II KO 3/54

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Wojciecha M. osk. z art. 8 ustawy z dn. 19.IV.1950 r. (Dz. U. Nr 20, poz. 168) na posiedzeniu niejawnym, po wysłuchaniu wniosku Prokuratora, na podstawie art. 390 § 1 k.p.k. postanowił przedstawioną przez Sąd Wojewódzki w Lublinie kwestię prawną, wymagającą zasadniczej wykładni ustawy:1. "Czy użyte w art. 6 ust. 1 ustawy z dn. 7.III.1950 r. o planowym zatrudnianiu absolwentów średnich szkół zawodowych oraz szkół wyższych (Dz. U. Nr 10, poz. 106) słowa: "zakład pracy do którego kieruje się absolwenta" należy rozumieć jako zakład pracy w ścisłym tego słowa znaczeniu, czy też i podległe mu placówki terenowe (oddziały), 2. Czy odmowa podjęcia pracy w terenowej placówce podległej wskazanemu w zakładzie pracy zakładowi, stanowi uchylenie się od nakazanej pracy lub samowolne jej przerwanie w rozumieniu art. 16 wspomnianej ustawy z dn. 7.III.1950 r., czy też złośliwe i uporczywe naruszenie dyscypliny pracy, przewidziane przez art. 7 ustawy z dn. 19.IV.1950 r. o zabezpieczeniu socjalistycznej dyscypliny pracy (Dz. U. Nr 20, poz. 168), jeśli przy tym absolwent pracował już w danym zakładzie pracy w charakterze praktykanta?"- rozstrzygnąć jak wyżej.Uzasadnienie faktyczne1.Do absolwentów średnich szkół zawodowych i szkół wyższych stosuje się przepisy ustawy z dn. 7.III.1950 r. o planowym zatrudnianiu absolwentów wymienionych szkół (Dz. U. Nr 10, poz. 106) oraz przepisy wydane na podstawie art. 20 tej ustawy w drodze zarządzeń przez Przewodniczącego Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego, a mianowicie: 1) Zarządzenie Przewodniczącego PKPG z dn. 4.V.1951 r. w sprawie wykonania ustawy z dn. 7.III.1950 r. o planowym zatrudnianiu absolwentów średnich szkół zawodowych i szkół wyższych (Monitor Polski 1951 r. Nr A-44, poz. 577) oraz 2) Okólnik Przewodniczącego PKPG Nr 8 z dn. 13.VII.1951 r. w sprawie stosowania niektórych przepisów ustawy z dn. 7.III.1950 r. o planowym zatrudnianiu absolwentów średnich szkół zawodowych oraz szkół wyższych i zarządzenia Przewodniczącego PKPG z dn. 4.V.1951 r. w sprawie wykonania tej ustawy (Biuletyn PKPG Nr 21/1951, poz. 216). W dalszym ciągu wymienione akty prawne będą oznaczone skrótami: ustawa, zarządzenie, okólnik.Art. 6 ust. 1 ustawy stanowi, że nakaz określi zakład pracy, do którego kieruje się absolwenta oraz czas trwania obowiązku określonego w art. 1 ust. 1 stosownie do potrzeb danego zawodu lub specjalności w granicach ustalonych w art. 1 pkt 2 (tj. na czas nie przekraczający lat trzech). Ustawa nie mówi wyraźnie, czy słowa: "zakład pracy, do którego kieruje się absolwenta" oznaczają wymieniony w nakazie zakład w ścisłym znaczeniu wyrazu, czy też i podległe mu placówki terenowe (oddziały).Dla ścisłości zauważyć należy, że nakaz pracy przydziela danego absolwenta w określonym resorcie "w celu zatrudnienia w zakładzie określonym w skierowaniu do pracy zgodnie z kwalifikacjami na czas od ... do dnia ...", a stanowiące dalszy ciąg nakazu "skierowanie do pracy" opiewa, że na podstawie powyższego nakazu pracy "skierowuję obywatela(kę) do pracy w ... (nazwa zakładu i adres) ... na okres wyżej oznaczony w charakterze ... (stanowisko) ...". Nakaz podpisuje minister lub prezes Centralnego Urzędu Szkolenia Zawodowego albo upoważniony na podstawie art. 5 ust. 3 przewodniczący