II K 258/59

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Zembaty (sprawozdawca). Sędziowie: M. Szerer, J. Borowska. Prokurator: J. Pozorski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Elżbiety P. oskarżonej z art. 286 § 1 k.k., po rozpoznaniu założonej przez oskarżoną rewizji od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Opolu z dnia 16 lutego 1959 r., na podstawie art. 375, 383 pkt 3 i 388 § 2 k.p.k.uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Prokuratorowi Wojewódzkiemu w Opolu celem uzupełnienia śledztwa.Uzasadnienie faktyczneWyrokiem Sądu Wojewódzkiego w Opolu z dnia 16 lutego 1959 r. oskarżona Elżbieta P. została skazana z mocy art. 286 § 1 k.k. na 3 lata więzienia za to, że jako kierowniczka sklepu spożywczego oddziału Zaopatrzenia Robotniczego Zakładów Elektrod Węglowych w R., wiedząc o powstałym i wciąż wzrastającym systematycznie niedoborze towarowym, nie ujawniła go, w celu zaś ukrycia tego braku podwyższała ceny towarów przy dokonywanych przerzutach oraz zwiększała przy inwentaryzacjach ilości towarów, wskutek czego stworzyła warunki do powstania strat dla Zakładów w wysokości 371.727,78 zł.Od tego wyroku wniosła rewizję oskarżona za pośrednictwem swego obrońcy z wnioskiem o uchylenie wyroku i uniewinnienie jej lub o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie o zmianę wyroku przez obniżenie kary i warunkowe zawieszenie jej wykonania.Treść rewizji sprowadza się do zarzutów:1)obrazy art. 305 k.p.k. przez niezwrócenie akt prokuratorowi w celu objęcia aktem oskarżenia głównego księgowego, członków komisji inwentaryzacyjnej oraz innych osób;2)obrazy art. 8, 292 k.p.k. przez nieprzeprowadzenie dowodu z akt Sądu Wojewódzkiego Nr IV K 118/58, których treść ma istotne znaczenie dla ustalenia, czy oskarżona przy remanentach i przerzutach zwiększała ilość poszczególnych artykułów i podwyższała cenę, czy była kierowniczką sklepu, która w pełni za sklep ten odpowiadała, oraz czy miała odpowiednie w tym kierunku kwalifikacje;3)naruszenia uprawnień oskarżonej do obrony na skutek niezawiadomienia jej obrońcy o terminie rozprawy;4)błędnej oceny okoliczności faktycznych polegających na przyjęciu, że oskarżona świadomie podwyższała stan towarów aż do kwoty 371.727,78 zł, jakkolwiek końcowy remanent został sporządzony w nieobecności oskarżonej, a wyliczany niedobór może mieć charakter "manka buchalteryjnego";5)wymierzenia oskarżonej kary rażąco niewspółmiernej.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy wyraził następujący pogląd prawny:I.Przez wniesienie aktu oskarżenia w sprawie niniejszej przedstawiono Sądowi Wojewódzkiemu do rozstrzygnięcia kwestię winy oskarżonej, związanej z jej zachowaniem się polegającym na nieujawnieniu niedoboru i na podjęciu kroków w celu jego ukrycia, oraz kwestię związku tych uchybień ze stratami dla Zakładów Elektrod Węglowych, ocenionymi na 371.727,78 zł.Zakres badania okoliczności faktycznych uzależniony jest od konkretnych okoliczności sprawy. Jeżeli zarzut oskarżenia dotyczy działania przedstawiającego się jako fragment działalności w ramach prawnej jedności czynu, to obowiązek ten siłą rzeczy rozciąga się i na pozostałe fragmenty, zwłaszcza jeżeli mogą one mieć decydujące znaczenie dla oceny szkodliwości społecznej i kwalifikacji prawnej.Jeżeli zatem zagarnięcie mienia lub spowodowanie niedoboru i jego ukrywanie należałoby potraktować jako jedno przestępstwo, to zarzut oskarżenia, iż chodziło o ukrywanie niedoboru, nie uchyla obowiązku rozważenia, czy ukrywanie to nie było związane z uprzednim spowodowaniem tego niedoboru.II.Materiał dowodowy w niniejszej sprawie zawiera takie okoliczności, które wskazują na potrzebę rozważenia sprawy w tym aspekcie.Nadto zachodzi konieczność uchylenia wyroku również w związku z okolicznościami podniesionymi przez rewizję.III.Sąd Wojewódzki przyjął, że oskarżona stworzyła warunki do powstania strat w wysokości 371.727,78 zł.Z akt sprawy wynika, że Sąd Wojewódzki oparł się w tej mierze na piśmie wojewódzkiego Inspektoratu PIH-u w Opolu oraz na protokole inspekcji Michała S. i Gerarda S.W aktach znajduje się zestawienie mank i nadwyżek, które per saldo nie dają jednak kwoty 371.727,78 zł. Zestawienie to opiera się na