II KR 97/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Bratoszewski. Sędziowie: H. Gordon-Krakowska, J. Wojciechowski (sędzia SA deleg. do SN - sprawozdawca).Prokurator w Ministerstwie Sprawiedliwości: Z. Śliwiński.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 28 listopada 1990 r. sprawy Włodzimierza K., oskarżonego z art. 210 § 2 k.k. w zw. z art. 60 § 1 i 3 k.k., z art. 209 k.k. i innych, z powodu rewizji, wniesionej przez obrońców oskarżonego, od wyroku Sądu Wojewódzkiego w K. z dnia 8 grudnia 1989 r.zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że (...) na podstawie art. 5 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 7 grudnia 1989 r. o amnestii (Dz. U. Nr 64, poz. 390) złagodził o połowę kary pozbawienia wolności i grzywny orzeczone za czyn określony w art. 209 k.k. w zw. z art. 60 § 1 k.k., tj. do 1 roku i 3 miesięcy pozbawienia wolności i do 50.000 zł grzywny; złagodził też o połowę karę pozbawienia wolności orzeczoną za czyn określony w art. 168 § 1 k.k. w zw. z art. 60 § 1 k.k. - do 1 roku i 6 miesięcy (...).Uzasadnienie faktyczneWłodzimierz K. był oskarżony m.in. o to, że w dniu 18 kwietnia 1988 r. w G. bezpośrednio po dokonaniu zaboru radiomagnetofonu na szkodę Zbigniewa D. - w celu utrzymania się w jego posiadaniu - zagroził użyciem noża wobec Mariana M., przy czym zarzucanego mu czynu dopuścił się w warunkach powrotu do przestępstwa, tj. o popełnienie przestępstwa określonego w art. 209 k.k. w zw. z art. 60 § 1 k.k. (...).Sąd Wojewódzki w K. wyrokiem z dnia 8 grudnia 1989 r. oskarżonego Włodzimierza K. uznał m.in. za winnego popełnienia zarzucanego mu przestępstwa i za przestępstwo to na podstawie art. 209 k.k. w zw. z art. 60 § 1 i art. 36 § 2 oraz 3 k.k. wymierzył mu karę 2 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności i grzywnę w wysokości 100.000 zł (...).Obrońcy oskarżonego, powołując się na art. 392, 387 pkt 1 i 4 k.p.k., zaskarżyli wymieniony wyrok (...).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:(...) Nieco szerszych rozważań wymagają podniesione w uzasadnieniu rewizji wątpliwości co do kwalifikacji prawnej czynu opisanego w pkt VI aktu oskarżenia, tj. czynu przewidzianego w art. 209 k.k. Podniesione tam zostały takie okoliczności, że pokrzywdzony Marian M. znalazł się na miejscu zajścia przypadkowo, nie wiedział o kradzieży magnetofonu; zamiarem oskarżonego nie było utrzymanie się w posiadaniu skradzionego magnetofonu, lecz - ucieczka z miejsca przestępstwa.Ten zarzut wymaga rozważenia pewnych zasadniczych kwestii prawnych, odnoszących się do zakresu odpowiedzialności określonej w art. 209 k.k., a mianowicie:1. Artykuł 209 k.k. ma zastosowanie w sytuacji, gdy określone w nim działanie sprawcy podjęte zostaje dla utrzymania się w posiadaniu mienia uzyskanego również w wyniku rozboju, chyba że odpowiedzialność ta ulega wyłączeniu na zasadzie współukaranego czynu następczego.2. Artykuł 209 k.k. ma zastosowanie także wtedy, gdy utrzymanie się w posiadaniu zabranego mienia nie jest jedynym celem działania sprawcy, lecz towarzyszy mu chęć udaremnienia pościgu.Ad 1. Warunkiem odpowiedzialności karnej z art. 209 k.k. jest podjęcie przez sprawcę określonego w tym przepisie działania, to jest użycia gwałtu na osobie lub groźby natychmiastowego jego użycia bezpośrednio po dokonaniu kradzieży - w celu utrzymania się w posiadaniu zabranego mienia. Zarówno w nauce prawa karnego, jak i w orzecznictwie ugruntowany jest pogląd, że zawarte w tym przepisie pojęcie kradzieży dotyczy nie tylko jej zwykłych postaci, określonych w art. 199 i 203 k.k., ale także postaci kwalifikowanych. Nie kwestionowane jest na przykład odniesienie tego pojęcia do kradzieży zuchwałej lub z włamaniem, określonej w art. 208 k.k. Dyskusyjna jest natomiast