V KRN 365/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Ziemba (sprawozdawca). Sędziowie: W. Gruber, J. Tobera.Prokurator Prokuratury Generalnej: J. Downarowicz.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 27 stycznia 1988 r. sprawy Tadeusza R. i innych, oskarżonych o popełnienie przestępstwa określonego w art. 221 § 4, art. 200 § 1 k.k. i art. 1 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o zwalczaniu spekulacji (Dz. U. z 1982 r. Nr 36, poz. 243 z późn. zm.), z powodu rewizji nadzwyczajnej, wniesionej przez Prokuratora Generalnego na niekorzyść oskarżonych od postanowienia Sądu Rejonowego w S. z dnia 30 maja 1987 r. i postanowienia Sądu Wojewódzkiego w T. z siedzibą w S. z dnia 30 czerwca 1987 r.,uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Rejonowemu w S. do merytorycznego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneProkurator Wojewódzki w T. oskarżył m.in.1) Tadeusza R., Irenę K. i Teresę G. o to, że od stycznia 1983 r. do stycznia 1985 r. w P., działając wspólnie i w porozumieniu, Tadeusz R. jako dyrektor miejscowego Przedsiębiorstwa Obróbki Drewna, Irena K. jako kierownik magazynu, a następnie sklepu fabrycznego, Teresa G. zaś jako sprzedawca tego sklepu, zbywali osobom nieuprawnionym meble w celu ich odsprzedaży z zyskiem, ogólnej wartości co najmniej 15 milionów zł, pobierając ceny wyższe od obowiązujących, w ogólne kwocie nie mniejszej niż 1.200.000 zł, tj. o czyn przewidziany w art. 221 § 4 k.k. w zw. z art. 58 k.k.;2) Tadeusza R., Irenę K., Teresę G., Danutę P. i Leonarda P. o to, że od stycznia 1983 r. do stycznia 1985 r. w P., działając wspólnie, Tadeusz R. jako dyrektor miejscowego Przedsiębiorstwa Obróbki Drewna, Leonard P. jako kierownik działu zbytu tego przedsiębiorstwa, a Danuta P. jako kierownik magazynu wyrobów gotowych, zbyli meble ogólnej wartości około 10.000.000 zł z pominięciem wyznaczonego do tego celu sklepu, przy czym Irena K. jako kierownik magazynu, a następnie sklepu fabrycznego, Teresa G. zaś jako sprzedawca tego sklepu firmowały tego rodzaju obrót, przyjmując pieniądze za meble i dokumenty dostawy, tj. o czyn przewidziany w art. 1 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o zwalczaniu spekulacji (Dz. U. z 1982 r. Nr 36, poz. 243, z późn. zm.) (...).Sąd Rejonowy w S. postanowieniem wydanym na posiedzeniu w dniu 30 maja 1987 r. umorzył w całości postępowanie karne o wszystkie wyżej wymienione czyny, a mianowicie co do przestępstwa określonego w art. 1 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o zwalczaniu spekulacji - na podstawie art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 17 lipca 1986 r. o postępowaniu wobec sprawców niektórych przestępstw (Dz. U. Nr 26, poz. 126), a co do pozostałych przestępstw - na podstawie art. 26 § 1 k.k. w zw. z art. 11 pkt 2 k.p.k.Od tego postanowienia odwołał się prokurator, zarzucając mu obrazę prawa materialnego, a mianowicie zarówno art. 5 ust. 2 wymienionej ustawy z dnia 17 lipca 1986 r., jak i art. 26 § 1 k.k., oraz wnosząc w zażaleniu o uchylenie tego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu do rozpoznania na rozprawie; jednakże Sąd Wojewódzki w T. - postanowieniem z dnia 30 czerwca 1987 r. - utrzymał zaskarżone postanowienie w mocy.Od obu tych postanowień wpłynęła do Sądu Najwyższego dnia 29 grudnia 1987 r., a więc przed upływem terminu przewidzianego w art. 463 § 2 k.p.k., rewizja nadzwyczajna Prokuratora Generalnego na niekorzyść wszystkich oskarżonych (...).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy uznał, że rewizja nadzwyczajna jest co do zasady słuszna.Wprawdzie nie można podzielić zawartego w niej twierdzenia, że umorzenie w tej sprawie postępowania na podstawie art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 17 lipca 1986 r. o szczególnym postępowaniu wobec sprawców niektórych przestępstw było niedopuszczalne, "gdyż zarzucone (...) przestępstwo z art. 1 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o zwalczaniu spekulacji (...) zagrożone jest alternatywnie karą pozbawienia wolności, ograniczenia wolności lub grzywny oraz karami dodatkowymi w postaci grzywny i zakazu zajmowania określonych stanowisk", ponieważ kara grzywny, niezależnie od tego, na podstawie jakiego przepisu jest orzekana, nie jest karą