VI KZP 1/79

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes B. Dzięcioł. Sędziowie: Z. Bartnik, B. Bartosik, J. Borodej, J. Bratoszewski, M. Budzianowski, J. Cieślak, S. Fornalik, J. Gaj, S. Godlewski, R. Góral, K. Grzebuła, Z. Halota, A. Hapon, L. Jax, H. Kempisty, W. Komorniczak, S. Kotowski, F. Kozłowski, Z. Kwiecień (sprawozdawca), C. Łukaszewicz, T. Majewski, J. Mikos, S. Mirski, K. Mochtak, J. Nóżyński, W. Ochman, S. Pawela (sprawozdawca), S. Pawelec, J. Polony, J. Pustelnik, T. Rybicki, W. Sikorski, R. Staszkiewicz, J. Szamrej, M. Szczepański, H. Szwaczkowski, W. Sutkowski, J. Tobera, J. Wieczorek, Z. Ziemba, W. Żebrowski, J. Żurawski, A. Żylewicz.Prokurator Prokuratury Generalnej: A. Kabat.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu skierowanego postanowieniem składu siedmiu sędziów z dnia 26 września 1979 r. w celu rozstrzygnięcia przez pełny skład Izby Karnej wniosku Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego z dnia 4 stycznia 1979 r. o wyjaśnienie następującego zagadnienia prawnego:"Czy sprawca zagarnięcia mienia społecznego nie należący do kręgu osób wymienionych w art. 200 § 1 k.k., który działa wspólnie z inną osobą, wiedząc o okoliczności uzasadniającej jej odpowiedzialność na podstawie tego przepisu, odpowiada na równi z nią na podstawie art. 200 § 1 lub 2 k.k.?ʼi po wysłuchaniu Prokuratora Prokuratury Generalnej - na podstawie art. 24 lit. d ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54 z późn. zm.)uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktycznePrzestępstwo określone w art. 200 k.k. należy do przestępstw o ściśle określonym kręgu podmiotów. Sprawcą takiego przestępstwa może być jedynie osoba mająca właściwości wymienione w ustawie, a kwalifikujące ją na sprawcę przestępstwa indywidualnego. Właściwości te - to fakt sprawowania zarządu nad mieniem albo odpowiedzialność za jego ochronę lub za nadzór nad nim w związku z zajmowanym stanowiskiem lub pełnioną funkcją.Wspólnie z inną osobą dokonanie takiego przestępstwa skutkuje skazanie z art. 200 k.k. tylko tych współsprawców, którzy mieli wspomnianą właściwość. Nie dotyczy to osoby właściwości takiej nie mającej, nawet wtedy, gdy miała świadomość, że jest współsprawcą przestępstwa indywidualnego, bo wiedziała o okolicznościach uzasadniających odpowiedzialność współsprawcy na podstawie art. 200 k.k.Stanowisko takie wynika z zasady indywidualizacji winy i odpowiedzialności karnej.Zgodnie z tą zasadą, nie można stawiać takich samych wymagań dwom osobom, z których jedna jest obciążona obowiązkiem zarządzania mieniem albo odpowiedzialnością za jego ochronę lub za nadzór nad nim, druga natomiast nie jest obciążona takim obowiązkiem.W omawianym wypadku stopień zarzutu i zakres odpowiedzialności ustawa uzależniła od wielkości wymagań stawianych przez prawo. Te zaś wymagania wiążą się nie tylko z konkretną sytuacją motywacyjną, ale także z określonymi osobistymi właściwościami sprawcy bezprawnego czynu.Osoba wymieniona w art. 199 k.k. narusza jedną normę stanowiącą, że w żadnej sytuacji nie wolno zagarniać mienia społecznego. Natomiast osoba wymieniona w art. 200 k.k. narusza dwie normy sankcjonowane, tj. pierwszą odpowiadającą treści art. 199 k.k. oraz drugą wynikającą z obowiązku szczególnej pieczy nad mieniem społecznym i w związku z tym podejmowania czynów zapewniających temu mieniu, które jej zostało powierzone, należytą ochronę.Przepis art. 200 k.k. zatem chroni dwie wartości społeczne. Sprawca (współsprawca), który nie ma kwalifikacji wymienionych w tym przepisie (szczególnej właściwości), nie może naruszyć wartości społecznej odpowiadającej tej właściwości. W konsekwencji czyn jego jest - biorąc abstrakcyjnie - mniej społecznie niebezpieczny niż czyn sprawcy, który zagarnia mienie społeczne powierzone jego szczególnej pieczy.W obecnym stanie prawnym nie jest też dopuszczalna analogia do art. 19 § 2 k.k. przy ocenie czynu osoby, która nie ma właściwości wymienionych w art. 200 k.k., a jedynie wie o tym, że takie właściwości ma współsprawca.Należy podkreślić, że wszędzie tam, gdzie surowsza odpowiedzialność jednego ze współsprawców oparta jest na szczególnym zachowaniu albo na cechach innego współsprawcy, odpowiedzialność taka wynika z mocy wyraźnej regulacji ustawowej (np. art. 210 § 2 k.k., art. 201 i 202 k.k. w zw. z art. 120 § 8 k.k.).Na tym tle należy uznać za niedopuszczalne przeprowadzenie analogii w odniesieniu do współsprawcy, tym więcej że w konkretnym wypadku byłaby to analogia na niekorzyść oskarżonego.Kodeks karny w wielu przepisach akcentuje niezależność odpowiedzialności podżegacza czy pomocnika od odpowiedzialności sprawcy.W wypadku podżegania i pomocnictwa do przestępstw indywidualnych znamiona zwężające krąg sprawców (np. ze względu na ich szczególne właściwości i obowiązki) nie dotyczą osobiście podżegacza lub pomocnika, lecz osób, które są podżegane lub którym udziela się pomocy. Można zatem powiedzieć, że podżeganie i pomocnictwo z natury swej są ogólnosprawcze, w przeciwieństwie do sprawstwa (i współsprawstwa), które w wypadkach przestępstw indywidualnych uzależnione jest od tego, że podmiot przestępstwa ma określone właściwości.Podżegacz do przestępstwa określonego w art. 200 k.k. nie mający szczególnej właściwości nakłania sprawcę do naruszenia wspomnianych wyżej dwóch wartości, a zatem jego odpowiedzialność musi zależeć od tego, do czego przedmiotowo biorąc nakłania (analogicznie pomocnik). Dlatego błędne byłoby twierdzenie, że skoro zgodnie z art. 19 § 2 k.k. podżegacz i pomocnik odpowiadać mogą za typ kwalifikowany, to odmienne potraktowanie współsprawcy byłoby nieuzsadnionym jego uprzywilejowaniem.Jeżeli zatem sprawca zagarnięcia mienia społecznego, nie należący do kręgu osób wymienionych w art. 200 § 1 k.k., działa wspólnie z inną osobą, wiedząc o okoliczności uzasadniającej jej odpowiedzialność z tego przepisu, to nie odpowiada na równi z tą osobą za kwalifikowane zagarnięcie mienia społecznego na podstawie art. 200 k.k., lecz za zagarnięcie mienia społecznego na podstawie art. 199 k.k., chyba że jego zachowanie się wyczerpuje także znamiona podżegania lub pomocnictwa.