V KZP 18/83

SentencjaSąd Najwyższy w Izbie Karnej na posiedzeniu, po rozpoznaniu przekazanego na podstawie art. 390 § 1 kpk przez Sąd Wojewódzki zagadnień prawnych, wymagających zasadniczej wykładni ustawy:"1. Czy określona w art. 91 § 1 kk zasada, że młodociany może być warunkowo zwolniony po odbyciu połowy kary odnosi się również do sytuacji kiedy skazany odbywa dwie nie podlegające łączeniu kary pozbawienia wolności (art. 91 § 3 kk), z których w jednej orzeczenie wydano przed ukończeniem przez niego 21 roku życia?2. Czy w przypadku odpowiedzi negatywnej na pierwsze pytanie w opisanej wyżej sytuacji warunkowe zwolnienie może nastąpić dopiero po odbyciu 2/3 sumy kary, czy też po odbyciu 1/2 kary z pierwszego wyroku (gdzie skazany występuje jako młodociany) i 2/3 z drugiego wyroku?3. Czy przepis art. 92 kk wyłącza zasady przewidziane w art. 91 § 1 i 3 kk"uchwalił udzielić następującej odpowiedzi:1. W wypadku gdy przewidziane w art. 91 § 3 kk sumowanie dwóch lub więcej nie podlegających łączeniu kar pozbawienia wolności obejmuje karę (kary) orzeczoną wyrokiem wydanym przed ukończeniem przez skazanego 21 roku życia oraz karę (kary) orzeczoną po tym terminie, wówczas warunkowe przedterminowe zwolnienie tego skazanego może nastąpić po odbyciu przez niego połowy kary, nie wcześniej jednak niż po 6 miesiącach.- na pytanie trzecie2. Określenie "niezależnie od warunków określonych w art. 91", użyte w art. 92 kk, wskazuje że wymieniony ostatnio przepis ma zakres ograniczony i dotyczy tylko tych wypadków, w których nabycie przez skazanego uprawnień do warunkowego przedterminowego zwolnienia według zasad określonych w art. 91 kk miałoby nastąpić po odbyciu przez niego kary 15 lat pozbawienia wolności.Uzasadnienie faktyczne1. Kodeks karny uzależnia warunkowe przedterminowe zwolnienie skazanego między innymi od odbycia przez niego określonej w ustawie części kary. Minimum odbytej kary, wymagane w poszczególnych wypadkach do zastosowania tej formy zwolnienia, określa art. 91 § 1 i 2 kk.Zgodnie z art. 91 § 1 kk warunkowe zwolnienie może nastąpić po odbyciu przez skazanego co najmniej dwóch trzecich kary, a gdy chodzi o młodocianego co najmniej połowy kary - nie wcześniej jednak niż po 6 miesiącach. Natomiast w myśl art. 91 § 1 kk warunkowe zwolnienie sprawcy, który wielokrotnie powracał do przestępstwa w warunkach określonych w art. 60 § 2 lub 3 kk, może nastąpić tylko wyjątkowo, gdy szczególne okoliczności za tym przemawiają, po odbyciu przez niego co najmniej trzech czwartych kary.Regulację zawartą w art. 91 § 1 i 2 kk uzupełnia § 3 tego przepisu, odnoszący się do sytuacji, w której skazany odbywa kolejno dwie lub więcej nie podlegające łączeniu kary pozbawienia wolności. Wymieniony przepis nie określa odrębnych zasad ustalania minimum odbytej kary, wymaganej wówczas do warunkowego przedterminowego zwolnienia, stwierdzając że w takim wypadku zasady sformułowane w § 1 art. 91 kk stosuje się odpowiednio do sumy nie podlegających łączeniu kar, stanowiąc jedynie, iż zastosowanie przepisu § 2 art. 91 kk następuje, jeżeli chociażby jedno z przestępstw popełniono w warunkach określonych w tym przepisie. W art. 91 § 3 kk brak jest natomiast wskazań dotyczących zasad określania wspomnianego minimum odbytej kary (tj. niezbędnego do warunkowego przedterminowego zwolnienia) wówczas, gdy skazany, którego nie dotyczy art. 91 § 2 kk, odbywa kolejno karę (kary) pozbawienia wolności orzeczoną przed ukończeniem przez niego 21 roku życia, w związku z czym w zakresie warunkowego przedterminowego zwolnienia co do tej kary zachowuje status młodocianego (por. uchwałę połączonych Izb Karnej i Wojskowej z dnia 30 września 1981 r., VI KZP 20/80 - OSNKW 1981 r., z. 11, poz. 63) oraz karę (kary) orzeczoną po tym terminie. Takiej właśnie sytuacji dotyczy przekazane w niniejszej sprawie do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne, przy czym wyłaniające się w tym zakresie wątpliwości dotyczą tego, czy w takim wypadku warunkowe zwolnienie może nastąpić po odbyciu przez skazanego połowy kary (z uwagi na jego status młodocianego łączący się z jedną z orzeczonych kar), czy dopiero po odbyciu dwóch trzecich sumy kar.Uzasadnienie prawnePrzystępując do rozważenia tej problematyki stwierdzić należy, co