VI KO 54/67

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes F. Wróblewski.Sędziowie: M. Budzianowski, L. Jax (sprawozdawca), Z. Kubec (współsprawozdawca), Z. Nyczaj, M. Paluch, A. Pyszkowski.Prokurator Prokuratury Generalnej: T. Guzkiewicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Stanisława L., oskarżonego z art. 34 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. (Dz. U. Nr 29, poz. 166), po rozpoznaniu przedstawionej w trybie art. 390 § 1 k.p.k. przez Sąd Wojewódzki w Białymstoku postanowieniem z dnia 6 października 1967 r., a następnie przekazanej w trybie art. 30 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54) do rozstrzygnięcia powiększonemu składowi Sądu Najwyższego postanowieniem składu zwykłego tegoż Sądu z dnia 10 stycznia 1968 r. kwestii prawnej wymagającej zasadniczej wykładni ustawy:"1.Czy przy przestępstwach zagrożonych alternatywnie karą pozbawienia wolności lub grzywny, w wypadku uznania za celowe wymierzenie kary pozbawienia wolności może mieć zastosowanie art. 42 § 2 k.k., skoro nie budzącą wątpliwości jest chęć zysku w działaniu sprawcy?2.Czy art. 34 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. (Dz. U. Nr 29, poz. 166) jako lex specialis wyłącza możliwość stosowania art. 42 § 2 k.k.?"po wysłuchaniu wniosku prokuratora, na podstawie art. 390 k.p.k. uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneZagadnieniem, którego dotyczy pierwsza część pytania, zajmował się już Sąd Najwyższy kilkakrotnie, przy czym w szeregu orzeczeń wyrażono pogląd, że przepis art. 42 § 2 k.k. nie może mieć zastosowania do przestępstw zagrożonych alternatywnie karą pozbawienia wolności lub grzywny (np. wyrok z dnia 23 października 1965 r. w sprawie V KRN 951/65 - OSNKW z 1966 r., zesz. 2, poz. 16 i wyrok z dnia 22 marca 1967 r. w sprawie V KRN 216/67 - OSNKW z 1967 r., zesz. 10, poz. 99, a także - co do art. 42 § 3 k.k. - uchwała z dnia 16 sierpnia 1962 r. w sprawie VI KO 16/62 - PiP zesz. 1 z 1963 r.). Na uzasadnienie takiego stanowiska powołano w powyższych orzeczeniach przede wszystkim to, że istnieje wyraźna niekonsekwencja, a nawet wręcz sprzeczność w ocenie sądu, który dokonując - zgodnie z art. 57 § 2 k.k. - wyboru rodzaju kary, uznaje za niecelowe skazanie na grzywnę i w konsekwencji wymierza oskarżonemu za czyn zagrożony alternatywnie karą pozbawienia wolności lub grzywny karę pozbawienia wolności, a następnie wymierza temuż oskarżonemu - na zasadzie art. 42 § 2 k.k. - obok tejże kary karę grzywny. Oznacza to bowiem, że tenże sąd uznał, iż wymierzenie temuż oskarżonemu za ten sam czyn grzywny jest jednak - na podstawie art. 42 § 2 k.k. - celowe.Poglądu prawnego wyrażonego w tych orzeczeniach nie można jednak uznać za słuszny. Pojęcia "celowości" użyte w art. 42 § 2 oraz w art. 57 § 2 k.k. różnią się bowiem między sobą, gdyż inne kryteria mają zastosowanie przy ocenie, czy sprawcy należy wymierzyć karę pozbawienia wolności ze względu na niecelowość wymierzenia w konkretnym wypadku kary grzywny jako wyłącznej kary (art. 57 § 2 k.k.), a inne przy ocenie, czy celowe jest wymierzenie temuż sprawcy obok kary pozbawienia wolności ponadto kary grzywny (art. 42 § 2 k.k.).Przy dokonywaniu zgodnie z art. 57 § 2 k.k. oceny celowości wymierzenia grzywny decydującą rolę powinny odgrywać przede wszystkim względy kryminalno-polityczne, które mogą wyłączyć celowość zastosowania grzywny w konkretnym wypadku. W konsekwencji przedmiotem rozważań sądu przy dokonywaniu tej oceny powinno być to, czy grzywna jako wyłączna kara będzie właściwym i dostatecznym środkiem represji karnej z punktu widzenia polityki karania, a przede wszystkim ze względu na okoliczności