KO 145/52

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes M. Mazur (sprawozdawca); Sędziowie: J. Potępa, Z. Sitnicki, M. Szerer, J. Zembaty, A. Bachrach (współsprawozdawca), E. Merz, S. Kurowski (współsprawozdawca), M. Dobromęski, T. Cyprian, H. Chmielewski; Prokuratorzy: J. Markowicz, S. Kronental.SentencjaSąd Najwyższy na posiedzeniu niejawnym, odbytym w Warszawie dnia 11 lipca 1952 r. w składzie Całej Izby Karnej, rozpoznał wniosek Ministra Sprawiedliwości i Generalnego Prokuratora Rzeczypospolitej Polskiej o ustalenie wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawie niektórych zagadnień w procesach o niedobory.Uzasadnienie faktycznePo wysłuchaniu wniosku Prokuratora Sąd Najwyższy na podstawie art. 2, 3, 24 prawa o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. R. P. z 1950 r. Nr 39, poz. 360) zważył, co następuje:Zadania związane z realizacją Planu 6-letniego wysuwają, jako jedno z najbardziej doniosłych zagadnień, potrzebę wzmożenia ochrony mienia socjalistycznego.Dla aparatu wymiaru sprawiedliwości oznacza to konieczność podwyższenia jakości pracy organów śledczych, prokuratury i sądów, skrupulatnego badania i sprawdzania dowodów, celnego ścigania i surowego karania złodziei dobra społecznego jako też osób winnych sprzyjania przestępstwom przeciwko mieniu socjalistycznemu lub tolerowania takich przestępstw.Aby sprostać wypływającym stąd wymaganiom, sądy powinny przy rozpoznawaniu spraw przeciwko interesom gospodarki narodowej mieć na uwadze, co następuje:1.Funkcjonowanie każdej komórki gospodarczej i ciążące na jej pracownikach zadania trzeba każdorazowo oceniać na tle aktualnych zagadnień walki klasowej oraz w powiązaniu z działalnością innych ogniw aparatu gospodarczego, uwzględniając wzajemne ich związki i stosunki.2.Działalność placówek gospodarczych i zatrudnionych w nich pracowników podlega ocenie pod kątem widzenia potrzeb racjonalnej gospodarki socjalistycznej. Działalność zatem każdego z osobna pracownika należy oceniać nie tylko z punktu widzenia obowiązujących go regulaminów, okólników i instrukcji, lecz w równej mierze z punktu widzenia wykazanej troskliwości i zapobiegliwości dobrego gospodarza socjalistycznego.3.Przy sądzeniu spraw o niedobory unikać należy zwłaszcza błędu polegającego na formalizowaniu postępowania dowodowego już to w kierunku nieuzasadnionego ograniczania wysokości przypisywanego sprawcy niedoboru, już to w kierunku nieuzasadnionego rozszerzania wysokości tegoż niedoboru.Jakkolwiek podstawą ustalenia wysokości niedoborów w procesie karnym jest w zasadzie prawidłowa dokumentacja, to jednak postępowanie dowodowe nie ogranicza się do niej i nie zamyka się na tego rodzaju dowodzie. Brak lub luki w treści dokumentu nie wykluczają winy oskarżonego o spowodowanie niedoboru, podobnie jak i istnienie dokumentów samo przez się nie przesądza stopnia i zakresu winy oskarżonego. Przypisywanie odpowiedzialności za niedobór lub też ograniczanie takiej odpowiedzialności w procesie karnym nie zawsze sprowadza się do prostych obliczeń arytmetycznych. Sąd ma obowiązek rozważyć wszelkie inne dowody istniejące obok dokumentów lub - w razie braku dokumentów - dowody, które prowadzą do ustalenia prawdy w procesie.Formalizowanie postępowania dowodowego przez oparcie się tylko na formalnych dokumentach i formalnych obowiązkach - bez uwzględnienia innych dowodów ujawniających faktyczny stan rzeczy - prowadzić może do uniknięcia odpowiedzialności karnej przez rzeczywistych winowajców kradzieży lub karygodnej niegospodarności. Osoby takie mogą bowiem pozostać poza zasięgiem represji karnej z powodu niedostatecznie uzasadnionego przypisania w nadmiernym zakresie winy współsprawcom niedoborów.4.W walce o ochronę mienia socjalistycznego ludowe organa wymiaru sprawiedliwości muszą w każdym stadium postępowania karnego mieć na względzie konieczność wyczerpującego i wszechstronnego wyjaśnienia sprawy. Tylko bowiem dokładne ustalenie prawdy pozwoli sądowi należycie spełnić jego zadanie surowego karania wszystkich osób winnych przestępstw przeciwko mieniu socjalistycznemu oraz ujawniania przyczyn tych przestępstw w celu zapobieżenia im na przyszłość.W związku z powyższym Sąd Najwyższy uchwala następujące wytyczne:I.Podstawowym dowodem dla ustalenia niedoboru jest