KO 46/50

Skład orzekającyPrzewodniczący: Zastępca I Prezesa S.N. K. Bzowski (sprawozdawca); Sędziowie: J. Potępa, St. Rybczyński, Z. Kapitaniak, Z. Sitnicki, dr T. Cyprian (współsprawozdawca), A. Dąb, dr E. Merz (współsprawozdawca), dr J. Haber, J. Dorsz; Prokurator: J. Jackiewicz.SentencjaSąd Najwyższy rozpoznawał wniosek Ministra Sprawiedliwości z dnia 9 marca 1950 r., zgłoszony na zasadzie art. 41 u. s. p., o udzielenie odpowiedzi na następujące pytanie prawne:Czy samo skupywanie, gromadzenie lub ukrywanie towarów w ilościach, przekraczających w znacznym stopniu normalne potrzeby, stanowi czynność nieuczciwą, mogącą wywołać zwyżkę cen w rozumieniu art. 14 ust. 1 ustawy z dn. 2.VI 1947 r. c zwalczaniu drożyzny i nadmiernych zysków w obrocie handlowym (Dz. U. R. P. Nr 43, poz. 218) i podlega ściganiu w trybie doraźnym w myśl art. 17 ust. 1 pkt B, lit. e) tejże ustawy?i po wysłuchaniu wniosku Prokuratora uchwalił dać na powyższe pytanie odpowiedź twierdzącą.Uzasadnienie faktycznePrawo w Polsce Ludowej jest zespołem wyposażonych w moc egzekutywną państwa norm, będących narzędziem walki rządzącej w Polsce olbrzymiej większości narodu, szerokich mas ludowych, a to robotników, podstawowych mas chłopskich i pracującej inteligencji, dla utrzymania w ryzach klasy wyzyskującej i jej zwolenników, utrwalenia dotychczasowych zdobyczy Polski Ludowej i przyspieszenia Jej marszu ku socjalizmowi.Do zasadniczych zadań naszego wymiaru sprawiedliwości należy obrona socjalistycznego systemu gospodarki narodowej. Wykładnia ustaw nie może przekreślać ani utrudniać tej obrony socjalistycznego systemu gospodarki, ale winna jej służyć.W dyspozycji przepisu art. 14 pkt 1 ustawy z dn. 2.VI 1947 r. o zwalczaniu drożyzny i nadmiernych zysków w obrocie handlowym (Dz. U. R. P. Nr 43, poz. 218) zawarte są trzy różne przestępstwa:a)wykroczenie przeciwko przepisowi art. 1 tejże ustawy,b)wykroczenie przeciwko przepisowi jej art. 3 ust. 2 ic)przestępstwo nas interesujące, które sformowane zostało w samej dyspozycji jako dopuszczanie się nieuczciwych czynności lub zaniechań, mogących wywołać zwyżkę cen wszelkiego rodzaju towarów; podmiotem tego przestępstwa jest każdy, "kto (...) dopuszcza się nieuczciwych czynności lub zaniechań, mogących wywołać zwyżkę cen wszelkiego rodzaju towarów".Przykładowo ("a w szczególności") przytacza ustawa dwa wypadki takich "nieuczciwych czynności", a to:1)"kto bierze udział w handlu łańcuszkowym",2)"kto dla osiągnięcia nadmiernego zysku skupuje, gromadzi lub ukrywa towary".Dlaczego skupywanie, gromadzenie lub ukrywanie towarów dla osiągnięcia nadmiernego zysku stanowi te "nieuczciwe czynności", o których mowa w powołanym przepisie ustawy?By móc na pytanie to odpowiedzieć, sięgnąć musimy do zanalizowania istoty naszej gospodarki, a w jej ramach roli handlu w naszych warunkach ustroju demokracji ludowej.Wielkie zadanie historyczne, stojące w tej chwili przed Partią, określił Prezydent Bierut w referacie ideologicznym na Kongresie Zjednoczeniowym jako"rozbudowę fundamentów ustroju demokratycznego w Polsce" i podkreślił konieczność pokonania szeregu trudności dla wykonania tego zadania, wśród których wymienił w pierwszym rzędzie:"1) istnienie klasy wyzyskujących i ich wrogą działalność skierowaną przeciwko gospodarce narodowej, przeciwko masom pracującym i Państwu Ludowemu".Postulat ten wynika z istoty demokracji ludowej, którą Prezydent Bierut określa następująco:"(...) demokracja ludowa nie jest formą syntezy czy trwałego współżycia dwóch różnorodnych ustrojów społecznych, lecz jest formą wypierania i stopniowej likwidacji elementów kapitalistycznych, a zarazem formą rozwijania i umacniania