okoliczność, czy sformułowanie: "po dokonaniu kradzieży" dotyczy zbrodni rozboju. Dotychczasowe orzecznictwo Sądu Najwyższego jest w tej kwestii rozbieżne. W wyroku z dnia 28 września 1973 r. - II KR 12/73 (OSNKW 1974, z. 2, poz. 30) Sąd Najwyższy opowiedział się za dopuszczalnością kwalifikowania z art. 209 k.k. wypadków przemocy stosowanej przez sprawcę po dokonaniu rozboju, ograniczając to jednak do sytuacji, gdy ta zmierzająca do utrzymania się w posiadaniu zabranego mienia przemoc stosowana jest nie wobec pokrzywdzonego przestępstwem rozboju, lecz w stosunku do innej osoby. W wypadku tożsamości osoby pokrzywdzonej najpierw rozbojem, a potem przemocą stosowaną dla utrzymania się w posiadaniu zabranego mienia - Sąd Najwyższy dopatrzył się przesłanek wyeliminowania z kwalifikacji prawnej czynu art. 209 k.k. - traktując taki czyn jako współukarane przestępstwo następcze.Inne stanowisko wyraził Sąd Najwyższy w uchwale 7 sędziów Izby Wojskowej z dnia 8 kwietnia 1988 r. - WZP 3/88 (OSNKW 1988, z. 7-8, poz. 49), stwierdzając, że art. 209 k.k. nie ma zastosowania w sytuacji, gdy sprawca dąży do utrzymania się w posiadaniu mienia uzyskanego w wyniku rozboju. W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że przestępstwo rozboju nie mieści się w pojęciu kradzieży, bo choć zawiera w sobie elementy kradzieży, to nią nie jest; natomiast jest przestępstwem złożonym, znamionującym się działaniem sprawcy zarówno przeciwko mieniu, jak i przeciwko osobie. Pogląd ten został zakwestionowany w krytycznej glosie do tej uchwały ("Państwo i Prawo" 1989, nr 10).W realiach niniejszej sprawy przyjęcie poglądu wyrażonego we wspomnianej uchwale 7 sędziów Izby Wojskowej prowadzić by musiało do wyeliminowania kwalifikacji z art. 209 k.k. w odniesieniu do czynu opisanego w pkt VI aktu oskarżenia; art. ten dotyczy działania oskarżonego podjętego bezpośrednio po dokonaniu rozboju. Sąd Najwyższy jednak uznał, że takie stanowisko byłoby nietrafne. Zbrodnia rozboju określona w art. 210 k.k. jest kwalifikowaną postacią kradzieży; do jej ustawowych znamion należą wszystkie istotne elementy kradzieży; każdy rozbój jest przecież zaborem cudzego mienia w celu jego przywłaszczenia. Inne należące do istoty przestępstwa określonego w art. 210 k.k. elementy odnoszące się do działania sprawcy w stosunku do osoby nie naruszają w niczym zasadniczego trzonu tego przestępstwa, który tworzą elementy zaboru mienia, a więc elementy kradzieży. Uznać więc należy, że zbrodnia rozboju jest kwalifikowaną postacią kradzieży; wyróżnia się dodatkowymi działaniami sprawcy wobec osoby pokrzywdzonej. Wobec tego nie ma przeszkód, aby z art. 209 k.k. odpowiadał sprawca, który działa w celu utrzymania się w posiadaniu mienia uzyskanego w wyniku rozboju, poza taką oczywiście sytuacją, gdy odpowiedzialność ta zostaje wyeliminowana wskutek przyjęcia pomijalnego zbiegu przestępstw; dotyczy to wypadku tożsamości osoby pokrzywdzonej rozbojem i czynem określonym w art. 209 k.k.Podkreślić należy, że inne stanowisko w tej kwestii prowadzić by musiało do zupełnie nielogicznych sytuacji w praktyce. Sprawca kradzieży stosujący przemoc wobec ścigającego go przypadkowego świadka zdarzenia odpowiadałby z art. 209, a użycie takiej samej przemocy przez sprawcę rozboju stanowiłoby co najwyżej występki przewidziane w art. 166 czy 167 k.k. Takie zróżnicowane traktowanie identycznych zachowań przestępczych byłoby zupełnie niezrozumiałe.Ad 2. Przestępstwo określone w art. 209 k.k. jest przestępstwem celowym. Popełnia je ten sprawca, który używa (lub grozi natychmiastowym użyciem) gwałtu na osobie, aby utrzymać się w posiadaniu zabranego mienia. Jeżeli użycie gwałtu na osobie ma na celu co innego niż utrzymanie się w posiadaniu wcześniej zabranego mienia, to oczywiście