VI KZP 29/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Borodej. Sędziowie: C. Gajewski, S. Kaliński (sprawozdawca). Prokurator Prokuratury Generalnej: H. Minarczuk.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Teresy M., po rozpoznaniu przekazanego na podstawie art. 390 § 1 k.p.k. przez Sąd Wojewódzki w Olsztynie postanowieniem z dnia 26 lipca 1985 r. zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:"1. Czy talon subskrypcyjny rozprowadzony w księgarniach Przedsiębiorstwa Państwowego "Dom Książki" stanowi «nienależny inny dokument uprawniający do nabycia towaru», o którym mowa w art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o zwalczaniu spekulacji (jedn. tekst: Dz. U. z 1982 r. Nr 36, poz. 243), czy też stanowi on towar przeznaczony do sprzedaży w rozumieniu art. 2 ust. 1 powołanej ustawy?2. Czy możliwe jest wymierzenie kary dodatkowej zakazu zajmowania określonych stanowisk, wykonywania określonego zawodu lub prowadzenia określonej działalności przewidzianej w art. 38 pkt 3 k.k. sprawcy, który popełniając przestępstwo określone w art. 4 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o zwalczaniu spekulacji (jedn. tekst: Dz. U. z 1982 r. Nr 36, poz. 243) nadużył stanowiska lub zawodu albo okazał, że dalsze zajmowanie stanowiska lub wykonywanie zawodu zagraża interesowi społecznemu?"uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej. Uzasadnienie faktyczneI. Przedmiotem czynności wykonawczej przestępstwa określonego w art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o zwalczaniu spekulacji (jedn. tekst: Dz. U. z 1982 r., Nr 36, poz. 243) są - wymienione w tej normie - dokumenty. Fragment bowiem wymienionego przepisu brzmi: "Kto wyłudza nienależną kartę zaopatrzenia lub inny dokument uprawniający do nabycia towarów (...)."Na tle tego sformułowania Sąd Wojewódzki powziął wątpliwości, czy zachodzi odpowiedzialność karna sprawcy na podstawie art. 4 ust. 1 tej ustawy, jeżeli przewidziane w tym przepisie jego zachowanie się dotyczy talonu subskrypcyjnego Przedsiębiorstwa Państwowego "Dom Książki". Z uzasadnienia postanowienia wynika, że wątpliwości sądu dotyczą głównie tego, czy ów talon jest dokumentem uprawniającym do nabycia towaru czy też towarem, a ponadto czy dyspozycja art. 4 ust. 4 wymienionej ustawy obejmuje również dokumenty, które uprawniają do nabycia towarów nie podlegających reglamentacji.Przechodząc do rozważenia pierwszego z tych problemów, stwierdzić należy, że wymieniony talon subskrypcyjny nie jest towarem, lecz dokumentem uprawniającym do nabycia towaru. Wynika to z jego istoty. Talon stanowi jedynie dowód zawarcia umowy, połączonej z przedpłatą, będącej niezbędnym warunkiem nabycia towaru objętego subskrypcją. Przedstawienie talonu przez nabywcę stanowi jeden z warunków otrzymania towaru (encyklopedii). Wprawdzie z "decyzji nr 15" dyrektora Przedsiębiorstwa Państwowego "Dom Książki" wynika, że talony subskrypcyjne podlegają ujęciu w raportach obrotu "jako towar" i zaliczaniu do sprzedaży detalicznej "księgarni", jednakże ustalone w tej "decyzji" zasady techniczno-księgowe nie zmieniają charakteru talonu i nie przekształcają go z dokumentu uprawniającego do nabycia towaru w towar. Przedmiotem przestępstwa określonego w art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o zwalczaniu spekulacji są najczęściej dokumenty uprawniające do nabycia towarów reglamentowanych. Nie oznacza to jednak, że norma ta nie obejmuje również dokumentów uprawniających do nabycia towarów, które nie podlegają reglamentacji. Sformułowanie: "inny dokument uprawniający do nabycia towaru", zawarte w powołanym art. 4 ust. 1, nie zawiera postanowień ograniczających jego zakres, co uzasadnia twierdzenie, że dokumentem takim jest także wspomniany talon subskrypcyjny, niezbędny do nabycia wymienionego w nim towaru.II. Zasady orzekania kary dodatkowej przewidzianej w art. 38 pkt 3 k.k. (zakazu zajmowania określonych stanowisk, wykonywania określonego zawodu lub prowadzenia określonej działalności) określa art. 42 k.k. Przepis