podstaw przyszłej gospodarki socjalistycznej".W wyniku wykonania Trzyletniego Planu Odbudowy zdobyły u nas formy socjalistyczne przewagę tak w dziedzinie produkcji przemysłowej jak i w obrocie handlowym. Na odcinku handlu wyniósł w roku 1949 udział sektora socjalistycznego (handel państwowy i spółdzielczy) w obrotach hurtowych 98%, udział zaś prywatnych kapitalistów hurtowników zaledwie 2%, a w obrotach detalicznych przekroczył udział sektora socjalistycznego 60%, udział zaś handlu prywatnego spadł poniżej 40%.Przeważające u nas elementy socjalistyczne w dziedzinie produkcji przemysłowej i handlu wyciskają swe piętno na całokształcie naszej gospodarki, różniącej się zasadniczo od gospodarki kapitalistycznej."(...) podstawową dźwignią gospodarki kapitalistycznej jest osiągnięcie zysku (...) osiągnięcie zaś zysku nie jest ani celem, ani dźwignią naszego przemysłu socjalistycznego". (J. Stalin: Zagadnienia leninizmu, wydanie 10, str. 184. wyd. ros.).Handel socjalistyczny posiada zupełnie odmienne funkcje niż handel w ustroju kapitalistycznym. Podczas bowiem, gdy zadanie handlu w ustroju kapitalistycznym polegało na jak najszybszym osiągnięciu jak największego dla handlującego zysku, to w ustroju demokracji ludowej, opartym na planowaniu gospodarki, handel polega na planowym rozprowadzeniu towarów wśród społeczeństwa, a to w interesie szerokich mas ludowych - robotników, podstawowych mas chłopskich i pracującej inteligencji. Wskutek tego wykluczone są z góry jakiekolwiek zyski.Pamiętać jednak należy o tym, że nie cały nasz handel jest socjalistyczny, że nie tylko pewna część handlu hurtowego, ale i pokaźna część naszego handlu detalicznego znajduje się w rękach sektora kapitalistycznego, że w dziedzinie handlu istnieją i działają elementy wyzyskujące.Produkcja posiada decydujące dla obrotu towarowego znaczenie. Marks podkreślał jej prymat nad obrotem towarowym pisząc, że tylko"(...) ograniczoności światopoglądu burżuazyjnego, w którym cała uwaga pochłonięta jest przez operacje praktyczne, odpowiada w sam raz zapatrywanie, że nie charakter sposobu produkcji stanowi podstawę dla odpowiadającego mu sposobu zamiany, a przeciwnie". (K. Marks: Kapitał, t. II 1938 r., str. 100, wyd. ros.).W miarę wzrostu produkcji wzrasta też i masa towarowa, przychodząca - zgodnie z planem - do podziału."(...) sposób podziału należy w istocie swej od ilości produktów podlegających podziałowi, a ilość ta ulega oczywiście zmianie wraz z postępem produkcji i organizacji społecznej, a wobec tego winien by ulec zmianie i sposób podziału" - pisze Engels w liście swym do Konrada Schmidta z 5 sierpnia 1890 r. (K. Marks i Engels: Dzieła, t. XXVIII, str. 232-233, wyd. ros.).Podział ten winien być dokonany planowo, biorąc z jednej strony pod uwagę masę towarową stojącą do dyspozycji, z drugiej zaś przeciętne zapotrzebowanie, które ze swej strony wpływa jako jeden z czynników na planowanie produkcji.Wartość globalna produkcji wielkiego i średniego przemysłu w stosunku do okresu przedwojennego (w roku 1937 - współczynnik 100) wzrosła u nas niepomiernie (w roku 1949 - współczynnik 174). Przemysłowa produkcja globalna na głowę ludności wzrosła niemal 2 i 1/2 raza (współczynnik 244) w stosunku do przed wojny. Nie dotrzymuje jej kroku produkcja rolnicza. Współczynnik łącznej wartości brutto rolnictwa na głowę ludności w stosunku do 1937 r. wyniósł w 1949 r. - 112. Równocześnie wzrosło jednak silnie zapotrzebowanie, a to z jednej strony ze względu na wzrost w ciągu 2 i 1/2 lat liczby pracowników, zatrudnionych poza rolnictwem o 1.109.000 osób (o 41%), z drugiej zaś strony ze względu na z górą dwukrotny wzrost w ciągu