sprawy oraz właściwości i warunki osobiste sprawcy.Rozważając natomiast celowość stosowania grzywny z art. 42 § 2 k.k. obok kary pozbawienia wolności, sąd powinien uwzględniać inne kryteria, a mianowicie: stosunki majątkowe lub bytowe sprawcy, wysokość uzyskanej korzyści majątkowej, rozmiar zrządzonej przestępstwem szkody i kwestię jej pokrycia. Przesłanką do orzekania kary grzywny na podstawie tego przepisu będzie zatem przede wszystkim potrzeba zaostrzenia kary pozbawienia wolności przez dolegliwość ekonomiczną.Nie można więc dopatrzyć się sprzeczności bądź braku konsekwencji w rozumowaniu sądu, który oceni, że ze względu na wagę czynu i osobowość sprawcy skazanie danego oskarżonego wyłącznie na grzywnę jest niecelowe (art. 57 § 2 k.k.), a następnie zastosuje obok kary pozbawienia wolności także dolegliwość ekonomiczną w postaci grzywny (art. 42 § 2 k.k.). Dodać nadto należy, że według aktualnego brzmienia art. 42 § 2 k.k. sąd może uznać wymierzenie grzywny za niecelowe jedynie w tych wypadkach, gdy oskarżony działający z chęci zysku nie osiągnął korzyści majątkowej z przestępstwa lub gdy osiągnąwszy taką korzyść, wynagrodził szkodę wyrządzoną przestępstwem. Tak więc jeżeli warunki te nie są spełnione, nie zachodzi w ogóle możliwość dokonywania oceny "celowości" kary grzywny w ramach art. 42 § 2 k.k., gdyż wymierzenie tej kary jest w myśl tegoż przepisu obligatoryjne. Przepis ten odnosi się zresztą do wszystkich przestępstw popełnionych z chęci zysku, za które wymierzono karę pozbawienia wolności, i to niezależnie od tego, czy ustawa przewidywała tę karę jako karę wyłączną, czy też jako karę stosowaną jedynie alternatywnie.Pogląd taki wyrażono już w uchwale powiększonego składu Sądu Najwyższego w sprawie VI KO 76/60 (OSNKW z 1963 r., zesz. 7-8, poz. 125), w której podano, że przepis art. 42 § 2 k.k. jest normą ogólną mającą zastosowanie do każdego popełnionego przestępstwa z chęci zysku. Również wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawie prawidłowego orzekania kar przez sądy z dnia 16 października 1957 r. (OSNKW z 1958 r., zesz. I, poz. 1) podkreślają w pkt D obowiązek sądów wymierzania na zasadzie art. 42 § 2 k.k. kary grzywny za przestępstwa popełnione z chęci zysku, nie rozróżniając przestępstw zagrożonych wyłącznie karą pozbawienia wolności od tych, co do których kara ta przewidziana jest jedynie alternatywnie.Za słuszne więc należy uznać te poglądy wyrażone w doktrynie, które przyjmują, że art. 42 § 2 k.k. wprowadził właściwie nadzwyczajne zaostrzenie kary ze względu na niską pobudkę (chęć zysku) sprawcy przestępstwa.Za zajętym w uchwale stanowiskiem przemawiają również względy słuszności. Odmienny bowiem pogląd uniemożliwiałby stosowanie właściwej kary względem sprawcy zasługującego na surowsze potraktowanie, tj. takiego sprawcy, do którego według oceny sądu niecelowe jest zastosowanie wyłącznie kary grzywny. Sprawca taki nawet w wypadku uzyskania znacznej korzyści majątkowej i niewynagrodzenia szkody wyrządzonej przestępstwem nie mógłby być pozbawiony tzw. owoców przestępstwa przez wymierzenie mu stosownej dolegliwości ekonomicznej w postaci grzywny.Druga część pytania nie wymaga odrębnej odpowiedzi, gdyż mieści się ona w odpowiedzi udzielonej w związku z pytaniem w części pierwszej. Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. o zagospodarowaniu lasów i nieużytków nie stanowiących własności Państwa oraz niektórych lasów i nieużytków państwowych (Dz. U. Nr 29, poz. 166) nie zawiera odmiennych postanowień w kwestii unormowanej w art. 42 § 2 k.k. i dlatego - na mocy art. 92 k.k. - ma on zastosowanie również w wypadku przewidzianym w art. 34 wymienionej ustawy.