VII KZP 4/76

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia H. Kempisty. Sędziowie: W. Komorniczak (sprawozdawca), M. Paluch, S. Pawela, S. Rudnicki (z Izby Cywilnej - współsprawozdawca), W. Żebrowski, A. Żylewicz.Prokurator Prokuratury Generalnej: A. Ferenc.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu skierowanego na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym z dnia 15 lutego 1962 r. (Dz. U. Nr 11, poz. 54 z późn. zm.) przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego do rozpoznania przez skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego Izby Karnej wniosku Prokuratora Generalnego PRL z dnia 16 lutego 1976 r. o wyjaśnienie następującego zagadnienia prawnego:"Czy w razie skazania za przestępstwo określone w art. 202 k.k., Opolegające na zagarnięciu w jednostce gospodarki uspołecznionej nadwyżki towarowej lub pieniężnej powstałej na skutek oszukiwania nabywców lub dostawców co do ilości, wagi, miary, gatunku, rodzaju lub ceny towaru, sąd zasądza z urzędu na podstawie art. 363 § 1 k.p.k. na rzecz tej jednostki gospodarki uspołecznionej odszkodowanie pieniężne odpowiadające wartości tego mienia?"i po wysłuchaniu wniosku prokuratora uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneNadwyżki towarowe lub pieniężne, których dotyczy pytanie Prokuratora Generalnego PRL, mogą powstać w jednostkach gospodarki uspołecznionej w związku z transakcjami zawieranymi przez dostawców lub nabywców z jednej strony, a jednostką gospodarki uspołecznionej z drugiej. W takim wypadku w związku z wykonywaniem tych umów pracownicy jednostki gospodarki uspołecznionej przez oszukiwanie nabywców lub dostawców co do ilości, wagi, miary, gatunku, rodzaju lub ceny towaru tworzą nadwyżki towarowe lub pieniężne, które powiększają majątek będący w dyspozycji jednostki gospodarki uspołecznionej. Wymienieni pracownicy, tworzący nadwyżki, czynią to w zakresie działalności gospodarczej jednostki gospodarki uspołecznionej, wyzyskując w tym celu działalność tej jednostki. Nadwyżka towarowa lub pieniężna z chwilą włączenia jej do majątku gospodarki uspołecznionej nie zachowuje swojej odrębności, lecz stanowi jeden z wielu elementów wartości mienia będącego w dyspozycji gospodarki uspołecznionej. Oszukanym dostawcom (nabywcom) przysługuje roszczenie o zwrot nienależnie pobranej nadwyżki pieniężnej albo o wydanie brakującego towaru (w wypadku nadwyżki towarowej). Roszczenie to przysługuje przeciwko jednostce, z którą dostawca (nabywca) zawierał transakcję i w której imieniu występował pracownik. Podstawę prawną tych roszczeń stanowią odpowiednie przepisy kodeksu cywilnego, w szczególności o bezpodstawnym wzbogaceniu. Nie ma bowiem wątpliwości co do tego, że jednostka gospodarki uspołecznionej uzyskała bez podstawy prawnej kosztem dostawcy (nabywcy) korzyść majątkową w postaci nienależnej nadwyżki pieniężnej albo towarowej. Nadwyżka ta z chwilą jej uzyskania stanowi aktywa majątku tej jednostki, powiększając jednocześnie - jako uzyskana bez podstawy prawnej - jej zobowiązania. Jednostka ta bowiem - jak już wspomniano - jest obowiązana wydać tę korzyść oszukanemu dostawcy (nabywcy) lub - w braku żądania zwrotu - przelać ją na podstawie odpowiednich przepisów finansowych do budżetu państwa jako tzw. zysk nienależny. W ten sposób nadwyżka stanowi mienie społeczne, i to bez względu na to, czy uprawniony zażąda jej wydania, czy nie. Podobnie bez znaczenia jest, czy została ona przywłaszczona przez nieuczciwego pracownika bezpośrednio, czy dopiero później została przez niego wycofana z majątku danej jednostki. Pracownik ten bowiem jest uważany za umocowanego do dokonywania transakcji z osobami korzystającymi z usług wspomnianej jednostki i dlatego wszystkie nienależnie uzyskane przy tych transakcjach nadwyżki przypadają jednostce, a nie pracownikowi. Z kolei pokrzywdzeni mają roszczenie o zwrot nienależnie uiszczonej ceny lub o wydanie części nabytych towarów bezpośrednio do samej jednostki gospodarki uspołecznionej, bez względu na to, czy nieuczciwy pracownik nadwyżkę tę sobie przywłaszczył, czy też pozostaje ona nadal w majątku tej jednostki.Wynika z tego, że w razie skazania za przestępstwo określone w art. 202 k.k., polegające na zagarnięciu w jednostce gospodarki uspołecznionej nadwyżki towarowej lub pieniężnej stanowiącej mienie tej jednostki, a powstałej na skutek oszukiwania przez pracowników tej jednostki nabywców lub dostawców, sąd ma obowiązek z urzędu na podstawie art. 363 § 1 k.p.k. zasądzić na rzecz tej jednostki odszkodowanie pieniężne odpowiadające wartości tego mienia.