III KO 156/57

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes S. Kurowski. Sędziowie: M. Paluch, Z. Sitnicki (sprawozdawca).Prokurator: H. Rajzman.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Bolesława W. osk. z art. 3 i 4 dekretu z dnia 24 czerwca 1953 r. o wyrobie i przerobie spirytusu (Dz. U. Nr 34, poz. 143), po wysłuchaniu wniosku Prokuratora, postanowił: przedstawioną przez Sąd Wojewódzki w Lublinie na podstawie art. 390 k.p.k. kwestię prawną wymagającą zasadniczej wykładni ustawy:"Czy w razie ustalenia, że sprawca bez wymaganego zezwolenia wyrabiał spirytus na przechowywanym przez siebie przyrządzie, przystosowanym do potajemnego wyrobu spirytusu, należy przypisać sprawcy czyn przewidziany w art. 3 ust. 1 dekretu z dnia 24 czerwca 1953 r. (Dz. U. Nr 34, poz. 143) oraz czyn określony w art. 4 tegoż dekretu i - stosując art. 36 k.k. - wymierzyć mu karę na podstawie drugiego z tych przepisów, czy też uznać oskarżonego za winnego dopuszczenia się jedynie czynu przewidzianego w art. 3 przytoczonego dekretu?"rozstrzygnąć jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneW orzeczeniu z dnia 2 kwietnia 1946 r. (ZO 53/45-46) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że wyrabianie ("pędzenie") spirytusu jest uwarunkowane posiadaniem odpowiedniego narzędzia służącego do tego celu i że wobec tego przestępstwo nielegalnego wyrabiania ("pędzenia") napojów alkoholowych wchłania w siebie przestępstwo posiadania aparatu gorzelniczego przeznaczonego do nielegalnego wyrobu.Judykatura tamtego czasu opierała się jednak na odmiennym niż obecnie stanie prawnym. Polegał on w szczególności na tym, że obowiązujący wtedy dekret z dnia 12 grudnia 1944 r. o zwalczaniu potajemnego gorzelnictwa (Dz. U. Nr 15, poz. 85) nie określał przestępstwa posiadania (lub przechowywania) przyrządów przystosowanych do potajemnego wyrobu spirytusu, lecz zachowywał w mocy art. 76 Prawa karnego skarbowego z 1936 r. (Dz. U. Nr 84, poz. 581), uznającego za występek skarbowy bezprawne wyrabianie, posiadanie, zbywanie lub nabywanie urządzeń do wyrobu, oczyszczania lub odwadniania spirytusu, przy czym występek ten podlegał karze aresztu do 3 miesięcy i grzywny, a więc karze łagodniejszej od przypisanej we wspomnianym dekrecie z dnia 12 grudnia 1944 r. za "pędzenie" napojów alkoholowych (więzienie do lat 5 i grzywna).Według orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 2 kwietnia 1946 r. (ZO 52/45-46), dekret z dnia 12 grudnia 1944 r. stanowił część Prawa karnego skarbowego, zatem w wypadku, gdy sprawca nielegalnego wyrobu spirytusu był zarazem sprawcą przechowywania odpowiednich przyrządów służących mu do tego celu, miała do niego zastosowanie norma art. 7 § 1 Prawa k.s. z 1936 r. o zbiegu ustaw karnych skarbowych (a nie art. 7 § 2 ówczesnego Prawa p.k.s., traktujący o idealnym zbiegu ustaw, gdy czyn "podpada" pod przepis Prawa karnego skarbowego i pod przepis innej ustawy karnej). Stanowisko, że nielegalny wyrób spirytusu pochłania przechowywanie służących do tego urządzeń (przyrządów) wypływało więc z art. 7 § 1 Prawa k.s. w związku z faktem, że nielegalny wyrób spirytusu był surowiej karany aniżeli przechowywanie (posiadanie) wspomnianych urządzeń.Na tle dekretów z dnia 24 czerwca 1953 r. o wyrobie i przerobie spirytusu (Dz. U. Nr 34, poz. 143) i o uprawie tytoniu i wytwarzaniu wyrobów tytoniowych (Dz. U. Nr 34, poz. 144) Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 2 października 1954 r. (OSN z 1955 r. z. II, poz. 21), wskazując na całokształt obowiązujących dziś przepisów dotyczących gospodarki narodowej, wypowiedział zasadę, że do