wyliczeniach dokonanych przez księgowość. Z treści protokołu inspekcji wynikałoby, że księgowość uwzględniała przerzuty towarów po podwyższonych cenach. W związku z tym powstaje dalsza wątpliwość co do wysokości niedoboru w tym sensie, czy faktycznie niedobór ten nie jest większy o kwotę dokonanych podwyższeń przy przerzutach towarów.Jeżeli stanąć na gruncie ustaleń Sądu Wojewódzkiego, to niedobór powstał w okresie około 2 lat i 6 miesięcy. Niedobór przyjęty przez Sąd Wojewódzki jest prawie trzykrotnie większy od tego stanu towarowego, który stwierdzono w czasie remanentu na dzień 2 września 1959 r. W okresie tym sporządzono 9 remanentów, które w zasadzie wykazywały niedobór przeciętnie w wysokości około 1.000 zł. Okoliczności te we wzajemnym powiązaniu nasuwają tego rodzaju wątpliwości co do wysokości niedoboru, że powinny one być rozstrzygnięte przez biegłego.Opinia biegłego powinna wyjaśnić prawidłowość wyliczenia niedoboru na podstawie dostępnych dokumentów. Biorąc pod uwagę treść pisma stwierdzającego, że "OZR nie posiada żadnych dokumentów, na podstawie których można by ustalić dokonywanie potwierdzenia przyjęcia towaru", może się okazać rzeczą potrzebną dla dokonania prawidłowego wyliczenia przeprowadzenie szeregu czynności, których dokonanie w czasie postępowania sądowego byłoby niemożliwe lub szczególnie utrudnione.IV.I.Niezależnie od tego w aktach sprawy są stwierdzone okoliczności, które w tak wysokim stopniu wskazują na to, że niedobór powstał na skutek zagarnięcia mienia lub innego zawinionego działania oskarżonej, iż zachodzi konieczność ponownego wszechstronnego wyjaśnienia przyczyn powstania niedoboru.W akcie oskarżenia podano, że nie stwierdzono, "jakie były przyczyny powstania niedoborów w sklepie OZR".Powstanie niedoboru w sklepie może być w zasadzie wynikiem kilku przyczyn. W sprawach tego typu w przeważającej liczbie wypadków stwierdzenie, że niedobór powstał na skutek zagarnięcia mienia, oparte jest na dowodach pośrednich. Rozważając możliwe przyczyny niedoboru w drodze ustalenia szeregu okoliczności, istnieje możliwość eliminacji pewnych przyczyn. Nadto zebranie danych, które przemawiają za powstaniem niedoboru wskutek takiego, a nie innego powodu, może przyczynić się do wyjaśnienia kwestii powstania niedoboru.Nie można wyłączyć, że po zebraniu wszystkich danych, jakie mogą mieć znaczenie w niniejszej sprawie, kwestia przyczyn niedoboru i związanego z nimi zachowania się oskarżonej mogą być w sposób dostateczny wyjaśnione.II.Powszechną regułą postępowania jest jego celowość. Nie wymaga również bliższego uzasadnienia stwierdzenie, że w wypadku, gdy grozi szkoda lub odpowiedzialność, osoba zagrożona podejmuje z reguły takie działanie, które zmierza do uchylenia zagrożenia.Z akt sprawy wynikałoby, że poza remanentem początkowym i końcowym sporządzono 9 remanentów kwartalnych. Każdy z tych remanentów wykazał niedobór, przy czym niedobór ten stale się zwiększał. Spisy remanentowe, jak to wynikało ze sprawozdania inspektorów PIH-u, zawierały pozycje takich towarów, które nie mogły się znajdować w sklepie, ponieważ sklep nie został nimi obciążony, a to wskazywałoby, że sklep towarów tych nie otrzymał.Z zeznań świadków, którzy przeprowadzali remanenty, wynika, że towary do spisu podawała oskarżona. Jeśli uwzględnić, że poszczególne spisy remanentowe wykazywały niedobór przeciętnie około 1.000 zł, gdy tymczasem ze sprawozdania inspektorów wynika, iż wzrastał on stale przy poszczególnych remanentach począwszy od ca 5.000 zł, to okoliczności powyższe mogą stanowić podstawę do wniosku, że oskarżona zwiększała remanenty, będąc w czasie spisu zorientowana co do wysokości faktycznych braków.Można by tłumaczyć sobie postępowanie oskarżonej tym, że obawiała się ona odpowiedzialności, gdyby - po stwierdzeniu niedoboru w określonej wysokości - brak ten ukrywała w szeregu remanentów. Jeżeli jednak nie przez jeden czy dwa okresy międzyremanentowe, ale przez szereg okresów niedobór ten stale wzrastał, to okoliczność ta silnie przemawia za tym, iż ów niedobór był wynikiem przywłaszczenia sobie przez oskarżoną towarów lub pieniędzy.Możliwość odmiennej oceny tej okoliczności musiałaby się wiązać z ustaleniem, że oskarżona podjęła szereg kroków