IV KR 122/65

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia T. Gdowski.Sędziowie: J. Majewski, K. Dobesz (sprawozdawca).Prokurator Generalnej Prokuratury: S. Markowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Edwarda C., oskarżonego z art. 2 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 228), po rozpoznaniu założonych przez Prokuratora i oskarżonego rewizji od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Rzeszowie z dnia 10 stycznia 1965 r., na podstawie art. 375, 383 pkt 2 i 3, 388 § 1 i 439 k.p.k.1. uchylił zaskarżony wyrok;2. oskarżonego Edwarda C. uznał za winnego, że w czasie od 1959 r. do końca 1963 r. w P., jako inkasent Rejonu Energetycznego w P., będąc odpowiedzialny za ochronę i zabezpieczenie mienia społecznego, zagarnął czynem ciągłym kwotę 262.985,37 zł, stanowiącą wpłaty dokonane przez instytucje państwowe, jednostki gospodarki uspołecznionej i przez odbiorców prywatnych, za zużycie energii elektrycznej, wskutek czego dopuścił się zbrodni z art. 2 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 228), i na mocy tego przepisu oraz art. 1 § 1 lit. b), art. 2 § 1 ustawy z dnia 21 stycznia 1958 r. (Dz. U. Nr 4, poz. 11) i art. 47 § 1 lit. c) k.k. skazał oskarżonego Edwarda C. na karę 10 lat więzienia, 50.000 złotych grzywny z zamianą w razie nieuiszczenia w terminie na 500 dni więzienia zastępczego, przepadku majątku w całości oraz utraty praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na okres 4 lat,3. zaliczył oskarżonemu na poczet kary pozbawienia wolności okres tymczasowego aresztowania od dnia 10 stycznia 1964 r.,4. zasądził od oskarżonego na rzecz Skarbu Państwa koszty postępowania karnego, a nadto tytułem opłaty sądowej kwotę 11.600 złotych za obie instancje,5. na podstawie art. 3311 § 1 k.p.k. zasądził od oskarżonego Edwarda C. na rzecz Zakładu Energetycznego Rejon "P", w P tytułem odszkodowania kwotę 262.985,37 zł z 8% od dnia 31 grudnia 1963 r., a na podstawie art. 3311 § 6 wymienionej wyżej ustawy zasądził na rzecz Skarbu Państwa tytułem opłaty sądowej kwotę 14.418 złotych.Edward C. był oskarżony o to, że w czasie od 1959 r. do końca 1963 r. w P., jako inkasent Rejonu Energetycznego "P", czynem ciągłym przywłaszczył sobie kwotę 262.180,32 zł, stanowiącą wpłaty za zużycie energii elektrycznej dokonane przez instytucje państwowe, jednostki gospodarki uspołecznionej i przez odbiorców prywatnych, tj. o czyn z art. 2 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 228).Sąd Wojewódzki w Rzeszowie wyrokiem z dnia 10 stycznia 1965 r. uznał oskarżonego Edwarda C. za winnego:a)dokonania zbrodni z art. 2 § 1 ustawy z dnia 18.VI.1959 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 228) w związku z art. 1 § 1 lit. b) ustawy z dnia 21 stycznia 1958 r. (Dz. U. Nr 4, poz. 11), popełnionej w ten sposób, że w czasie od 1959 r. do końca 1963 r. w P., jako inkasent Rejonu Energetycznego "P", będąc odpowiedzialny za ochronę i zabezpieczenie mienia społecznego, zagarnął kwotę 230.768,91 zł, stanowiącą wpłaty za zużycie energii elektrycznej dokonane przez instytucje państwowe i jednostki gospodarki uspołecznionej, i za to na zasadzie art. 1 § 1 lit. b), art. 2 § 1 ustawy z dnia 21 stycznia 1958 r. (Dz. U. Nr 4, poz. 11) w związku z art. 2 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 228) i art. 47 § 1 lit. c) w związku z art. 52 § 3 k.k. skazał oskarżonego na karę 10 lat więzienia, 50.000 zł grzywny, przepadku majątku w całości oraz utraty praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na