VI KZP 58/65

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Zembaty. Sędziowie: L. Chmielewski (sprawozdawca), W. Dąbrowski, T. Gdowski, W. Komorniczak, W. Kuryłowicz del. z Izby Cywilnej, Z. Nyczaj (współsprawozdawca).Prokurator Generalnej Prokuratury: T. Guzkiewicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Barbary K. i innych, oskarżonych z art. 69 i 75 u.k.s. w związku z art. 25 u.k.s., po rozpoznaniu w dniach 4 i 18 lutego oraz 26 kwietnia 1966 r. przedstawionych do rozstrzygnięcia w trybie art. 390 k.p.k. i art. 30 ustawy o Sądzie Najwyższym przez skład zwykły Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 7 sierpnia 1965 r. zagadnień prawnych, wymagających zasadniczej wykładni ustawy:"I. Czy nabycie towaru w warunkach art. 69 u.k.s. oraz następna sprzedaż tego towaru w warunkach art. 75 u.k.s. stanowią dwa odrębne przestępstwa: z art. 69 u.k.s. oraz art. 75 u.k.s., czy też wymieniona sprzedaż towaru w stosunku do czynu z art. 69 u.k.s. jest czynem następnym, pozbawionym samoistności prawnej?II. Czy możliwe jest popełnienie przestępstwa z art. 69 u.k.s. (nieumyślne paserstwo) w zorganizowanej grupie przestępnej lub przy uczynieniu sobie z nieumyślnego paserstwa stałego źródła dochodu (art. 25 § 1 pkt 2 lit. b) i d) u.k.s.)?"po wysłuchaniu wniosku prokuratora,uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneIKto nie zgłasza właściwym organom finansowym przedmiotu opodatkowania i przez to nie bierze udziału w postępowaniu podatkowym, dopuszcza się występku z art. 75 § 1 u.k.s., jeżeli opisane zaniechanie i jego skutki nastąpiły wbrew obowiązkom określonym w przepisach o podatkach lub o postępowaniu podatkowym.W konkretnym wypadku wchodzić mogą w grę przepisy dotyczące podatku obrotowego i dochodowego.W zakresie podatku obrotowego przedmiotem opodatkowania są między innymi cywilno-prawne zawodowe i odpłatne świadczenia rzeczy lub usług, wykonywane na obszarze Państwa Polskiego (art. 2 ust. 1 dekretu z dnia 26 października 1950 r. o podatku obrotowym - Dz. U. Nr 49, poz. 449).Stosownie do przepisów rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 6 czerwca 1951 r. w sprawie wykonania dekretu o podatku obrotowym (Dz. U. Nr 35, poz. 273):a)za cywilnoprawne odpłatne świadczenia rzeczy lub usług uważać należy w szczególności (m. in.) sprzedaż wszelkiego rodzaju wyrobów i innych rzeczy ruchomych, nabytych przez sprzedawcę (§ 3 ust. 1),b)świadczenie jest zawodowe, gdy wykonywane jest w okolicznościach, które wskazują, że zamiarem świadczącego jest wykonywanie tego rodzaju świadczenia w sposób częstotliwy, aby mieć stąd główne lub uboczne źródło przychodu, choćby nawet świadczenie było wykonane jednorazowo (§ 4 ust. 1),c)za zawodowe uważa się również świadczenia polegające na sprzedaży przedmiotów nabytych z zamiarem ich odprzedaży (§ 4 ust. 3).Przytoczone przepisy, wiążące się z obowiązkiem zgłaszania, o którym mowa w art. 75 § 1 u.k.s., należy - w związku z postawionym pytaniem - uzupełnić treścią przepisu § 7 ust. 2 powyższego rozporządzenia, który stanowi o wypadkach, gdy określone czynności nie podlegają podatkom, a mianowicie gdy czynności te pozbawione są charakteru świadczeń cywilnoprawnych z tego względu, że w ogóle nie mogą one być przedmiotem prawnie skutecznej umowy, jak np. paserstwo, nierząd.Treść wymienionego wyżej przepisu nie prowadzi jednak do wniosku, że czynność sprawcy polegająca na sprzedaży rzeczy nabytych w warunkach art. 69 u.k.s. nie podlega podatkowi obrotowemu, czynność ta bowiem w świetle obowiązujących norm prawnych nie utraciła charakteru świadczenia cywilnoprawnego i dlatego w konsekwencji mogła