dodatkową, ale zasadniczą (por. art. 30 § 1 k.k. i art. 38 k.k.); natomiast kara dodatkowa zakazu zajmowania określonych stanowisk (art. 38 pkt 3 k.k.) nie ma w odniesieniu do wymienionego przestępstwa charakteru obligatoryjnego, co wynika z treści zarówno art. 5 ust. 5 ustawy o zwalczaniu spekulacji, jak i art. 42 § 1 k.k. w brzmieniu obowiązującym przed dniem 1 lipca 1985 r., a więc w dacie popełnienia zarzucanego oskarżonym czynu, zgodzić się jednak trzeba z samym zarzutem niezasadności umorzenia postępowania karnego w tej części.Z zarzutów postawionych wszystkim oskarżonym i stanowiących ściśle ze sobą powiązany łańcuch działań kolidujących z prawem wynika, że sprawa niniejsza ma charakter nie tylko grupowy, ale także aferowy; dotyczy bowiem nie pojedynczych, przypadkowych i sporadycznych czynów, lecz trwającego w ciągu około 2 lat procederu zaistniałego na tle określonej społeczno-ekonomicznej sytuacji w Polsce, w szczególności w zakresie zaopatrzenia rynkowego. Już tylko to stwierdzenie pozwala na podanie w wątpliwość trafność oceny stopnia społecznego niebezpieczeństwa czynów zarzuconych oskarżonym, a w konsekwencji oceny umorzenia postępowania.Wątpliwości te zwielokrotnia uwzględnienie konkretnych rozmiarów zarzucanej oskarżonym działalności spekulacyjno-przestępczej, gdy przedmiotem tej działalności było mienie w postaci mebli wartości od kilku do kilkunastu milionów złotych, a tylko w stosunku do dwóch oskarżonych poniżej miliona złotych, ale powyżej 600.000 zł, co w myśl art. 120 § 9 k.k. też było mieniem wielkiej wartości, a uwzględniając siłę nabywczą złotego z okresu lat 1983-1985 pozwala na ocenę stopnia rozmiarów przedmiotowych tej działalności, a tym samym stopnia niebezpieczeństwa społecznego czynów zarzucanych oskarżonym. Ocena ta w żadnym razie nie uzasadnia tak daleko idących wniosków, jakie legły z podstaw zaskarżonych postanowień.Z uzasadnienia postanowienia Sądu Rejonowego w S. wynika zresztą, że Sąd ten również uznał za niewątpliwe, iż w czynach oskarżonych mieścił się znaczny stopień społecznego niebezpieczeństwa; jednakże taką ocenę ograniczył tylko do okresu popełnienia tych czynów, kiedy to "występowały braki na rynku, co rodziło niezadowolenie społeczne", natomiast - jak stwierdził - "obecnie sytuacja rynkowa w zakresie mebli znacznie się poprawiła, nie stanowi obecnie problemu zakupienie mebli, stąd też i ocenić należy znikomy stopień społecznego niebezpieczeństwa czynów oskarżonych w chwili obecnej."Stanowisko Sądu Rejonowego w przedstawionym zakresie całkowicie podzielił, a nawet uzupełnił, Sąd Wojewódzki w T., który utrzymując w mocy postanowienie Sądu Rejonowego dodał, że czyny oskarżonych z lat 1983-1985 r. popełnione zostały "w zupełnie odmiennej sytuacji polityczno-ekonomicznej" oraz że w czasie rozpoznania sprawy sąd jest "zobowiązany aktualizować okoliczności popełnienia czynów i zestawić z realiami obowiązującymi w chwili wydania orzeczenia. W ten bowiem sposób urealnia się dopiero ocena stopnia społecznego niebezpieczeństwa czynów zarzucanych oskarżonym."Z takim stanowiskiem nie można się jednak zgodzić.Z pewnością "sytuacja rynkowa w zakresie mebli" poprawiła się w ciągu ostatnich 2 lat, ale nie wydaje się, aby była to poprawa tak radykalna, że "nie stanowi obecnie problemu zakupienie mebli"; przeczy bowiem temu doświadczenie życiowe. Uznanie więc, że to, co w latach 1983-1985 r. stanowiło przestępstwo o znacznym stopniu społecznego niebezpieczeństwa, obecnie jest czynem o tak znikomym stopniu tegoż niebezpieczeństwa, iż nie stanowi już przestępstwa (art. 26 § 1 k.k.), jest nieprzekonujące, gdyż nie znajduje potwierdzenia w rzeczywistości.Poza tym nie do przyjęcia jest pogląd, że sąd jest "zobowiązany aktualizować okoliczności popełnienia czynów i zestawić z realiami obowiązującymi w chwili wydania orzeczenia" i że w ten sposób "urealnia się dopiero ocena stopnia społecznego niebezpieczeństwa czynów zarzucanych oskarżonym."Okoliczności popełnienia przestępstwa należą do ustaleń faktycznych, które - w myśl art. 2 § 1 pkt 2 k.p.k. - powinny odpowiadać prawdzie, o ich aktualizowaniu zatem można mówić tylko w sensie dochodzenia do prawdy, a nie w sensie koniunkturalnego dopasowania do aktualnej, istniejącej w chwili orzekania, a nie w chwili popełnienia