okres 4 lat;b)dokonania zbrodni z art. 286 § 2 k.k., popełnionej w ten sposób, że w czasie od 1959 r. do 1963 r. w P., jako inkasent Rejonu Energetycznego "P", przekraczając swą władzę w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, zagarnął na szkodę osób prywatnych kwotę 32.216,46 zł stanowiącą wpłaty za zużycie energii elektrycznej i za to na zasadzie art. 286 § 2 k.k., art. 42 § 2 k.k., 47 § 1 lit. c) w związku z art. 52 § 3 k.k. skazał oskarżonego na karę: 2 lat więzienia, 5.000 zł grzywny oraz utraty praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na okres 2 lat-wymierzając jednocześnie temu oskarżonemu łączną karę 10 lat więzienia, 50.000 zł grzywny z zamianą w razie nieuiszczenia na 500 dni więzienia zastępczego, przepadku majątku w całości oraz utraty praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na okres 4 lat z zaliczeniem na poczet kary pozbawienia wolności okresu tymczasowego aresztowania od dnia 10 stycznia 1964 r. - orazc)na podstawie art. 3311 § 1 k.p.k. zasądził od oskarżonego na rzecz instytucji państwowych i jednostek gospodarki uspołecznionej kwoty pieniężne, jakie zostały przez oskarżonego od nich pobrane tytułem wpłat za zużycie energii elektrycznej, przy czym tenże Sąd łączną sumę 230.768,91 zł przypadającą na owe instytucje państwowe i jednostki gospodarki uspołecznionej rozbił na poszczególne kwoty pieniężne wypłacone oskarżonemu przez każdą z nich;d)wreszcie Sąd Wojewódzki na podstawie art. 3311 § 6 k.p.k. zasądził od oskarżonego na rzecz Skarbu Państwa opłatę sądową od odszkodowania w kwocie 3.000 zł.Od tego wyroku założyli rewizje prokurator i obrońca oskarżonego.Rewizja prokuratora, zarzucając wyrokowi: a) obrazę przepisów prawa materialnego przez skazanie Edwarda C. w części wyroku z art. 286 § 2 k.k. zamiast z art. 2 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. oraz b) błędną ocenę okoliczności faktycznych przyjętych za podstawę tegoż wyroku w części dotyczącej orzeczenia, że oskarżony, po zainkasowaniu należności od odbiorców, dopuścił się przywłaszczenia na szkodę tychże odbiorców, a nie na szkodę Rejonu Energetycznego "P", w którego imieniu działał - wnosi o uchylenie wyroku i uznanie oskarżonego za winnego, że w miejscu, czasie i charakterze wskazanym w akcie oskarżenia, dopuścił się on czynem ciągłym przywłaszczenia łącznie 262.180,32 zł, stanowiących wpłaty za zużycie energii elektrycznej, przy czym działał na szkodę Rejonu Energetycznego w P., oraz o wymierzenie mu za to odpowiedniej kary.Rewizja oskarżonego Edwarda C., zarzucając zaskarżonemu wyrokowi obrazę art. 286 § 1 i 2 k.k., art. 8 i 320 k.p.k. mogącą mieć wpływ na treść wyroku oraz błędną ocenę okoliczności faktycznych przyjętych za jego podstawę i rażącą niewspółmierność wymierzonej oskarżonemu kary - wnosi o "zmianę wyroku" przez uznanie Edwarda C. za winnego przestępstwa "z art. 286 -k.k." i wymierzenie mu za to odpowiednio łagodnej kary.Uzasadnienie faktyczneSąd Najwyższy wyraził następujący pogląd:Co do rewizji Prokuratora.Zarzuty rewizji Prokuratora są zasadne. Przedmiotem tych zarzutów są dwie części wyroku:1)ta, która błędnie zakwalifikowała przywłaszczenie przez oskarżonego kwoty 32.216 zł od prywatnych odbiorców energii elektrycznej jako czyn z art. 286 k.k., oraz2)ta, w której Sąd Wojewódzki, błędnie oceniając okoliczności faktyczne przyjęte za podstawę wyroku, uznał, że kwotę 231.139 zł oskarżony zagarnął na szkodę instytucji, od których zostały zainkasowane poszczególne