nie może być mowy o zakwalifikowaniu czynu z art. 209 k.k. Biorąc pod uwagę inny z ustawowych warunków odpowiedzialności określonych w art. 209 k.k., a mianowicie wymaganie użycia gwałtu bezpośrednio po dokonaniu kradzieży - przestępstwo to jest popełniane z reguły w trakcie prowadzonego za sprawcą pościgu. W praktyce zdarzyć się może, że celem działania sprawcy jest nie tylko chęć utrzymania się w posiadaniu zabranego mienia, ale także chęć udaremnienia pościgu; niekiedy nawet ta ostatnia może jawić się jako dominująca w świetle zewnętrznych oznak zachowania. Powinnością sądu w każdej konkretnej sprawie jest ustalenie rzeczywistego celu działania sprawcy. Jeżeli jednak okaże się, że działanie to miało na względzie obydwa wspomniane wyżej cele, tj. zatrzymanie mienia i udaremnienie pościgu, to nie ma żadnych powodów do eliminowania odpowiedzialności z art. 209 k.k. Z treści tego przepisu nie wynika jednak warunek wyłączności celu zatrzymania mienia; warunku tego nie da się wyprowadzić ani z gramatycznej, ani z teleologicznej wykładni art. 209 k.k.Co do podniesionej w rewizji kwestii niewiedzy pokrzywdzonego Mariana M. odnośnie do zaboru mienia przez oskarżonego i faktu jego biernej postawy w czasie zajścia Sąd Najwyższy prezentuje pogląd, że odpowiedzialność karna z art. 209 k.k. nie jest uzależniona od sposobu zachowania się osoby, wobec której sprawca używa gwałtu; w związku z czym wszelkie argumenty nawiązujące do oceny postawy Mariana M. są bezprzedmiotowe. W uzasadnieniu tego poglądu należy podkreślić, że określone w art. 209 k.k. działanie sprawcy, to jest gwałt na osobie lub groźba jego natychmiastowego użycia, może być skierowane nie tylko wobec pokrzywdzonego zaborem mienia, ale także wobec innej osoby, np. przypadkowego świadka usiłującego przeszkodzić ucieczce sprawcy. Warunkiem odpowiedzialności z art. 209 k.k. jest celowe, zmierzające do zatrzymania zabranego mienia działanie sprawcy; natomiast w wymienionym przepisie brak sprecyzowania jakichkolwiek warunków co do zachowania się osoby pokrzywdzonej. Nie ma zatem żadnych powodów, aby zakres przestępstwa kradzieży rozbójniczej określonej w art. 209 k.k. ograniczać do takich tylko sytuacji, gdy stosowana przez sprawcę przemoc jest reakcją na próbę odebrania mu mienia.W uzupełnieniu tych wywodów należy podnieść dalsze jeszcze racje, łączące się również z prezentowanymi wcześniej uwagami w kwestii celu działania sprawcy. Tak np. określony w art. 209 k.k. in fine cel utrzymania się w posiadaniu zabranego mienia nie może być rozumiany nazbyt wąsko i utożsamiany z chęcią zatrzymania mienia tylko w tej chwili, gdy ktoś chce sprawcy to mienie odebrać. Pojęcie utrzymania mienia należy interpretować szerzej, w ramach pewnej przewidywanej przez sprawcę przyszłości, odnoszącej się do zdarzeń mających miejsce bezpośrednio po dokonaniu kradzieży. Dlatego też chęć udaremnienia pościgu może być w wielu przypadkach pośrednim przejawem chęci utrzymania się w posiadaniu mienia, przynajmniej przez czas trwania ucieczki.Skoro cel utrzymania się w posiadaniu zabranego mienia traktowany jest w pewnym "rozciągnięciu" czasowym - nie ma wobec tego podstaw do wiązania zachowania sprawcy z wymaganiem aktywności po stronie pokrzywdzonego; ta ostatnia bowiem byłaby konieczna tylko wtedy, gdyby chęć zatrzymania mienia miała być interpretowana jako cel "chwilowy".Wychodząc z tych założeń, przyjąć należy, że czyn oskarżonego, opisany w pkt VI aktu oskarżenia, w oczywisty sposób wyczerpał dyspozycję art. 209 k.k. Oskarżony dopuścił się groźby natychmiastowego użycia gwałtu na osobie Mariana M. bezpośrednio po dokonaniu rozboju, a celem działania tego oskarżonego było nie tylko udaremnienie pościgu, ale także utrzymanie się w posiadaniu zabranego mienia (...).