VI KO 5/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes F. Wróblewski.Sędziowie: S. Kotowski, R. Kryże (współsprawozdawca), Z. Kubec, T. Majewski, M. Paluch (sprawozdawca), J. Zembaty.Prokurator Generalnej Prokuratury: T. Guzkiewicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Józefa S. i innych, oskarżonych z art. 1 § 3 lit. b dekretu z dnia 4 marca 1953 r. i art. 293 k.k. w związku z art. 290 § 1 k.k., po rozpoznaniu przedstawionej przez zwykły skład Sądu Najwyższego kwestii prawnej wymagającej zasadniczej wykładni ustawy, a mianowicie:"Czy Sąd Najwyższy na skutek rewizji prokuratora uprawniony jest do zasądzenia w trybie art. 3311 § 1 k.p.k. odszkodowania od sprawców zagarnięcia mienia społecznego, jeśli sąd I instancji wbrew treści tego przepisu nie wydał w tym zakresie żadnego orzeczenia, oraz czy rewizję prokuratora należy pozostawić bez rozpoznania, czy też dopuszczalne jest przekazanie sprawy sądowi I instancji wyłącznie do rozpoznania sprawy w zakresie, o którym mówi art. 3311 § 1 k.p.k., w wypadku gdyby materiał dowodowy sprawy pozwalał rozstrzygnąć sprawę w pozostałej części przez Sąd Najwyższy przez wydanie orzeczenia kończącego postępowanie karne?ʼ"po wysłuchaniu wniosku Prokuratora Generalnej Prokuratury, na podstawie art. 390 k.p.k. i art. 30 ustawy z dnia 18 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54)uchwalił: kwestię powyższą rozstrzygnąć jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneSąd Najwyższy w składzie powiększonym w uchwale z dnia 23 stycznia 1964 r. sygn. VI KO 14/63, wpisanej do księgi zasad prawnych, wyraził między innymi pogląd prawny, iż "przewidziany w art. 3311 § 1 k.p.k. obowiązek zasądzenia z urzędu odszkodowania pieniężnego za szkodę wyrządzoną przestępstwem opiera się na przepisach materialnego prawa cywilnego (...), że zasądzenie tego odszkodowania jest obligatoryjne i stanowi konsekwencję cywilną przestępstwa polegającego na zagarnięciu mienia społecznego (...) oraz że następuje ono na podstawie ujawnionych w sprawie materiałów, a więc na podstawie okoliczności będących przedmiotem rozważań stron na rozprawie, co w konsekwencji zwalnia sąd od obowiązku pouczenia oskarżonego o jego odpowiedzialności cywilnej(...)". Z tych przesłanek wynika wniosek, że przy zasądzeniu odszkodowania z art. 3311 § 1 k.p.k. nie ma zastosowania przepis art. 332 k.p.k., pozwalający na pozostawienie powództwa bez rozpoznania w całości lub w części, albowiem instytucja zasądzenia odszkodowania z urzędu, unormowana przepisem art. 3311 k.p.k., jest instytucją odmienną od powództwa, o jakim mowa w art. 66 i nast. k.p.k.Przewidziany w art. 3311 k.p.k. obowiązek (§ 1) czy też możność (§ 2 tego art.) zasądzenia z urzędu odszkodowania pieniężnego za szkodę wyrządzoną przez przestępstwo w mieniu społecznym spoczywa w zasadzie na sądzie I instancji. Jeżeli jednak sąd I instancji temu obowiązkowi nie uczynił zadość, naprawienie tego uchybienia należy do sądu rewizyjnego, ale tylko wówczas, gdy prokurator założył w tym zakresie rewizję na niekorzyść oskarżonego.Jeżeli jednak prokurator wniósł taką rewizję, a dowody dotyczące ustalenia wartości zagarniętego mienia społecznego ujawnione na przewodzie sądowym I instancji pozwalają na wydanie wyroku w omawianym zakresie przez sąd rewizyjny, to nie ma przeszkód do zasądzenia tego odszkodowania przez wspomniany sąd. Nastąpi to na podstawie wyrażonej w art. 382 k.p.k. w związku z art. 3311 § 4 k.p.k. i art. 388 § 1 (zdanie pierwsze) k.p.k. zasady merytorycznego orzekania przez sąd rewizyjny, ilekroć dowody ujawnione na przewodzie sądowym w I instancji na to zezwalają.Z treści przepisu art. 3311 § 1 k.p.k. wynika, że sąd powinien zasądzić z urzędu całe odszkodowanie pieniężne odpowiadające wartości zagarniętego mienia społecznego, chyba że szkoda została wcześniej pokryta.Przy określeniu wysokości odszkodowania należy jednak mieć na uwadze zdarzenia, które nastąpiły po dokonaniu przestępstwa, jak np. zwrot, odebranie bądź całości, bądź części zagarniętego mienia lub wpłacenie stosownej kwoty.Jeżeli materiał zebrany w sprawie przez sąd I instancji nie pozwala na ustalenie wysokości odszkodowania podlegającego zasądzeniu w myśl art. 3311 § 1 k.p.k., to sąd wojewódzki, jako rewizyjny, zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 389 § 2 k.p.k. w związku z art. 382 k.p.k., a Sąd Najwyższy na podstawie art. 389 § 3 k.p.k. powinny dążyć do ustalenia wysokości tego odszkodowania.Jeżeli jednak mimo przeprowadzenia tych dodatkowych dowodów dokładne ustalenie wysokości odszkodowania za zagarnięte mienie społeczne nie jest możliwe, to również i w tym wypadku sąd rewizyjny obowiązany jest zasądzić w trybie art. 3311 § 1 k.p.k. odszkodowanie pieniężne, przyjmując zgodnie z zasadą in dubio pro reo tylko taką wysokość odszkodowania za zagarnięte mienie społeczne, która na podstawie ujawnionych w sprawie materiałów przez sąd I instancji i dodatkowo przez sąd rewizyjny jest niewątpliwa. Zasądzenie bowiem częściowe odszkodowania jest dopuszczalne i nie pozbawia pokrzywdzonej instytucji państwowej, jednostki gospodarki uspołecznionej lub organizacji społecznej możności dochodzenia różnicy na drodze procesu cywilnego (art. 3311 § 3 k.p.k.).Sąd rewizyjny w świetle tego, co wyżej powiedziano, zasądza odszkodowanie pieniężne, jeżeli nie uczynił tego sąd I instancji, natomiast nie może uchylić zaskarżonego wyroku tylko w części dotyczącej odszkodowania z art. 3311 § 1 k.p.k. i przekazać sprawy jedynie w tym zakresie sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.Rzecz oczywista, powyższe stanowisko nie dotyczy przekazania sprawy do ponownego rozpoznania w części dotyczącej ustalenia wysokości odszkodowania i łączącego się z nim zagadnienia winy. Wtedy bowiem sąd rewizyjny na podstawie przepisów art. 383 k.p.k. w związku z art. 388 § 1 (zdanie drugie) k.p.k. uchyla wyrok i sprawę przekazuje sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.Z tych zasad uchwalono jak w sentencji.