komisji przydziału pracy dla absolwentów.Skierowanie do pracy podpisuje minister właściwy dla zakładu pracy lub prezes centralnego urzędu albo ich delegat uczestniczący w komisji przydziału pracy dla absolwentów (wzór nakazu i skierowania Monitor Polski Nr A-44, poz. 577, zał. Nr 6, str. 557).Paragraf 15 zarządzenia stanowi, że w wyjątkowych przypadkach lub gdy tego wymagają przepisy szczególne, minister właściwy ze względu na zakład pracy, w którym absolwent został zatrudniony, może przenieść absolwenta na warunkach przeniesienia służbowego do innego miejsca pracy niż oznaczone w skierowaniu do pracy. Ponadto okólnik z dn. 13.VII.1951 r. zawierający wytyczne w sprawie stosowania ustawy z dn. 7.III.1950 r. i zarządzenie w sprawie wykonania tejże ustawy, przewiduje w art. III. ust. 2, że w razie konieczności rozwiązania stosunku pracy opartego na nakazie pracy, kierownik zakładu pracy obowiązany jest przesłać do departamentu kadr ministerstwa, któremu zakład pracy podlega, należycie umotywowany wniosek. Departament kadr powinien skierować absolwenta do innego, podległego zakładu pracy, a wyjątkowo, gdy kwalifikacje absolwenta nie mogą być w tym resorcie należycie wykorzystane, przekazać sprawę do resortu, który wydał nakaz pracy, w celu przydzielenia absolwenta do innego resortu. Z zestawienia tych przepisów wynika, że przeniesienie absolwenta do innego zakładu pracy niż ten, do którego został on nakazem pracy skierowany, należy do wyłącznej kompetencji tej władzy, która wydała nakaz, a nie do kierownika danego zakładu pracy, który może jedynie zgłosić władzy właściwej odpowiedni wniosek. Co więcej, § 7 ust. 3 zarządzenia opiewa, że "szczegółowe określenie zakładu pracy (skierowanie do pracy) wydaje minister, w którego resorcie absolwent ma być zatrudniony". Z przytoczonych przepisów ustawowych i wykonawczych wynika ponad wątpliwość, że użyte w art. 6 ust. 1 ustawy słowa: "zakład pracy, do którego kieruje się absolwenta", należy rozumieć ściśle jako zakład pracy oznaczony w skierowaniu przez ministra lub inną osobę do tego uprawnioną.2.Nakaz pracy stwarza dla absolwenta obowiązek przyjęcia pracy w wymienionym w nakazie resorcie, dokładnie określonej w skierowaniu tak co do zakładu pracy, jak i stanowiska, na jakim absolwent obowiązany jest w danym zakładzie pracować. Z drugiej zaś strony, nakaz pracy stwarza dla kierownictwa zakładu wymienionego w skierowaniu obowiązek zatrudnienia absolwenta przez okres wskazany w nakazie, na stanowisku odpowiadającym kwalifikacjom absolwenta, jak wyraźnie stwierdza art. 13 ust. 1 ustawy.Obowiązek absolwenta polega na stawieniu się w terminie do pracy w zakładzie wskazanym mu bądź w skierowaniu, bądź w przeniesieniu, przy czym zauważyć należy, że w myśl § 23 zarządzenia, uprawnienia ministrów właściwych dla zakładów pracy mających zatrudnić absolwentów, przysługują również prezesom: Centralnego Urzędu Szkolenia Zawodowego, Głównego Urzędu Pomiarów Kraju i Centralnego Urzędu Radiofonii.Absolwentowi, który stawił się do pracy w terminie oznaczonym w nakazie pracy zgodnie ze skierowaniem i nie został przez zakład pracy zatrudniony, zakład ten obowiązany jest wypłacić za okres od dnia oznaczonego w nakazie jako dzień podjęcia pracy do dnia rozpoczęcia pracy w tymże lub w nowym miejscu pracy, wskazanym przez resort, wynagrodzenie