WZP 3/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Izby Wojskowej gen bryg. K. Lipiński. Sędziowie: płk J. Jeż (sprawozdawca), płk J. Juszczak, płk A. Kaszycki, ppłk E. Matwijów, płk S. Mendyka, płk E. Zawiłowski.Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej: płk P. Tomaszewski.SentencjaSąd Najwyższy - Izba Wojskowa po rozpoznaniu na posiedzeniu w dniu 8 kwietnia 1988 r. przedstawionego postanowieniem z dnia 9 lutego 1988 r. - WRN 2/88 przez skład trzech sędziów Izby Wojskowej Sądu Najwyższego zagadnienia prawnego budzącego poważne wątpliwości, a mianowicie:"Czy art. 209 k.k. ma również zastosowanie w sytuacji, gdy sprawca używa gwałtu na osobie albo grozi jego natychmiastowym użyciem, aby utrzymać się w posiadaniu mienia, bezpośrednio po uzyskaniu tego mienia w wyniku dokonanego rozboju (art. 210 k.k.)?"na podstawie art. 13 pkt 5 i art. 19 ust. 2 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 45, poz. 241)uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneZarówno orzecznictwo, jak i nauka prawa karnego zgodnie przyjmują, że określony w art. 210 § 1 k.k. rozbój jest przestępstwem złożonym, tzw. dwukrotnym. Jest ono bowiem skierowane jednocześnie przeciwko osobie i przeciwko mieniu, w związku z czym jego strona przedmiotowa składa się z dwóch części, z których pierwsza dotyczy dokonania zaboru mienia w celu przywłaszczenia, druga zaś - szczególnych środków, którymi posługując się sprawca przez sparaliżowanie woli ofiary zmierza do zaboru mienia znajdującego się zwykle w jej posiadaniu. Owe środki, a mianowicie użycie gwałtu na osobie lub groźby jego natychmiastowego użycia albo doprowadzenie do stanu nieprzytomności lub bezbronności, muszą bądź poprzedzać zabór mienia, bądź też nastąpić jednocześnie z nim. Przestępstwo rozboju zostaje dokonane, a więc zakończone z chwilą zabrania mienia, tj. w momencie faktycznego objęcia przez sprawcę władztwa nad zabranym mieniem.Określona w art. 209 k.k. kradzież rozbójnicza jest również przestępstwem złożonym, obejmującym sytuację bezpośrednio po dokonaniu kradzieży, w której sprawca, używając gwałtu lub groźby jego natychmiastowego użycia na osobie, czyni to w celu zatrzymania zabranego mienia. Chodzi tu więc o dwa następujące po sobie, na wyraźnie określonych warunkach, czyny, z których każdy stanowi już sam przez się przestępstwo - w kolejności: kradzieży oraz użycia bezpośrednio po niej szczególnych środków paraliżujących wolę ofiary w celu utrzymania się w posiadaniu zabranego mienia.Z systematyki przepisów z zakresu ochrony mienia wynika, że kradzież rozbójnicza jest przestępstwem stojącym na pograniczu między kradzieżą a rozbojem. O ile jednak w razie rozboju środki paraliżujące wolę ofiary są stosowane w celu dokonania zaboru mienia i zabór ten poprzedzają albo występują z nim jednocześnie, o tyle w wypadku kradzieży rozbójniczej występują one zawsze po dokonaniu kradzieży i są stosowane w celu utrzymania się w posiadaniu mienia już zabranego.Analiza treści art. 209 k.k. w sposób oczywisty wskazuje, że odnosi się on do sprawcy kradzieży, przy czym bez wątpienia dotyczy on sprawców zwykłych postaci kradzieży określonych w art. 199 i 203 k.k., ale też może dotyczyć sprawców kwalifikowanych jej odmian - np. określonej w art. 208 k.k. (por. wyroki Izby Wojskowej SN z dnia 21 grudnia 1971 r. - Rw 1367/71, OSNKW 1972, z. 4, poz. 72 oraz z dnia 31 października 1980 r. - Rw 369/80, OSPiKA 1981, z. 12, poz. 227, chociaż w tym zakresie przedstawiciele nauki zgłaszali sprzeciw. Natomiast z analizy tej nie można jednak wyprowadzać wniosku, aby omawiany przepis mógł mieć zastosowanie wobec sprawcy rozboju. Przestępstwo rozboju bowiem nie mieści się w pojęciu kradzieży. Wprawdzie zawiera ono w sobie elementy kradzieży, ale nią nie jest, gdyż w odróżnieniu od niej jest przestępstwem złożonym, znamionującym się działaniem sprawcy, skierowanym zarówno przeciwko mieniu, jak i osobie, a więc jakościowo zupełnie innym zamachem (por. uchwałę składu siedmiu sędziów Izby Wojskowej SN z dnia 12 września 1986 r. - U 7/86, OSNKW 1986, z. 11-12, poz. 85). Szczególny sposób działania sprawcy rozboju i stosowane przez niego środki spowodowały, że ustawodawca wyodrębnił w rozdziale XXIX kodeksu karnego ten czyn jako odrębny typ przestępstwa, który ze względu na zawarty w nim duży ładunek społecznego niebezpieczeństwa zaliczony został do zbrodni w rozumieniu prawa karnego, a więc zagrożony znacznie wyższą sankcją niż kradzież.Przedstawiona analiza rozboju i kradzieży rozbójniczej, a w szczególności argumenty dotyczące zakończenia przestępstwa rozboju z chwilą zabrania przez sprawcę mienia oraz wskazujące na brak możliwości zastosowania art. 209 k.k. wobec sprawcy rozboju sprawiają, że wszelkie działanie sprawcy podjęte nawet bezpośrednio po dokonaniu rozboju, a zmierzające do utrzymania się w posiadaniu zrabowanego mienia przez użycie gwałtu na osobie albo grożenie jej jego natychmiastowym użyciem, może być potraktowane tylko jako następny czyn, i w konsekwencji odrębne przestępstwo (np. art. 156 § 1 i 2, art. 155, 166 lub 167 k.k.) - w zależności od ustaleń faktycznych wynikających z zachowania się sprawcy i skutków całego zdarzenia.Natomiast sytuacja tego rodzaju nigdy nie stwarza możliwości do stosowania kumulatywnej kwalifikacji (art. 10 § 2 k.k.) przestępstwa rozboju (art. 210 k.k.) i kradzieży rozbójniczej (art. 209 k.k.), gdyż występują w niej dwa odrębne i różne czyny zarówno pod względem faktycznym, jak i prawnym, czyli dwa przestępstwa, a więc w rachubę wchodzi wyłącznie realny zbieg przestępstw. Tenże zbieg może być niekiedy eliminowany co najwyżej przez zastosowanie zasady konsumpcji w drodze uznania przestępstwa następnego za współukarane przez przestępstwo główne. Oczywiście takiej konstrukcji nie należy jednak stosować w wypadkach, w których odrębne przedmiotowe działania sprawcy, każde o znacznym stopniu społecznego niebezpieczeństwa, godzi w różne dobra prawne (por. uchwałę połączonych Izb Karnej i Wojskowej SN z dnia 26 czerwca 1964 r. - V KO 57/63, OSNKW 1964, z. 10, poz. 142).Z tych powodów skład siedmiu sędziów Izby Wojskowej Sądu Najwyższego uchwalił jak na wstępie.