dokumentacja, a w szczególności akty stanowiące punkt wyjścia dla przyjęcia początkowego i obliczania dalszego stanu kasy, magazynu lub sklepu. (Dokumentacja ta może albo wprost wymieniać stan towarów bądź gotówki, albo powoływać się na zapisy dokonane w odpowiedniej księdze i w określonej dacie).Brak dokumentu nie wyłącza możności ustalenia początkowej ilości towaru bądź gotówki przy pomocy innych środków dowodowych - w myśl ogólnych zasad dowodowych w procesie karnym.II.Przejęcie mienia przedsiębiorstwa uspołecznionego powinno odbywać się w drodze aktu zdawczo-odbiorczego.Zawinione niedopełnienie tego obowiązku powoduje odpowiedzialność karną zdającego i przejmującego, jak również osoby zarządzającej lub nadzorującej przejęcie.III.Gdy przy ustaleniu niedoboru stwierdzono niedopełnienie ciążących na oskarżonym obowiązków w zakresie ochrony mienia - stosuje się art. 286 § 1 k.k. Niedopełnienie obowiązków może mieć nie tylko postać zaniechania działań nakazanych oskarżonemu przez instrukcje, regulaminy itp., ale może polegać także i na niedopełnieniu czynności wynikających z samej istoty i charakteru stanowiska oskarżonego. Sąd w każdym przypadku oceni, czy zaniedbanie dotyczyło obowiązku tak istotnego, iż dopełnienie go mogło zapobiec niedoborowi.IV.W razie stwierdzenia sprzeniewierzenia, oszustwa lub innego przestępstwa, którego celem jest uzyskanie korzyści majątkowej - dokonanego przez pracownika, a zwłaszcza kierownika przedsiębiorstwa uspołecznionego (lub jego części), magazyniera albo kasjera - sprawca odpowiada z art. 286 § 2 k.k.V.Skazaniu za sprzeniewierzenie całego wykazanego niedoboru nie stoi na przeszkodzie okoliczność, że dowody przywłaszczenia dotyczą bezpośrednio niecałego niedoboru. Na podstawie całokształtu okoliczności sprawy sąd może uznać za udowodnione, że cały niedobór jest wynikiem przywłaszczenia popełnionego przez oskarżonego.VI.Nie tylko ustalenie wysokości szkody, ale i samo ustalenie winy oskarżonego sąd może oprzeć na analizie całokształtu okoliczności sprawy.Gdy na przykład kasjer nie umie wytłumaczyć znacznego niedoboru, który nie może wynikać z przyczyn od niego niezależnych (pożar, włamanie), to fakt taki, w zestawieniu z tym, że kasjer jest osobą mającą bezpośredni obowiązek pieczy nad kasą, prowadzi do przekonania o jego winie polegającej na niedostatecznej ochronie powierzonego mu mienia (art. 286 § 1 k.k.). Gdyby zaś istniały dowody, że w okresie powstania niedoboru kasjer prowadził np. hulaszczy tryb życia lub wydawał na inne, własne cele znaczniejsze kwoty - wówczas usprawiedliwiony może być wniosek sądu o winie z art. 286 § 2 k.k. Powyższe odnosi się również do wszelkich niedoborów sklepowych i magazynowych.VII.Wykrycie sprawcy nadużycia ściganego z art. 286 § 2 k.k. nie wyłącza odpowiedzialności karnej kierownika oraz innych osób w granicach ich zaniedbań, pozostających w związku z nadużyciami, każdy bowiem odpowiada za własne czyny.W szczególności kierownik odpowiada za należyte funkcjonowanie powierzonej mu placówki; powinien on tak zorganizować podział pracy oraz jej kontrolę, by dawało to gwarancję jej prawidłowości i wyłączało nadużycia. Zaniedbania jego w tym zakresie, jak np. złe zorganizowanie pracy lub brak należytej kontroli, stanowią podstawę do odpowiedzialności karnej z § 1 art. 286 k.k.VIII.Rewidentów, którzy wykryli niedobór, sąd przesłuchuje w charakterze świadków w celu ustalenia okoliczności i sposobu przeprowadzenia kontroli, a zwłaszcza w celu ustalenia, na jakich podstawach opierają się wnioski kontroli o niedoborze. Protokół rewizji i wnioski kontroli ulegają ocenie sądu i w zestawieniu z zeznaniem świadka-rewidenta mogą doprowadzić sąd do przekonania o winie oskarżonego oraz o wysokości szkody nawet bez potrzeby ekspertyzy.Jeżeli mimo przeprowadzenia tych dowodów sprawa w przekonaniu sądu nie jest dostatecznie wyjaśniona, wówczas na wniosek stron lub z urzędu sąd wzywa biegłych, znawców odpowiedniej dziedziny (księgowości, towaroznawstwa, konserwacji, transportu itp.). Sąd w zasadzie powinien powoływać biegłych spoza instytucji, której ekspertyza dotyczy, chyba że powołanie takich biegłych napotyka znaczne trudności, a osoby biegłych z tej instytucji nie nasuwają zastrzeżeń co do swej bezstronności ze względu na okoliczności danej sprawy.