oraz koszty podróży i zakwaterowania, bliżej oznaczone w art. II okólnika, który ponadto przewiduje osobistą odpowiedzialność kierownika zakładu pracy wobec absolwenta za szkody i straty, jakie absolwent poniósł na skutek niezatrudnienia go z winy kierownika zakładu, w przypadku zaś niezatrudnienia absolwenta z winy resortu, odpowiedzialność osobistą dyrektora departamentu kadr (biura personalnego).Powyższe normy prawne stanowią autentyczną wykładnię art. 22 ust. 1 ustawy, który stanowi, że "stosunek pracy, oparty na nakazie wydanym w trybie niniejszej ustawy, podlega przepisom o umowie o pracę z tym, że prawo pracownika do rozwiązania stosunku pracy w drodze wypowiedzenia zawiesza się na czas trwania obowiązku pracy". W świetle tego, co wyżej powiedziano, przyjąć należy, że na mocy nakazu pracy, absolwent i zakład pracy, do którego absolwent został skierowany, mają obowiązek zawiązania ze sobą stosunku pracy na warunkach oznaczonych w nakazie i skierowaniu. Po stronie kierownika zakładu jest to obowiązek "zatrudnienia" absolwenta (art. 13 ust. 1 ustawy). Stosunek pracy, oparty na nakazie pracy, różni się od innych stosunków pracy przewidzianych w prawie pracy tym, że absolwent nie może wypowiedzieć pracy w czasie trwania obowiązku pracy (o czym wyżej), a w razie zawarcia umowy o pracę również i tym, że "do umów zawieranych z absolwentami, skierowanymi do pracy na mocy ustawy, nie mają zastosowania postanowienia prawa pracy, dotyczące okresu próbnego" (art. III ust. 1 okólnika).Konkludując analizę stosunku pracy absolwentów, stwierdzić należy, że stosunek pracy, oparty na nakazie wydanym w trybie ustawy z dn. 7.III.1950 r., realizuje się w dwóch etapach: przez stawienie się absolwenta do właściwego zakładu pracy i zatrudnienie go bądź wprost na podstawie nakazu, bądź po zawarciu z nim przez ten zakład zgodnej z nakazem umowy o pracę. Przez zatrudnienie absolwenta powstaje między stronami stosunek prawny pracy w ścisłym znaczeniu i odtąd absolwent staje się członkiem zespołu pracowników danego zakładu pracy. Należy jeszcze dodać, że gdyby pomimo stawienia się absolwenta kierownik oznaczonego zakładu pracy nie "zatrudnił" go, stosunek pracy między stronami nie zostaje zawiązany, z czego płyną konsekwencje dla zakładu, względnie kierownika zakładu lub kierownika departamentu kadr właściwego resortu, przewidziane w art. II okólnika. Po nawiązaniu z absolwentem stosunku pracy stosunek ten może być przez zakład pracy rozwiązany z zachowaniem warunków przewidzianych w art. 13 ust. 2 ustawy i art. III ust. 2 okólnika.3.Przeprowadzona wyżej analiza stosunku pracy absolwenta, opartego na nakazie, pozwala odpowiedzieć na pytanie 2). Pytanie to stawia na równi odmowę podjęcia pracy, uchylanie się od pracy lub samowolne jej przerwanie, zawsze mając na myśli terenową placówkę, podległą wskazanemu w nakazie pracy zakładowi.W punkcie 1) niniejszych rozważań, już wyjaśniono, w jakich warunkach absolwent obowiązany jest podjąć pracę w innym zakładzie niż wymieniony w skierowaniu do pracy. Tak więc przeniesienie absolwenta do innego zakładu wydane wbrew obowiązującym przepisom, nie stwarza żadnych skutków ani w zakresie stosunku prawnego pracy, ani w zakresie odpowiedzialności karnej absolwenta. Jeżeli natomiast przeniesienie zostało dokonane przez władzę do tego uprawnioną, to