być przedmiotem prawnie skutecznej umowy.Wynika to z art. 169 kod. cyw. (treściowo pokrywającego się z art. 48 prawa rzeczowego, uchylonego przez art. III ust. 3 przepisów wprowadzających k.c.), który dotyczy zbycia rzeczy przez osobę nieuprawnioną i skutków tego zbycia w zależności od dobrej czy złej wiary nabywcy. Według wymienionego przepisu zbywca rzeczy pochodzących z przemytu nie należy do kategorii osób nieuprawnionych do rozporządzania nimi, wobec czego dokonana transakcja jest prawnie skuteczna; nie byłaby natomiast ona skuteczna, gdyby rozporządzający rzeczą nie był jej właścicielem, a jego kontrahent nabył rzecz w złej wierze.Odmiennie natomiast przedstawia się sytuacja, gdy rzeczą rozporządza sprawca przestępstwa np. z art. 160 k.k., a więc nie będący właścicielem rzeczy. Kontrahent takiego sprawcy, nabywając rzecz w złej wierze, własności rzeczy nie uzyskuje, a zawarta przez niego umowa kupna-sprzedaży jest prawnie bezskuteczna.W konsekwencji tych rozważań dojść należy do wniosku, że nabywca rzeczy, o których na podstawie towarzyszących okoliczności powinien był przypuszczać, że pochodzą one z przemytu, ma obowiązek, wprowadzając tę rzecz do obrotu, uiszczenia podatku obrotowego, a tym samym uprzedniego zgłoszenia przedmiotu opodatkowania właściwym organom finansowym.Podkreślić należy, że w zbliżonej tematycznie do niniejszej sprawy kwestii prawnej w odpowiedzi na postawione pytanie: "Czy istnieje obowiązek ujawnienia w księgach podatkowych pod rygorem uznania ich za nierzetelne czynów zabronionych pod groźbą kary przez odnośne przepisy prawa materialnego?" - Sąd Najwyższy w dniu 6 sierpnia 1965 r. VI KZP 29/65 udzielił następującej - analogicznej do niniejszej uchwały - odpowiedzi: "Obowiązek ujawnienia w księgach podatkowych kwot osiąganych z czynów zabronionych pod groźbą kary istnieje w wypadkach, gdy czyny te polegają na podejmowaniu czynności mogących być przedmiotem prawnie skutecznej umowy".Podejmując przytoczoną tu uchwałę na tle stanu faktycznego polegającego na tym, że strona, zobowiązana na podstawie umowy do wykonania usługi, pobrała za nią cenę wyższą od obowiązującej, dopuszczając się w ten sposób przestępstwa z art. 15 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. (Dz. U. Nr 39, poz. 171), Sąd Najwyższy w uzasadnieniu swej uchwały stwierdził, że pobranie wyższej ceny nie odebrało umowie charakteru cywilnoprawnego.Tak więc również w uchwale z dnia 6 sierpnia 1965 r. momentem decydującym okazał się charakter cywilnoprawny czynności sprawcy, znamionujący ją niezależnie od faktu, że sprawca, dokonując jej, dopuścił się określonego przestępstwa.W zakresie podatku dochodowego właściwy jest dla kwestii objętej pytaniem przepis art. 8 ust. 2 lit. d) dekretu z dnia 26 października 1950 r. o podatku dochodowym (Dz. U. z 1957 r. Nr 7, poz. 26, i z 1958 r. Nr 45, poz. 223).Według wymienionego przepisu źródłem przychodów w rozumieniu art. 8 ust. 1 pkt 5 lit. e) dekretu (sprzedaż przedmiotów i praw majątkowych) jest sprzedaż innych przedmiotów majątkowych, jeżeli sprzedaż ma charakter transakcji spekulacyjnej (art. 8 ust. 2 lit. d). Taki charakter mają niewątpliwie - między innymi - działania osób, które gromadzą towary w oczywiście nadmiernych ilościach w celu dalszej ich odprzedaży z zyskiem.Braku obowiązku zgłoszenia przedmiotu opodatkowania nie można uzasadnić rozumowaniem opartym na treści art. 148 § 2 k.k. Z bezkarności bowiem, o której mowa w tym przepisie, korzysta tylko ten, kto z obawy przed odpowiedzialnością karną, grożącą jemu samemu lub osobom najbliższym, dopuszcza się czynu określonego w art. 148 § 1 k.k., natomiast