V KRN 138/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia H. Kempisty. Sędziowie: E. Binkiewicz, M. Budzianowski (sprawozdawca), K. Czajkowski, L. Jax, A. Pyszkowski, J. Szamrej. Prokurator Prokuratury Generalnej: J. Rother.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 13 października 1970 r. sprawy Błażeja J. i Stanisława R., oskarżonych z art. 2 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 228) w związku z art. 1 § 1 lit. b) ustawy z dnia 21 stycznia 1958 r. (Dz. U. Nr 4, poz. 11) oraz z art. 286 § 2 d.k.k., z powodu rewizji nadzwyczajnej założonej przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 4 czerwca 1969 r. oraz wyroku Sądu Najwyższego z dnia 4 marca 1970 r.,uchylił oba zaskarżone wyroki i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w Krakowie do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneRewizja nadzwyczajna Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 4 czerwca 1969 r. i wyroku Sądu Najwyższego z dnia 4 marca 1970 r. w sprawie Błażeja J. i Stanisława R., skazanych z art: 286 § 2 d.k.k. (obaj oskarżeni) i z art. 2 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 228) (tylko oskarżony Stanisław R.), zarzuca wyrokowi Sądu Wojewódzkiego:a) obrazę art. 286 § 2 d.k.k. przez uznanie, że w czynach przypisanych oskarżonym w pkt I tego wyroku mieszczą się tylko znamiona przestępstwa określonego we wspomnianym przepisie, a nie także znamiona zagarnięcia mienia społecznego,b) obrazę art. 320 d.k.p.k. przez nierozważenie, czy czyn przypisany oskarżonemu Stanisławowi R. w pkt II wyroku nie stanowi dodatkowego elementu czynu wspólnie dokonanego przez obu oskarżonych w postaci przestępstwa ciągłego, które zostało błędnie potraktowane jako przestępstwo z art. 286 § 2 d.k.k. zamiast jako zagarnięcie.W konkluzji rewizja wnosi o uchylenie wyroku Sądu Wojewódzkiego, a w konsekwencji także o uchylenie utrzymującego go w mocy wyroku Sądu Najwyższego i o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy w składzie powiększonym zważył, co następuje:Jak wynika z akt sprawy Błażej J. i Stanisław R. zostali oskarżeni o to, że:1) od dnia 13 września 1962 r. do dnia 4 września 1968 r. w G. i w R. Błażej J. jako kierownik Kasy Spółdzielczej, a Stanisław R. jako kasjer stałego Punktu Kasowego tejże Kasy Spółdzielczej, będąc z tytułu zajmowanych stanowisk odpowiedzialni za zarząd, przechowanie i zabezpieczenie powierzonych im pieniędzy społecznych, działając wspólnie i w porozumieniu, przywłaszczyli sobie z podległej im kasy gotówkę w łącznej kwocie 229.118 zł przy pomocy fałszowanych przez siebie skryptów dłużnych i asygnat kasowych wystawionych na nazwiska miejscowych rolników, oraz książeczek oszczędnościowych, wystawionych na nazwisko Wiktorii R., tj. o przestępstwo z art. 2 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 228) w związku z art. 1 § 1 lit. b ustawy z dnia 21 stycznia 1958 r., (Dz. U. Nr 4, poz. 11);2) od dnia 15 maja 1964 r. do 8 listopada 1967 r. w miejscu i w charakterze jak w pkt I, działając wspólnie i w porozumieniu, w celu osiągnięcia dla siebie oraz dla Władysława F. i Jana S. korzyści osobistych w postaci uzyskania nie przysługujących im pieniężnych pożyczek krótko- i średnioterminowych, przekroczyli ze szkodą dla interesu publicznego swoje uprawnienia w ten sposób, iż wbrew obowiązującym przepisom wypłacili dla siebie oraz dla Władysława F. i Jana S. - w formie pożyczek - gotówkę z kasy w łącznej kwocie 