Trzyletniego Planu Odbudowy płacy realnej dla pracowników najemnych, a tym samym i dobrobytu materialnego ludności i jej siły nabywczej.Niewątpliwie"są to wszystko objawy niezmiernie dodatnie, ale zrozumiałe jest, że przy tak szybkim wzroście liczby zatrudnionych i ich płac mogą na poszczególnych odcinkach powstawać sytuacje, gdy produkcja przemysłowa, a przede wszystkim rolnicza, nie nadąża za olbrzymim wzrostem zapotrzebowania, co powoduje braki i trudności z tym czy innym artykułem, z tym czy innym towarem". (Z przemówienia Prezydenta Bieruta na III Plenum KC PZPR).Oto pierwsza, ale nie jedyna przyczyna trudności naszych na odcinku handlu. Druga stanowi szybki rozwój naszego handlu uspołecznionego przy braku wskutek tego odpowiednich nowych kadr o dostatecznym doświadczeniu."Takie są przyczyny naszych pewnych trudności na odcinku obrotu. Z określenia przyczyn tych trudności jasno wynika ich charakter. Są to trudności wzrostu, są to trudności, wynikające z szybkiego, bujnego, potężnego wzrostu naszego kraju i jego gospodarki". (Z przemówienia Prezydenta Bieruta na III Plenum KC PZPR).Wróg klasowy wykorzystuje jednak przejściowe te zaburzenia na odcinku handlu; by utrudnić ich przezwyciężenie, by podkopać zaufanie mas do gospodarki Polski Ludowej, by stwarzać przeszkody należytemu planowaniu naszej gospodarki. Wróg nasz zdaje sobie z tego sprawę, że dąży przez to do zagrożenia podstawom naszego ustroju."Nasze budownictwo gospodarcze, budownictwo socjalistyczne w naszym kraju odbywa się w warunkach ostrej walki klasowej, w warunkach wściekłego oporu skazanych na zagładę klas kapitalistycznych, w warunkach działania na terenie naszego kraju szeregu agentów, szpiegów, sabotażystów i dywersantów, nasłanych przez imperialistów amerykańskich, angielskich i innych dla hamowania postępu i rozwoju Polski Ludowej". (Z przemówienia Prezydenta Bieruta na III Plenum KC PZPR).W stosunku do naszych wrogów klasowych konieczną jest szczególnie zaostrzona czujność. Oni to wykorzystują każde najmniejsze zaburzenie w naszym życiu gospodarczym, by utrudnić nam naszą pracę, nasze budownictwo socjalistyczne. Wykorzystują przy tym panujący jeszcze częstokroć brak należytego uświadomienia wśród ludzi pracy. Żerują na nim, dążąc do stworzenia dodatkowych trudności albo też do pogłębienia już istniejących.Jakże otoczyć opieką nasz handel, jakże wzmocnić i planować naszą produkcję, kiedy mielibyśmy do czynienia z zakupami nie dającymi się przewidzieć, a przekraczającymi znacznie normalne potrzeby zakupującego i najbliższej jego rodziny. Jakże możliwe byłoby wszechstronne wzmacnianie produkcji w kierunku zapotrzebowania, kiedy zapotrzebowanie to znajdowałoby swój wyraz w postaci "runów", wywołanych sztucznie przez naszych wrogów. Może to iść tylko na rękę spekulantom, poszukującym nadmiernych zysków.Mając pewną ograniczoną masę towarową do dyspozycji, można brać przeciętne normalne zapotrzebowanie jako podstawę jej podziału, podobnie jak i przeciętne normalne zapotrzebowanie brać można między innymi jako podstawę przy planowaniu wzrostu produkcji. Dlatego też skupywanie lub gromadzenie albo ukrywanie wszelkiego rodzaju towarów w ilościach przekraczających w znacznym stopniu normalne potrzeby zagrażałoby równowadze naszej gospodarki planowej i mogłoby wywołać zwyżkę cen, to jest drożyznę.A na tym polega właśnie, istota "nieuczciwej czynności", że zagraża ona naszej gospodarce planowej i staje się wskutek tego niebezpieczna dla naszego ustroju. Ten, kto skupuje, gromadzi lub ukrywa towary w ilościach przekraczających normalne potrzeby swojej i najbliższej swojej rodziny - a to przekraczających je w znacznym stopniu, co