ten w brzmieniu obowiązującym do dnia 30 czerwca 1985 r. w § 1 przewidywał możliwość orzeczenia zakazu zajmowania określonych stanowisk lub wykonywania określonego zawodu, jeżeli sprawca popełniając przestępstwo nadużył stanowiska lub zawodu albo okazał, że dalsze zajmowanie stanowiska lub wykonywanie zawodu zagraża interesowi społecznemu. Natomiast § 2 art. 42 k.k., którego treść nie uległa zmianie, jest normą blankietową i stanowi, że orzeczenie zakazu prowadzenia określonej działalności w szczególności wytwórczej, przetwórczej, handlowej lub usługowej może nastąpić w wypadkach przewidzianych w ustawie. Ustawa z dnia 25 września 1981 r. o zwalczaniu spekulacji (Dz. U. Nr 24, poz. 124) w art. 5 ust. 4 rozszerzyła katalog przestępstw spekulacyjnych, za popełnienie których można orzec karę zakazu prowadzenia określonej działalności. Od tego czasu karę tę można było orzec nie tylko w wypadkach przewidzianych w art. 226 k.k., ale również za przestępstwa określone w art. 1 ust. 1-3, art. 2 i 3 tej ustawy o zwalczaniu spekulacji. Co do pozostałych postaci kary dodatkowej przewidzianej w art. 38 pkt 3 k.k. (zakaz zajmowania określonych stanowisk lub wykonywania określonego zawodu) ustawa ta nie zawierała żadnych postanowień.Ustawa z dnia 9 października 1982 r. o zmianie ustawy o zwalczaniu spekulacji (Dz. U. Nr 73, poz. 218) wprowadziła istotne zmiany w zakresie stosowania kary dodatkowej przewidzianej w art. 38 pkt 3 k.k., polegające na obowiązku lub możliwości orzeczenia tej kary w razie skazania za niektóre wymienione w ustawie tej przestępstwa (por. art. 1 ust. 5 lit. c. tej ustawy lub art. 5 ust. 5 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o zwalczaniu spekulacji - Dz. U. z 1982 r., Nr 36, poz. 243). Samo skazanie za przestępstwa spekulacyjne wymienione w tej ustawie obliguje lub daje możliwość orzeczenia kary dodatkowej zakazu zajmowania określonych stanowisk, wykonywania określonego zawodu lub prowadzenia określonej działalności niezależnie od tego, czy zaistniały przesłanki przewidziane w art. 42 k.k. Wymieniana nowela z dnia 9 października 1982 r. nie zawiera żadnych postanowień uchylających lub zmieniających art. 42 k.k. Oznacza to, że w odniesieniu do sprawców przestępstw spekulacyjnych popełnionych przed dniem 1 lipca 1985 r., a nie wymienionych w art. 5 ust. 5 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o zwalczaniu spekulacji (jedn. tekst: Dz. U. z 1982 r., Nr 36, poz. 243), orzeczenie kary dodatkowej zakazu zajmowania określonych stanowisk lub wykonywania określonego zawodu nastąpić może w wypadkach określonych w art. 42 § 1 k.k. (w brzmieniu obowiązującym do dnia 30 czerwca 1985 r.). Jeżeli chodzi o tę część art. 5 ust. 5 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o zwalczaniu spekulacji, w której jest mowa o możliwości orzeczenia za wymienione tam przestępstwa kary dodatkowej w postaci zakazu prowadzenia określonej działalności, to unormowanie to stanowi dalsze rozszerzenie zakresu jej orzekania. Artykuł 42 § 1 k.k. znowelizowany został ustawą z dnia 10 maja 1985 r. o zmianie niektórych przepisów prawa karnego i prawa o wykroczeniach (Dz. U. Nr 23, poz. 100). Według nowego brzmienia tego przepisu, obowiązującego od dnia 1 lipca 1985 r., rozszerzony został obowiązek orzekania zakazu zajmowania określonych stanowisk lub wykonywania określonego zawodu, jeżeli sprawca popełniając przestępstwo nadużył stanowiska lub zawodu albo okazał, że dalsze zajmowanie stanowiska lub wykonywanie zawodu zagraża interesowi społecznemu.W odniesieniu do sprawców przestępstw spekulacyjnych, popełnionych po dniu 1 lipca 1985 r., oznacza to, że obowiązek orzeczenia tej kary istnieje nie tylko w wypadkach wskazanych w art. 5 ust. 5 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o zwalczaniu spekulacji, ale również tam, gdzie zaistniały okoliczności przewidziane w art. 42 § 1 k.k., w tym także za przestępstwa wymienione w art. 5 ustawy o zwalczaniu spekulacji, za które dotychczas przewidziano jedynie możliwość orzeczenia takiej kary.