przestępstwa, sytuacji.Stopień społecznego niebezpieczeństwa czynu jest integralnym elementem przestępstwa (art. 1 k.k.), a przestępstwo uważa się za popełnione w czasie, w którym sprawca działał (art. 4 § 1 k.k.); a zatem w płaszczyźnie zarówno przedmiotowej (szkodliwość czynu), jak i podmiotowej (stopień zawinienia sprawcy) nie można odrywać oceny stopnia niebezpieczeństwa społecznego czynu od konkretnych warunków, w jakich został on dokonany, gdyż byłoby to nie tyle urealnienie, ile wypaczenie tej oceny.Przestępstwo przewidziane w art. 221 k.k. należy do grupy przestępstw gospodarczych i ma na celu zwalczanie spekulacji oraz ochronę obrotu towarowego przede wszystkim w interesie konsumentów. To samo odnosi się do przestępstwa przewidzianego w art. 1 ustawy o zwalczaniu spekulacji, co zresztą wyraźnie zawarte jest w poprzedzającej ten przepis preambule. Oczywiste jest więc, że stopień niebezpieczeństwa społecznego czynów o charakterze spekulacyjnym wiąże się z sytuacją gospodarczą, a zwłaszcza rynkową, w jakiej przestępstwo zostało popełnione. Spekulacja w okresie prosperity, gdyby zaistniała, zapewne nie byłaby tak społecznie niebezpieczna jak w okresie kryzysu gospodarczego i dużej nierównowagi rynkowej, co byłoby dla sprawcy niewątpliwie okolicznością korzystną, nawet gdyby przyszło mu odpowiadać za swój czyn w zmienionej na gorsze sytuacji ekonomicznej, czym przecież nie można by go było obciążyć. Odwracając sytuację, trzeba stwierdzić, że spekulacja w okresie trudności gospodarczych i znacznych zakłóceń rynkowych, a więc w warunkach, w jakich wydarzyły się czyny zarzucane oskarżonym, zawierała znaczny stopień społecznego niebezpieczeństwa, a z faktu, że w tym czasie warunki te uległy pewnej poprawie, zresztą nie w rezultacie, a raczej mimo działań oskarżonych, nie wynika wcale, aby były podstawy do całkowitego ekskulpowania oskarżonych, gdyż tak należy ocenić umorzenie wobec nich postępowania, przynajmniej na podstawie art. 26 § 1 k.k.Co do innych motywów umorzenia postępowania, na które się sądy obu instancji powołały, należy stwierdzić, że okoliczności podmiotowe, aczkolwiek nie są bez znaczenia dla oceny stopnia niebezpieczeństwa społecznego czynu, to jednak samo przez się nie mogą uzasadniać oceny o znikomym stopniu tego niebezpieczeństwa, gdyż wynika ono z elementów głównie przedmiotowych, a nie podmiotowych czynu; przy czym znaczenie dla wymienionej oceny mają przede wszystkim te okoliczności podmiotowe, które znamionują stosunek sprawcy do czynu, jak: rodzaj i stopień winy, zamiar, pobudki, motywy i cele działania, a nie te, które dotyczą osoby sprawcy, jak: wiek, stan zdrowia, sytuacja rodzinna i majątkowa, wykształcenie, zawód itp.Nie kwestionując zatem takich okoliczności, jak dotychczasowa niekaralność oskarżonych, ich dobre opinie zawodowe i środowiskowe, trudne sytuacje rodzinne czy też zły stan zdrowia, stwierdzić trzeba, że są to okoliczności, które niewątpliwie przemawiają na korzyść oskarżonych oraz mogą i powinny być w takim aspekcie w ramach ich odpowiedzialności karnej uwzględnione, ale nie prowadzą do wniosków w zakresie art. 26 § 1 k.k., gdyż stopień społecznego niebezpieczeństwa czynu, obejmujący w myśl art. 50 § 2 k.k. także rodzaj i rozmiar wyrządzonej czynem szkody, nie zależy przecież od tego, czy sprawca był lub aktualnie jest chory, ile ma lat, ile dzieci i jaką cieszył się opinią.Gdyby elementy przedmiotowe zarzucanych oskarżonym czynów pozwalały na uznanie, że były to czyny drobne i bez istotniejszego znaczenia dla ówczesnej sytuacji rynkowej w zakresie zaopatrzenia meblowego, to wymienione okoliczności podmiotowe mogłyby stanowić dodatkowy, wspierający argument dla uznania tych czynów za znikomo tylko społecznie szkodliwe, a przynajmniej nie stałyby takiej ocenie na przeszkodzie, ale same przez się nie mogą do takiej oceny prowadzić.Mając to wszystko na uwadze, Sąd Najwyższy uznał, że umorzenie w tej sprawie postępowania karnego co do wszystkich oskarżonych, przede wszystkim na podstawie art. 26 § 1 k.k., ale w części także na podstawie art. 5 ust. 3 ustawy z dnia 17 lipca 1986 r. o szczególnym postępowaniu wobec sprawców niektórych przestępstw, nie było zasadne; dlatego też zgodnie z wnioskiem rewizji nadzwyczajnej uchylił obydwa zaskarżone postanowienia. (...).