przestępstw określonych w obu tych dekretach mają zastosowanie przepisy części ogólnej k.k., a nie przepisy ogólne prawa k.s. Orzeczenie to powinno być podstawą w dalszych rozważaniach tutaj przedstawionych.Należy w dalszym toku tych rozważań przede wszystkim zaznaczyć, że postanowienie Sądu Najwyższego w powiększonym składzie z dnia 18 lutego 1957 r. w sprawie I KO 201/56, zgodnie z tezą zawartą w orzeczeniu Sądu Najwyższego z dnia 21 marca 1955 r. (OSN 33-55), stwierdza, iż każde działanie będące jedynie środkiem służącym do urzeczywistnienia określonego zamiaru sprawcy jest częścią składową czynu polegającego na owym urzeczywistnieniu. Wypowiedź tej treści zawiera również wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 sierpnia 1957 r. w sprawie II KRn. 250/57. Jednakże w orzeczeniach tych Sąd Najwyższy jednocześnie wskazuje, że w wypadku, gdy działanie sprawcy przedsięwzięte samoistnie, a będące czynem podrzędnym względem czynu, którego popełnienie miało ono w konkretnym wypadku umożliwić, wyczerpuje znamiona przestępstwa zagrożonego karą surowszą od przepisanej za pochłaniający je w tym przypadku czyn nadrzędny, to czyn ten - w myśl art. 36 k.k. - przybiera postać przestępstwa zagrożonego wspomnianą karą surowszą.Co się tyczy karalnego według art. 3 dekretu z dnia 24 czerwca 1953 r. (Dz. U. Nr 34, poz. 143) wyrabiania spirytusu bez wymaganego zezwolenia, wchodzi zatem w grę art. 36 k.k., tj. surowsza na podstawie tego przepisu odpowiedzialność w myśl art. 4 wymienionego dekretu w wypadku, gdy sprawca wyrabiał ten spirytus za pomocą odpowiednio przystosowanego przyrządu, który wówczas posiadał, przechowując go u siebie albo do swego rozporządzenia u innej osoby. Działanie sprawcy obejmuje bowiem w tym wypadku swoim zakresem tak ustawową istotę czynu określonego w art. 3, jak i ustawową istotę czynu przewidzianego w art. 4 dekretu, a żaden z tych przepisów nie obejmuje całości działania sprawcy. Sytuacja ta nakazuje właśnie zastosowanie art. 36 k.k.Podobna sytuacja prawna istniałaby zresztą także wtedy, gdyby - wbrew stanowisku Sądu Najwyższego wyrażonym w przytoczonym postanowieniu z dnia 2 października 1954 r. - uznać, że do przestępstw określonych w dekretach z dnia 24 czerwca 1953 r. stosują się przepisy ogólne Prawa k.s., a nie przepisy części ogólnej k.k. Wynika to stąd, że art. 8 § 1 obowiązującego Prawa karnego skarbowego z 1947 r. uznaje w sferze przestępstw skarbowych zasadę zbiegu ustaw (wyższego rzędu), tak jak art. 36 k.k. Ostatecznie więc rozstrzygające znaczenie ma wysokość zagrożenia karnego w obu zbiegających się ustawach. Ponieważ przestępstwo przechowywania przyrządów przystosowanych do potajemnego wyrobu spirytusu (art. 4 dekretu, poz. 143/53) jest zagrożone obecnie surowszą karą aniżeli przestępstwo nielegalnego wyrobu spirytusu (art. 3 wymienionego dekretu), to pierwszeństwo wśród zbiegających się przepisów ustawy karnej przypada przepisowi surowszemu, czyli w omawianym w niniejszej sprawie wypadku art. 4 dekretu (poz. 143/53) wypiera art. 3 tego dekretu.Odpowiedzialność na podstawie art. 3 dekretu ponosi w ten sposób jedynie ta osoba, która sporadycznie korzysta z odpowiednich przyrządów przechowywanych przez inną osobę, zachowującą prawo rozporządzania tymi przyrządami przez siebie lub trzecią osobę, co jej przyrządy te do przechowania powierzyła.Nadmienić w końcu wypada, że Sąd Wojewódzki niewłaściwie ujmuje kwestię stosowania art. 36 k.k., gdyż w wypadku stosowania tego przepisu nie przypisuje się dwóch czynów i wymierza jedną surowszą karę, lecz przypisuje się sprawcy jedno przestępstwo najsurowiej karane.