z naciskiem należy podkreślić - ten wykazuje brak zaufania do naszego państwa i działa na szkodę interesu społecznego, dopuszczając się czynu mogącego wywołać zwyżkę cen. Działanie jego jest nieuczciwym.Handel nasz zmierza do rozdziału towarów między ludzi pracy; państwo nasze dba o to, żeby w miarę możności zaspokojone zostały potrzeby najszerszych warstw ludności. Stąd z kolei wypływa dla obywatela obowiązek zaopatrywania się w towary będące na rynku w takiej mierze, jaka odpowiada jego indywidualnym potrzebom względnie potrzebom jego rodziny, z uwzględnieniem potrzeb innych ludzi pracy. Innymi słowy, normą postępowania każdego obywatela w naszym ustroju winien być wzgląd na interes ogółu pracujących. Samo zatem skupywanie, gromadzenie lub ukrywanie towarów w ilościach, przekraczających w znacznym stopniu normalne potrzeby, jest działaniem społecznie szkodliwym, stanowi czynność nieuczciwą, mogącą wywołać zwyżkę cen.Skoro każdy, kto dopuszcza się czynu mogącego wywołać zwyżkę cen, popełnia czynność nieuczciwą w rozumieniu art. 14 pkt 1 powołanej ustawy, to nie zachodzi potrzeba ustalenia, że nabył on te towary z zamiarem bezpośredniej dalszej ich odsprzedaży. Kto nabywa towary i odsprzedaje je z nadmiernym zyskiem, ten bierze udział w handlu łańcuszkowym. Nadmierny zysk, o jakim mowa w drugim z dwóch przykładów przytoczonych w omawianym przepisie ustawy po wyrazach "w szczególności", nie musi być doraźnym celem sprawcy skupywania, gromadzenia lub ukrywania towarów. Wystarcza, jeśli sprawca, będąc świadom, że nabywa w nadmiernej ilości towary, które w związku z tym drożeją na skutek znacznej redukcji ich podaży, zdaje sobie zarazem sprawę, że będzie mógł w każdej chwili towary te zbyć z nadmiernym zyskiem i godzi się z możliwością takiego efektu dokonywanych przez niego działań albo też wprost tego chce. Tylko taka wykładnia przykładu, o jakim mowa, zgodna jest z właściwymi intencjami ustawodawcy.Już z ilości zakupionych, nagromadzonych lub ukrytych towarów, ich asortymentu, normalnych potrzeb podejrzanego i najbliższej jego rodziny oraz z innych okoliczności sprawy zasadnie wyciągnąć można wniosek o skupywaniu, gromadzeniu lub ukrywaniu towarów dla osiągnięcia nadmiernego zysku.Należy zaznaczyć, że podmiotem tego przestępstwa mogą być tak handlujący jak i nie handlujący.W tych warunkach umyślne skupywanie, gromadzenie lub ukrywanie towarów w ilościach, przekraczających w znacznym stopniu normalne potrzeby, stanowi występek z art. 14 pkt 1 ustawy z dn. 2.VI 1947 r. i podpada pod przepis art. 17 1 B. lit. e) tejże ustawy. Gdy Komisja Specjalna do walki z nadużyciami i szkodnictwem gospodarczym skieruje sprawę taką z aktem oskarżenia do sądu, winna ona być rozpoznana w trybie doraźnym.Postępowanie doraźne zostanie oczywiście również zastosowane, jeśli prokurator właściwego sądu apelacyjnego złoży wniosek na mocy art. 1(3) w związku z art. 1(1) lit. d), pkt 2 dekretu z dn. 16.XI 1945 r. o postępowaniu doraźnym, w brzmieniu jednolitego tekstu z dn. 18.V 1949 r. (Dz. U. R. P. Nr 33, poz. 244).Państwo i prawo, a prawo karne w szczególności, ma u nas za zadanie ochronę interesów świata pracy i zwalczanie przestępstw, stanowiących zamachy na interesy spełniających władzę szerokich mas ludowych, a to robotników, podstawowych mas chłopskich i pracującej inteligencji. Prawo karne, stosując represje do gwałcicieli ustalonego czy też ustalanego w naszym państwie porządku prawnego, wymaga od wszystkich obywateli takiego postępowania, które by odpowiadało interesom mas pracujących.Z tych względów udzielono odpowiedzi twierdzącej na pytanie postawione przez Obywatela Ministra Sprawiedliwości.