do zaskarżenia wyroku podjął również obrońca oskarżonego. Fakt ten nie może, oczywiście, uzasadniać ignorowania uprawnień oskarżonego, gdyż podjęcie określonej czynności przez obrońcę wcale nie wyłącza możliwości podjęcia takiej czynności przez oskarżonego (art. 77 § 2 k.p.k.). Jest zresztą oczywiste, że złożenie wniosków o sporządzenie uzasadnienia wyroku przez oskarżonego i jego obrońcę zobowiązuje do doręczenia wyroku z uzasadnieniem jednemu i drugiemu (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28 kwietnia 1980 r. VI KZP 8/80, OSNKW 1980, z. 5-6, poz. 43), a zaskarżenie wyroku dokonane zarówno przez oskarżonego, jak i przez jego obrońcę prowadzi do rozpoznania obu wniesionych rewizji (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 1 września 1982 r. V KRN 229/82, OSNPG 1982, z. 12, poz. 163). Nie ulega więc wątpliwości, że chociaż obrońca oskarżonego złożył wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku, to pismo oskarżonego, wyrażające wolę zaskarżenia tego wyroku, wniesione przed upływem terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku, wywołuje - zgodnie z dyspozycją art. 393 § 2 k.p.k. - skutki określone w art. 370 i 371 § 2 k.p.k. Jeżeli w takiej sytuacji chodzi o zaskarżenie wyroku sądu wojewódzkiego, to należy postąpić w sposób określony w drugiej części niniejszej uchwały Sądu Najwyższego.II. Sąd Najwyższy odmówił udzielenia odpowiedzi na pytanie sprecyzowane w pkt 2 postanowienia Sądu Apelacyjnego dlatego, że w tym zakresie postanowienie Sądu Apelacyjnego nie znajduje oparcia w treści przepisu art. 390 § 1 k.p.k. Rzecz mianowicie w tym, że ani uzasadnienie postanowienia Sądu Apelacyjnego, ani też okoliczności konkretnej sprawy nie wskazują na to, by problem sformułowany w tym pytaniu wyłonił się rzeczywiście "przy rozpoznawaniu środka odwoławczego". Przechodząc zaś do porządku nad wyjątkowo nieścisłym ujęciem pytania ("sąd odwoławczy" nie wydaje przecież żadnych "zarządzeń"), należy wyraźnie stwierdzić, że odpowiedź na to pytanie nie ma żadnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, zwłaszcza że nie zostało wydane - nietrafnie zalecane - zarządzenie o odmowie przyjęcia rewizji oskarżonego jako wniesionej rzekomo przez osobę nieuprawnioną.