184.500 zł niezgodnie z warunkami udzielenia pożyczek, posługując się zarazem fałszywymi skryptami dłużnymi i dowodami kasowymi, tj. o przestępstwo z art. 286 § 2 d.k.k.Sąd Wojewódzki w Krakowie wyrokiem z dnia 4 czerwca 1969 r. uznał Błażeja J. i Stanisława R. za winnych tego, że od dnia 13 września 1962 r. do dnia 4 września 1968 r. w G. i w R. Błażej J. jako kierownik kasy spółdzielczej, a Stanisław R. jako kasjer stałego punktu kasowego tejże Kasy Spółdzielczej, działając na szkodę interesu społecznego, w celu osiągnięcia dla siebie i innych osób korzyści majątkowych, nie dopełnili obowiązku rzetelnego i zgodnego z rzeczywistością sporządzania dokumentacji będącej podstawą pobierania i wypłacania pożyczek i na podstawie takiej dokumentacji dopuścili do wypłaty z Kasy Spółdzielczej wielu osobom kwoty 463.836 zł, z której na nazwiska różnych osób podjęli dla siebie: Stanisław R. - 29.336 zł, a Błażej J. - 276.500 zł, i skazał za to przestępstwo z mocy art. 286 § 2 d.k.k., art. 42 § 2 d.k.k. i art. 47 § 1 lit. a d.k.k.: Stanisława R. na 2 lata więzienia, 6.000 zł grzywny oraz utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na okres 2 lat, a Błażeja J. na 7 lat więzienia, 50.000 zł grzywny oraz utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na okres 4 lat.Ponadto Sąd Wojewódzki uznał Stanisława R. za winnego tego, że w tym samym miejscu i charakterze przywłaszczył sobie w czasie od 1964 r. do 1967 r. kwotę 3.505, przyjętą od rolników tytułem spłat rat pożyczkowych, i skazał go za to przestępstwo z mocy art. 2 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 228) na 2 lata więzienia i 6.000 zł grzywny oraz z mocy art. 47 § 1 lit. c d.k.k. na utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na okres 2 lat.Jako karę łączną Sąd Wojewódzki wymierzył Stanisławowi R. 3 lata więzienia, 10.000 zł grzywny oraz utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na okres 3 lat.Od tego wyroku założył rewizję tylko oskarżony Błażej J., natomiast w stosunku do oskarżonego Stanisława R. wyrok Sądu Wojewódzkiego uprawomocnił się w dniu 10 listopada 1969 r.Sąd Najwyższy, rozpoznawszy tę sprawę, wyrokiem z dnia 4 marca 1970 r. utrzymał w mocy zaskarżony wyrok Sądu Wojewódzkiego, z tym jednak uzupełnieniem, że na podstawie art. XIII pkt 1 i 4 przepisów wprowadzających k.k. wymierzył oskarżonemu Błażejowi J. karę 7 lat pozbawienia wolności i pozbawienia praw publicznych na okres 4 lat, a wymierzoną karę grzywny zamienił w razie jej nieuiszczenia w terminie na 500 dni zastępczej kary pozbawienia wolności, przy czym na podstawie art. 6 pkt 4 ustawy z dnia 21 lipca 1969 r. o amnestii (Dz. U. Nr 21, poz. 151) złagodził o 1/3 orzeczoną karę pozbawienia wolności, tj. do wysokości 4 lat i 8 miesięcy.W uzasadnieniu swojego wyroku Sąd Najwyższy zakwestionował pogląd Sądu Wojewódzkiego, jakoby warunkiem uznania przypisanych oskarżonym czynów za zagarnięcie było ustalenie, że zamiarem oskarżonych było "absolutne trwałe przywłaszczenie podjętych z kasy pieniędzy" i że wobec braku podstaw do poczynienia takich ustaleń nie można było uznać oskarżonych za winnych zagarnięcia. Ze względu jednak na to, że prokurator nie zaskarżył wyroku Sądu Wojewódzkiego, nie mógł Sąd Najwyższy naprawić uchybienia wynikłego z błędnego poglądu prawnego Sądu I instancji.Pojęcia zamiaru "trwałego i absolutnego przywłaszczenia" jako warunku uznania czynu za zagarnięcie mienia społecznego nie znało ustawodawstwo