kwoty składające się na tę sumę, a nie na szkodę Rejonu Energetycznego w P.Poglądy rewizji Prokuratora są słuszne i zasługują na uwzględnienie. Istotnie, orzecznictwo Sądu Najwyższego jednoznacznie i niezmiennie zajmuje stanowisko, że inkasent przyjmujący należności od klientów, jeśli działa z ramienia instytucji, i jeśli pobrane w ten sposób kwoty sobie przywłaszcza, czyni tak w stosunku do mienia instytucji, w której imieniu działa, a więc przywłaszcza sobie mienie, społeczne (por. wyrok z 18 maja 1961 r. V K 51/61 - OSN zeszyt 1 z 1962 r. poz. 12 oraz uchwałę składu siedmiu sędziów z dnia 4 czerwca 1961 r. VI KO 9/64 - OSNKW zeszyt 9 z 1964 r., poz. 131).Z kolei bowiem osobą odpowiedzialną za swego pracownika jest owa instytucja, klienci więc Rejonu Energetycznego "P.", którzy w wyniku działania oskarżonego zostali poszkodowani, powinni skierować swe pretensje do tegoż Rejonu.Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że Sąd Wojewódzki prawidłowo ustalił, iż oskarżony Edward C., jako inkasent Rejonu Energetycznego w P., przyjmował od odbiorców energii elektrycznej kwoty pieniężne wyższe od należnych za zużycie energii elektrycznej lub też kwoty odpowiadające wartości zużytej energii i przywłaszczał sobie bądź to różnicę w kwocie przewyższającej wysokość należności, bądź też część z wpłaconej należnej kwoty. W celu ukrycia nadużyć fałszował książkę rozliczeniową.W tych warunkach niezależnie od tego, czy odbiorcą energii elektrycznej były instytucje państwowe, jednostki uspołecznione czy też osoby prywatne, wpłacone przez nich pieniądze stanowiły mienie społeczne zagarnięte na szkodę Zakładu Energetycznego Rejon P., którego inkasentem był oskarżony, i który pobierał wpłaty w imieniu tegoż Rejonu.Z tych samych powodów zasądzenie przez Sąd Wojewódzki odszkodowania na rzecz poszczególnych instytucji państwowych i jednostek uspołecznionych zamiast na rzecz Rejonu Energetycznego w P. było błędne.Przyjmując, że działanie przestępne oskarżonego było popełnione czynem ciągłym, należało sumę kwot pobranych od poszczególnym instytucji państwowych i społecznych trafnie ustaloną na 230.768,91 zł, jak również sumę kwot pobranych od osób prywatnych ustaloną na 32.216,46 zł, co razem stanowi kwotę 262.985,37 zł - zasądzić tytułem odszkodowania na rzecz Zakładu Energetycznego Rejon "P." w P. z 8% od daty wyrządzenia szkody, tj. od dnia 31 grudnia 1963 r. jako dnia ukończenia działalności przestępczej przez oskarżonego.Art. 3311 k.p.k. nakazuje zasądzić odszkodowanie na rzecz "pokrzywdzonej instytucji", a więc (art. 55 k.p.k.) instytucji, której dobro zostało bezpośrednio naruszone przestępstwem (orzecz. SN z dnia 25 lutego 1965 r. V K 543/64). W niniejszej sprawie należy uznać, że instytucją tą jest Zakład Energetyczny Rejon "P", w P, a tymczasem wyrok Sądu Wojewódzkiego zasądził odszkodowanie na rzecz instytucji, które wprawdzie niesłusznie różne kwoty nadpłaciły, ale które w związku z tym mają regres właśnie do Rejonu Energetycznego "P.", na rzecz i w imieniu którego działał oskarżony.W myśl zasady prawnej wyrażonej w uchwale siedmiu sędziów SN z dnia 2 maja 1964 r. VI KO 5/64 i stanowiącej, że w razie założenia rewizji przez prokuratora na niekorzyść oskarżonego sąd rewizyjny ma obowiązek zasądzić odszkodowanie na rzecz pokrzywdzonej instytucji, oraz wobec tego, że odszkodowanie w niniejszej sprawie zostało już zasądzone, przy czym rewizja oskarżonego przeciwko temu zasądzeniu nie występuje - należało to odszkodowanie zasądzić tak