nieuzasadnione uchylanie się przez absolwenta od podjęcia nakazanej w nakazie lub przeniesieniu pracy podlega sankcji karnej z art. 16 ustawy z dn. 7.III.1950 r., gdyż absolwent w takim przypadku narusza obowiązek stawienia się do pracy, nakazanej przez nakaz, bądź skierowanie lub przeniesienie, które traktować należy jako nowe skierowanie. Na skutek uchylania się absolwenta stosunek pracy między nim a zakładem oznaczonym w skierowaniu lub przeniesieniu jeszcze nie powstał i absolwent nie wszedł jeszcze w skład zespołu pracowników zakładu oznaczonego w skierowaniu lub nowego zakładu oznaczonego w przeniesieniu. Nie zachodzi tutaj żadna kolizja między przepisem karnym ustawy z dn. 7.III.1950 r. o planowym zatrudnianiu absolwentów, a ustawą z dn. 19.IV.1950 r. o zabezpieczeniu socjalistycznej dyscypliny pracy, która nie przewiduje obowiązku podjęcia pracy w ogóle, a w szczególności w jakimś określonym zakładzie, a stosuje się do pracowników zatrudnionych w uspołecznionych zakładach pracy, instytucjach lub urzędach (art. 1). Wyżej już wyjaśniono, że absolwent staje się pracownikiem zakładu pracy dopiero wtedy, gdy został w nim "zatrudniony", co nie następuje z mocy samego prawa na podstawie nakazu pracy, a dopiero przez zatrudnienie go w danym zakładzie. Natomiast po zatrudnieniu, tj. z chwilą gdy absolwent stał się pracownikiem danego zakładu pracy, podlega on ustawie o zabezpieczeniu socjalistycznej dyscypliny pracy na równi z całym zespołem pracowników tego zakładu. W zakresie uregulowanym przez ustawę z dn. 19.IV.1950 r., która jest ustawą późniejszą i ogólną, przepis art. 16 ustawy z dn. 7.III.1950 r. przestał obowiązywać, gdyż sankcje za samowolne porzucenie lub przerwanie pracy zawarte są w ustawie o zabezpieczeniu socjalistycznej dyscypliny pracy. Ponieważ ustawa ta nie zawiera klauzuli derogacyjnej, należy kierować się ogólną zasadą, iż późniejsza ustawa ogólna uchyla wcześniejszą ustawę szczególną.Z powyższego wynika, że przepis art. 16 ustawy z dn. 7.III.1950 r. pozostaje w mocy w części dotyczącej sankcji za uchylanie się od podjęcia nakazanej w nakazie lub skierowaniu do pracy, a ustępuje miejsca przed ustawą o zabezpieczeniu socjalistycznej dyscypliny pracy, o ile chodzi o pozostałe w nim wymienione naruszenia obowiązku wynikającego z nakazu pracy, popełnione przez absolwenta po zatrudnieniu go w danym zakładzie pracy.Ewentualne skazanie absolwenta z art. 13 ustawy o zabezpieczeniu socjalistycznej dyscypliny pracy nie rozwiązuje opartego na nakazie stosunku pracy w danym zakładzie. Tylko kierownictwo zakładu może stosunek ten rozwiązać z zachowaniem wymagań, przewidzianych w art. 13 pkt. 2 ustawy z dn. 7.III.1950 r. o planowym zatrudnianiu absolwentów.Jeżeli po odbyciu przez absolwenta kary z art. 13 ustawy z dn. 19.IV.1950 r. o zabezpieczeniu socjalistycznej dyscypliny pracy kierownictwo zakładu stosunku pracy opartego na nakazie nie rozwiązuje, absolwent nadal podlega wszystkim rygorom ustawy o zabezpieczeniu socjalistycznej dyscypliny pracy, a prawomocne skazanie z art. 13 tej ustawy nie jest przeszkodą do ponownego skazania za ponowne popełnienie przewidzianego w tym przepisie występku. Ustawa o zabezpieczeniu socjalistycznej dyscypliny pracy stosuje się do absolwenta tak długo, jak długo jest on pracownikiem danego zakładu na podstawie nakazu pracy.