karne o ochronie mienia społecznego obowiązujące przed dniem 1 stycznia 1970 r., ani też nie zna obecnie obowiązujący kodeks karny. Zagarnięcie mienia społecznego zachodzi wtedy, gdy sprawca, wchodząc w sposób bezprawny w posiadanie tego mienia lub mając je w swoim posiadaniu, włącza to mienie do swego majątku i postępuje z nim jak z· własnym.W niniejszej sprawie miało to miejsce w przeważającej mierze wypadków składających się na przypisane oskarżonym działanie, błędnie zakwalifikowane jako przestępstwa z art. 286 § 2 d.k.k. zważywszy, że obaj oskarżeni:a) w kilku wypadkach, nie uprzedzając rolników o zamierzonym zaciągnięciu na ich nazwiska "pożyczek", "pożyczki" takie pobierali, fałszując wnioski o ich udzielenie, podpisy żyrantów i pokwitowania odbioru "pożyczek",b) w kilku wypadkach po dokonaniu wyżej opisanych manipulacji zawiadamiali rolników dopiero po upływie pewnego czasu o pobraniu "pożyczek" na ich nazwiska,c) w kilku wypadkach zawiadamiali wprawdzie o zamierzonym pobraniu "pożyczek" osoby, na których nazwiska miano zaciągnąć pożyczki, ale po uzyskaniu ich zgody dokonywali manipulacji opisanych wyżej pod lit. a (fałszowanie dokumentacji).We wszystkich tych wypadkach Kasa Spółdzielcza nie miała podstaw prawnych, by domagać się zwrotu pieniędzy od osób, na których nazwiska oskarżeni je pobrali, czyniąc to ze swej strony w stosunku do tych osób bezprawnie i posługując się fałszerstwem dokumentów, wysokość zaś pobranej w ten sposób sumy przekroczyła realne możliwości oskarżonych zwrócenia jej w określonym terminie.Jeśli chodzi o pozostałe formy przypisanego oskarżonym działania, to wskutek niewyjaśnienia przez Sąd Wojewódzki szeregu istotnych szczegółów w następstwie przyjętego założenia, że zagarnięcie nie wchodzi w rachubę ze względu na postać zamiaru sprawców, trudno w obecnym stadium sprawy ukształtować sobie zdecydowany pogląd na to, czy również i one stanowiły składnik zagarnięcia, czy też wyczerpywały znamiona innego, odrębnego przestępstwa. Chodzi tu między innymi o nie dość dokładnie wyjaśnione wypadki, gdy osoby ubiegające się o pożyczkę składały wymagane dokumenty z wnioskiem o przyznanie pożyczki w określonej wysokości, a przyznawano im pożyczki wyższe, przy czym nadwyżkę zatrzymywał oskarżony Błażej J., oraz o wypadki, gdy niektóre osoby podpisywały dokumentację pożyczkową, lecz pieniądze z pożyczki otrzymywał oskarżony. Powstaje np. problem, czy w tych wypadkach następowało także fałszowanie dokumentacji.W odniesieniu do przypisanego tylko oskarżonemu Stanisławowi R. zagarnięcia 3.505 zł Sąd Wojewódzki - jeśli w wyniku ponownego rozpoznania sprawy dojdzie do wniosku, że działania opisane w pkt I zaskarżonego wyroku stanowią zagarnięcie mienia społecznego - będzie musiał rozważyć, czy także owo odrębnie potraktowane zagarnięcie 3.505 zł nie jest po prostu dodatkowym elementem jednego przestępstwa ciągłego, popełnionego wspólnie przez obu oskarżonych a mieszczącego się właśnie we wspomnianym pkt I. Przypuszczenie takie nasuwa się na tle faktu, że oskarżeni w ogóle stosowali praktykę wzajemnego wspierania się w zakresie nielegalnego uzyskiwania pieniędzy. Rzecz ta wymaga dodatkowych badań.Ponieważ zebrane dowody nie pozwalają na wydanie orzeczenia co do istoty, wniosek rewizji nadzwyczajnej o uchylenie zaskarżonych wyroków i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania (art. 386 § 2 k.p k.) należało uwzględnić, uznając tym samym zarzuty rewizji za zasadne.