nie korzysta z niej sprawca innego przestępstwa nawet w razie popełnienia go z pobudek wymienionych w § 2 art. 148 k.k. (patrz OSNKW 140/63 i 75/64).Jeżeli zatem sprawca występku z art. 69 u.k.s., dla uniknięcia odpowiedzialności karnej za ten występek, nie zgłasza właściwym organom przedmiotu opodatkowania, przez co dopuszcza się nowego występku (innego niż określony w art. 148 § 1 k.k.), to w takim wypadku norma art. 148 § 2 k.k. nie ma do niego zastosowania.Należy też podkreślić, że działania przestępne określone w art. 69 i 75 u.k.s. powinny być traktowane jako odrębne przestępstwa. Przewidziany bowiem w art. 7 § 1 u.k.s. zbieg przepisów zachodzi tylko wtedy, gdy sprawca jednym czynem (działaniem lub zaniechaniem) narusza kilka przepisów u.k.s., w tym zaś wypadku mamy do czynienia z dwoma odrębnymi czynami, z których jeden polega na popełnieniu występku celnego z winy nieumyślnej, a drugi na późniejszym zaniechaniu obowiązku zgłoszenia podatkowego z winy umyślnej.Podobnie przedstawiać się będzie sytuacja, gdy oba czyny popełnione zostały umyślnie, wtedy bowiem sprawca dopuszcza się każdego z tych czynów, działając w odrębnym zamiarze (co do każdego z tych czynów).IIUznanie, że występek skarbowy został popełniony w szczególnie obciążających okolicznościach, a konkretnie - w zorganizowanej grupie przestępczej, wymaga ustalenia, że sprawca był świadom tego, iż w takich okolicznościach działał, a zatem że działał w tym zakresie umyślnie (patrz wytyczne SN VI KO 90/60 - OSN 1962 r., zeszyt III, poz. 37).Z powyższego nie wynika jednak, by konstrukcja nieumyślnego występku popełnionego w wyżej wymienionych szczególnie obciążających okolicznościach zawierała wewnętrzną sprzeczność. Sprawca bowiem może popełnić występek nieumyślny (lekkomyślnie lub z niedbalstwem), mając równocześnie świadomość tego, że czynność wykonawcza, którą przedsiębierze, realizowana jest w określonych, szczególnie obciążających okolicznościach. Na przykład sprawca dokonywa zakupu szeregu towarów niezależnie od źródeł ich pochodzenia, przewidując zarazem, że niektóre z tych transakcji mogą dotyczyć przedmiotów uzyskanych za pomocą przestępstwa. Działanie takie, które może stanowić występek nieumyślny, wypadnie zakwalifikować jako popełnione w określonych, szczególnie obciążających okolicznościach, gdy sprawca zdaje sobie sprawę, że nabycie przez niego towaru doszło do skutku jedynie w wyniku jego działania w zorganizowanej grupie przestępczej, które w szczególności umożliwiło mu lub ułatwiło nabycie towaru albo utrudniło wykrycie tego faktu.Podkreślić jednak należy, że omawiana świadomość sprawcy występku z art. 69 u.k.s. dotyczyć powinna nie faktu, że w zorganizowanej grupie przestępczej dokonano przemytu, lecz tego, że nabycie przez sprawcę towaru w tych okolicznościach obciążających doszło do skutku.Dalsza kwestia zawarta w II pytaniu, a mianowicie, czy możliwe jest popełnienie występku z art. 69 u.k.s. przy uczynieniu sobie z nieumyślnego paserstwa stałego źródła dochodu - w świetle dotychczasowych rozważań nie może budzić wątpliwości w tym sensie, że i na tę część pytania udzielić należy odpowiedzi pozytywnej.Dodać również należy, że art. 25 § 1 u.k.s., wprowadzając wyższą górną granicę kary aresztu w stosunku do sprawcy występku skarbowego popełnionego w określonych okolicznościach obciążających, jedynie w wypadkach wymienionych w ustępie 2 pod literami a) i e) uzależnia zaostrzony wymiar kary od popełnienia występku skarbowego w sposób umyślny, natomiast warunku tego nie wprowadza do pozostałych wymienionych w ustępie 2 wypadków działania w okolicznościach szczególnie obciążających.