w celu ustalenia i wyeliminowania przyczyn braków. Okoliczności te powinny być brane pod uwagę w czasie śledztwa. Jeśli oskarżona, jak to wynikałoby z zeznań świadków, sprawdzała dokładnie przyjmowane towary, co wskazywałoby na to, że starała się o to, by niedobór nie powstał, to wydaje się, że tym bardziej należałoby oczekiwać, iż oskarżona dołoży wszelkich starań, by ustalić ewentualne źródło niedoboru.III.Ilość możliwych przyczyn powstania niedoboru w sklepie oskarżonej była niewątpliwie ograniczona. W tej sytuacji nie jest rzeczą wyłączoną, że przez ustalenie odpowiednich okoliczności niektóre z nich da się wyłączyć.Wydaje się, że kwestia ewentualnej możliwości dokonania z zewnątrz kradzieży będzie mogła być wyjaśniona. Okoliczności związane z pilnowaniem sklepu, jego zabezpieczeniem będą miały w tej mierze znaczenie.Kwestia możliwości dokonywania wielokrotnie kradzieży w sposób niedostrzegalny dla personelu sklepowego również nie jest obojętną dla rozstrzygnięcia tego zagadnienia.IV.Niedobór w sklepie może być również wynikiem nieuczciwości personelu sklepowego. Zwykle personel sklepowy ma możność dokonywania takich nadużyć bądź to przez przywłaszczenie gotówki, bądź to przez przywłaszczenie towarów, przy czym albo w porozumieniu z osobą kupującą towary, albo przez odpowiednie manipulacje w związku z przyjmowaniem towarów. W sklepie oskarżonej pracowała jedna lub dwie ekspedientki, a w okresie większego ruchu przydzielano do sklepu oskarżonej jeszcze pracownicę ze sklepu wielobranżowego. Dokonanie odpowiednich czynności śledczych mogłoby wyjaśnić, jakie były możliwości kontroli personelu przez oskarżoną, oraz kwestię, czy niedobór ten mógł być ewentualnie spowodowany przez nieuczciwy personel sklepowy oskarżonej, czy też należałoby wyłączyć taką przyczynę powstania niedoboru.V.Gdyby okazało się, że w związku z organizacją sprzedaży i kontrolą zainkasowanych pieniędzy możliwości przywłaszczenia pieniędzy przez personel sklepowy były znikome, możliwość zaś przywłaszczania przez ten personel towarów w większej ilości była również wyłączona, to wydaje się, że w tych warunkach mogłoby wchodzić w rachubę jedynie przywłaszczenie towarów lub gotówki przez oskarżoną. Przywłaszczenie gotówki przez oskarżoną mogło ujść uwagi osób trzecich. Ustalenie okoliczności związanych z inkasowaniem gotówki i przekazywaniem jej do banku mogłoby wyjaśnić, jakie możliwości w tym zakresie miała oskarżona.Nadto należałoby rozważyć zebrane już dowody pod kątem widzenia, czy tryb życia oskarżonej nie wskazywał na to, że dysponowała środkami niewspółmiernymi do jej legalnych dochodów; w wypadku pozytywnym przemawiałoby to za tym, że mogła je ona uzyskiwać w drodze przywłaszczenia towarów z powierzonego jej sklepu.Niezależnie od tego należałoby ewentualnie zebrać inne jeszcze dowody co do tej okoliczności. Z dowodów, znajdujących się w aktach sprawy, należałoby w tej mierze mieć na uwadze:1.wyniki wywiadu, przy czym należałoby skonkretyzować okoliczności poruszone w tym dokumencie i zebrać odpowiednie dowody,2.zeznania świadka Gertrudy K. (dowód nie ujawniony na rozprawie). Świadek ten podał, że oskarżona trzy razy w miesiącu dokonywała zakupów materiałów i odzieży, przy czym zakupy te "sięgały kwoty od 300 do 700 zł". Gertruda K. podała, że dziwiła się, "skąd Elżbieta B. może mieć tyle pieniędzy".Ubocznie nadmienić należy, że treść zeznań tego świadka w sformułowaniu protokołu nie daje możności zajęcia zdecydowanego stanowiska, czy wspomniane kwoty dotyczą wartości jednorazowego zakupu, czy też dotyczą zakupów dokonanych łącznie w jednym miesiącu,3.zeznania świadka Gertrudy M. (dowód nie ujawniony), z których wynika, że oskarżona "miała zawsze przy sobie większą ilość pieniędzy" oraz że "dokonywała dość znacznych jednorazowych zakupów, jak np. słodyczy na blisko 200 zł."V.Oczywiście, przy przeprowadzeniu śledztwa należy również wyzyskać dowody, na które powołuje się rewizja pod pkt 2.W tym stanie rzeczy, skoro przeprowadzone śledztwo w sprawie niniejszej wykazuje istotne braki, których na rozprawie uzupełnić nie można (art. 388 § 2 w związku z art. 305 § 1 k.p.k.), należało orzec jak w sentencji bez potrzeby przy tym rozpoznania pozostałych zarzutów rewizji.