VI KZP 1/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Ochman. Sędziowie: J. Mikos, A. Ratajczak (sprawozdawca).Prokurator Prokuratury Generalnej: H. Minarczuk.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Ireneusza W., oskarżonego z art. 217 § 1, 2 i 4 k.k., po rozpoznaniu przedstawionego przez Sąd Wojewódzki w Sieradzu na podstawie art. 390 § 1 k.p.k. - postanowieniem z dnia 21 stycznia 1988 r. - zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:"Czy obsługa urządzenia do produkcji masła przez mającego właściwe kwalifikacje pracownika zatrudnionego na szeregowym stanowisku robotniczym odpowiada pojęciu gospodarowania mieniem społecznym w rozumieniu art. 217 § 1 k.k.?"uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktycznePytanie Sądu Wojewódzkiego wyłoniło się na tle konkretnego stanu faktycznego w sprawie Ireneusza W., który w dniu 21 lipca 1987 r. w W., będąc zatrudniony w miejscowej Okręgowej Spółdzielni Mleczarskiej w charakterze maślarza, nieumyślnie spowodował zniszczenie co najmniej 6.000 litrów śmietany o wartości nie mniejszej niż 1.053.362 zł na szkodę wyżej wymienionej spółdzielni w ten sposób, że nie dopełnił swoich obowiązków, gdyż zdrzemnąwszy się w czasie pracy pozostawił bez nadzoru powierzone mu maselnice, w wyniku czego doszło do ich ponadnormatywnego napełnienia i wylania się śmietany do ścieków.Istota sformułowanego przez Sąd Wojewódzki w Sieradzu pytania sprowadza się do konieczności rozstrzygnięcia bardziej ogólnego problemu, a mianowicie czy obsługa urządzenia technicznego przez pracownika zatrudnionego bezpośrednio w produkcji odpowiada pojęciu "gospodarowania mieniem społecznym" w rozumieniu art. 217 § 1 k.k.W kwestii tej konkurują ze sobą dwa przeciwstawne poglądy.W myśl jednego z nich podmiotem przestępstwa niegospodarności może być osoba mająca wpływ na proces gospodarczy, w tym także produkcyjny, polegający na bezpośrednim wykonywaniu decyzji gospodarczych w postaci obsługiwania na szeregowym stanowisku robotniczym maszyn i innych urządzeń technicznych przetwarzających surowiec, uznając, że w ten sposób - w ramach przydzielonych zadań - osoba taka gospodaruje mieniem społecznym w rozumieniu art. 217 § 1 k.k. Jako argument przemawiający za słusznością tego poglądu przytacza się tu literalne brzmienie omawianego przepisu: "Kto (...) gospodarując mieniem społecznym", który sformułowany jest ogólnie i poza słowem "gospodarując" nie wprowadza żadnych innych ograniczeń znaczenia omawianego określenia.Tego rodzaju stanowisko zajął między innymi Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 5 czerwca 1987 r. - V KRN 140/87 (wyrok nie publikowany), przyjmując, że osoba zatrudniona na stanowisku palacza kotłów wysokoprężnych, zobowiązana do ich prawidłowej eksploatacji, gospodaruje mieniem społecznym, o którym mowa w art. 217 § 1 k.k.Według drugiego poglądu pracownik zatrudniony na stanowisku robotniczym, do obowiązków którego należy obsługiwanie maszyn lub innych urządzeń produkcyjnych, nie wykonuje czynności polegających na gospodarowaniu, gdyż pojęcia tego nie da się sprowadzić do obsługi pracy maszyn i innych urządzeń produkcyjnych. Czynności te bowiem są czynnościami wykonawczymi, a uchybienia w dziedzinie ich prawidłowej realizacji mogą stanowić jedynie naruszenie obowiązków pracowniczych, a nie niedopełnienie obowiązku gospodarowania mieniem społecznym w rozumieniu art. 217 § 1 k.k. Gospodarowaniu bowiem towarzyszy zawsze element decyzji w postaci określenia celów, metod i sposobów uzyskania określonych efektów gospodarczych, co oznacza, że niedopełnić tych obowiązków lub przekroczyć swoje uprawnienia w tym zakresie może wyłącznie osoba podejmująca decyzje w zakresie gospodarczego wykorzystania mienia społecznego. Człowiek pozbawiony prawa do decydowania o tym, co i jak będzie robić, wykonuje swoje czynności niejako mechanicznie.Przyjęcie odmiennej wykładni art. 217 § 1 k.k. prowadziłoby do zbyt daleko idących następstw w sferze odpowiedzialności karnej, a ponadto byłoby sprzeczne ze znaczeniem, jakie nadaje się określeniu "gospodarowanie" zarówno w języku potocznym, jak i w dziedzinie ekonomii oraz w teorii zarządzania. Ponadto byłoby to niezgodne z intencjami ustawodawcy, gdyż prowadziłoby do uznania, że każde uchybienie obowiązkom pracowniczym, które przyniosło straty, musiałoby być uznane za niegospodarność.Ustawodawca używając w art. 217 § 1 k.k. zwrotu: "Kto (...) gospodarując" zmierzał do ograniczenia zakresu penalizacji tego przepisu, gdyż w języku polskim pojęcie "gospodarowanie" oznacza czynności polegające na prowadzeniu lub kierowaniu gospodarstwem (rolnym), instytucją lub przedsiębiorstwem albo na dysponowaniu funduszami lub materiałami.Taka wykładnia art. 217 § 1 k.k. znajduje odzwierciedlenie w kilku wyrokach Sądu Najwyższego, a m.in. w wyroku z dnia 26 stycznia 1971 r. - RNw 79/70 (OSNKW 1971, z. 5, poz. 76), w którym stwierdza się, że" "Gospodaruje (...) mieniem jednostki gospodarki uspołecznionej ten, kto w ramach pełnionej funkcji w takiej jednostce jest uprawniony lub obowiązany do wydawania decyzji zarówno w zakresie ochrony lub nadzoru nad tym mieniem, jak i w zakresie gospodarczego wykorzystania tego mienia".Wprawdzie teza ta sformułowana została na tle innego stanu prawnego, jednakże zawiera wykładnię określenia "gospodaruje".Także w jednym z ostatnio opublikowanych wyroków z dnia 12 czerwca 1987 r. - III KR 205/87 (OSNPG 1988, nr 2, s. 6) Sąd Najwyższy uznał, że: "Palacz centralnego ogrzewania kotłowni przemysłowej nie pełni funkcji w jednostce gospodarki uspołecznionej w rozumieniu art. 217 § 1 lub 2 k.k."