jak w sentencji niniejszego wyroku.Zauważyć należy, że zasądzona w zaskarżonym wyroku na podstawie art. 3311 § 6 k.p.k. opłata sądowa od zasądzonego odszkodowania została ustalona na kwotę 3.000 zł niezgodnie z przepisem art. 27 ust. 2 przepisów o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, mających zastosowanie w postępowaniu karnym w razie zasądzenia odszkodowania. Wobec tego Sąd Najwyższy zasądził należną opłatę sądową od zasądzonej niniejszym wyrokiem kwoty zgodnie z powołanymi przepisami.Co do rewizji oskarżonego Edwarda C.Zarzuty rewizji oskarżonego nie są zasadne z przyczyn omówionych już przy rozważaniu zarzutów rewizji prokuratora.Zarzut obrazy art. 286 § 2 k.k. przez skazanie z tego przepisu ustawy zamiast z art. 286 § 1 k.k. w części przypisującej oskarżonemu zagarnięcie kwot pieniężnych na szkodę osób prywatnych - jest bezprzedmiotowy wobec uznania przez Sąd Najwyższy zarzutów rewizji prokuratora za zasadne oraz wobec przyjęcia, że suma pieniężna, na którą składają się kwoty pobrane od instytucji państwowych jednostek uspołecznionych i osób prywatnych, stanowiła mienie społeczne oraz przedmiot zagarnięcia na szkodę Rejonu Energetycznego w P. W takim zaś wypadku nie może być w ogóle mowy o przestępstwie z art. 286 k.k.Zresztą pogląd rewizji oskarżonego na jego winę stanowi typowy obraz odmiennej od sądowej oceny materiału dowodowego, co z mocy art. 9 k.p.k. nie może być skuteczne, skoro ocena sądowa, jako swobodna, logiczna i wsparta materiałem dowodowym, pozostaje pod ochroną tego przepisu proceduralnego.Podkreślić przy tym wypada, że wielka rozrzutność oskarżonego budziła powszechne zdziwienie i ciekawość, z jakich źródeł czerpie on tak znaczne dochody. Nie chodzi więc bynajmniej tylko o szczodrobliwość w stosunku do S.M., ale i o wszystkie inne przejawy znacznej zamożności oskarżonego, którą on tłumaczył bądź sprzedażą działek pola, bądź rzekomymi wygranymi w "Toto-Lotka". Świadczy to m.in. również o tym, że oskarżony świadomością swą doskonale obejmował konieczność udzielenia wyjaśnień uzasadniających tę zamożność, a więc w istocie zamiarem swym, w pełni świadomym, obejmował czerpanie korzyści ze swego przestępczego procederu.Słabą inteligencją oskarżonego należy tłumaczyć przede wszystkim to, że zdawało mu się - jak to utrzymuje rewizja - iż popełnia on przestępstwo, którego nigdy nie uda się wykryć. Jednakże słaba inteligencja i ograniczony jednokierunkowy spryt oskarżonego nie są jeszcze objawami choroby psychicznej.Opinia biegłych psychiatrów stwierdziła, że nadużywanie napojów alkoholowych doprowadziło do tego, iż oskarżony stał się nałogowym alkoholikiem, a doznane poprzednio dwukrotnie urazy głowy spowodowały wystąpienie zwyrodnienia charakterologicznego zwanego charakteropatią, oraz że oskarżony w chwili popełnienia czynów rozumiał ich znaczenie przy ograniczeniu zdolności pokierowania swoim postępowaniem w nieznacznym tylko stopniu.Przytoczone w zaskarżonym wyroku okoliczności obciążające, zwłaszcza zaś długotrwała działalność przestępcza i bardzo wysoka wartość zagarniętego mienia (przeszło ćwierć miliona złotych), a nadto przemyślany sposób działania nie uzasadniają, nawet przy uwzględnieniu powołanych w rewizji oskarżonego okoliczności łagodzących, skazania go na karę łagodniejszą od wymierzonej w sentencji niniejszego wyroku, która to kara odpowiada zarówno stopniowi zawinienia oskarżonego, jak i stopniowi szkodliwości społecznej popełnionego przestępstwa.Z tych zasad należało orzec jak w sentencji.