następuje:Z treści art. 91 § 3 kk wynika, że przepis ten ma zastosowanie wtedy, gdy wszystkie wchodzące w rachubę kary podlegają wykonaniu i orzeczenie o warunkowym przedterminowym zwolnieniu dotyczy wszystkich tych kar jednocześnie. Celem art. 91 § 3 kk jest więc takie unormowanie problematyki warunkowego zwolnienia, aby w sytuacji określonej w tym przepisie warunkowe zwolnienie stosować nie do poszczególnych kar, a do ich sumy.Analiza art. 91 § 1 kk, który zgodnie z § 3 art. 91 kk stosuje się odpowiednio do sumy kar, prowadzi do wniosku, że zawarte w tym przepisie (tj. art. 91 § 1 kk) unormowania, określające minimum odbytej kary (połowę co do młodocianych i dwie trzecie kary co do pozostałych skazanych), wymagane do warunkowego zwolnienia, stanowią równorzędne dyrektywy, gdyż art. 91 kk nie zawiera takich postanowień, które nadawałyby jednemu z tych unormowań szczególny (nadrzędny) charakter. Kategoryczne stwierdzenie "przepis § 1 stosuje się odpowiednio do sumy dwóch lub więcej nie podlegających łączeniu kar (…)" użyte w art. 91 § 3 kk wskazuje, że w sytuacji przewidzianej w tym przepisie (poza wypadkami, których dotyczy § 2 art. 91 kk (cyt. § 1) stosuje się w całości. Oznacza to między innymi, że w zależności od okoliczności faktycznych konkretnego wypadku, wspomniane minimum odbytej kary stanowi bądź co najmniej dwie trzecie, bądź co najmniej połowa sumy kar.Skoro w rozważanym wypadku żadne z unormowań wymienionych w art. 91 § 1 kk (tj. określające minimum odbytej kary, wymagane do warunkowego przedterminowego zwolnienia) nie ma w całości zastosowania (tj. w odniesieniu do wszystkich podlegających sumowaniu kar), a ustawa nie daje jednocześnie podstaw do wyłączenia jednego z nich, to za celowe uznać należy rozwiązanie korzystniejsze dla skazanego i w konsekwencji tego przyjąć, że w sytuacji przedstawionej w pytaniu, warunkowe przedterminowe zwolnienie skazanego nastąpić może według zasad przewidzianych do młodocianego, a więc po odbyciu przez niego co najmniej połowy kary, jednak nie wcześniej niż po 6 miesiącach.Stanowisko przeciwne, tj. przyjmujące, że w rozważanym wypadku warunkowe zwolnienie skazanego może nastąpić dopiero po odbyciu przez niego co najmniej dwóch trzecich kary nie byłoby słuszne, gdyż mogłoby prowadzić do pozbawienia skazanego możliwości skorzystania z łagodniejszych zasad stosowania warunkowego zwolnienia, przewidzianych wobec młodocianego, w zakresie, w którym z mocy prawa zachował on status młodocianego (tj. kary orzeczonej przed ukończeniem 21 roku życia). Natomiast oddzielone określanie owych minimów do poszczególnych, nie podlegających łączeniu kar pozbawienia wolności, a następnie sumowanie części tych kar, określonych według zasad przewidzianych w art. 91 § 1 kk wyłącza, jak to już wskazano art. 91 § 3 kk, który przewiduje stosowanie tej formy zwolnienia nie do poszczególnych kar, a do ich sumy. Podkreślenia także wymaga, że w ujęciu Kodeksu karnego warunkowe przedterminowe zwolnienie ma zawsze charakter fakultatywny. Do skorzystania z tej formy zwolnienia nie wystarcza samo odbycie przez skazanego wymaganej przez ustawę części kary (lub sumy kar), lecz przede wszystkim muszą wystąpić przesłanki określone w art. 90 § 1 kk, które uzasadniają przypuszczenie, iż sprawca po zwolnieniu będzie przestrzegał porządku prawnego, w szczególności nie popełni ponownie przestępstwa i mimo nie wykonania kary w całości jej cele zostaną osiągnięte.2. Problematyka poruszona w pkt 3 postanowienia Sądu Wojewódzkiego wyjaśniona została w całości w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z dnia 31 grudnia 1982 r., VI KZP 48/82 (OSNKW 1983 r., z. 3, poz. 15). Sąd Najwyższy wskazał tam, że art. 92 kk w niczym nie zmienia określonych w art. 91 kk części kary, po odbyciu których skazany może być warunkowo zwolniony, lecz stanowi, że "niezależnie od warunków określonych w art. 91" skazanego można zwolnić warunkowo po odbyciu 15 lat pozbawienia wolności. Oznacza to, że w pierwszej kolejności muszą być uwzględnione warunki określone w art. 91 kk, a kiedy określone w tym przepisie części kary byłyby wyższe niż 15 lat, skazanego niezależnie od tych wymagań można warunkowo zwolnić po odbyciu 15 lat pozbawienia wolności, co odnosi się do każdego skazanego.