II URN 12/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Myślicki (sprawozdawca). Sędziowie SN: E. Brzeziński, Z. Stypułkowska.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z wniosku Anastazji R. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. o objęcie ubezpieczeniem społecznym pracowników na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych od wyroku Sądu Wojewódzkiego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku z dnia 26 sierpnia 1986 r.:uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku do ponownego rozpoznania. Uzasadnienie faktyczneZakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. decyzją z dnia 16 maja 1986 r. stwierdził, że wnioskodawczyni Anastazja R., jako osoba współpracująca z Janem R., podlega od dnia 1 września 1981 r. ubezpieczeniu społecznemu na podstawie ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników i niektórych innych osób prowadzących działalność na własny rachunek oraz ich rodzin (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 31, poz. 147).W uzasadnieniu decyzji zaznaczono, że w zgłoszeniu do ubezpieczenia z dnia 14 maja 1986 r. wnioskodawczyni została podana jako siostra Jana R., współpracująca od dnia 15 września 1981 r. w jego zakładzie rzemieślniczym, w pełnym wymiarze czasu pracy. Dlatego podlegała ubezpieczeniu jako osoba współpracująca.W odwołaniu do Sądu wnioskodawczyni podniosła, że z bratem Janem R. właścicielem Zakładu "Krawiectwa damskiego ciężkiego", nawiązała od dnia 15 września 1981 r. umowę o naukę zawodu, którą miała zakończyć egzaminem czeladniczym 15 czerwca 1984 r. Jednakże wobec urodzenia 15 sierpnia 1983 r. dziecka termin zakończenia nauki uległ przedłużeniu. Nie była osobą współpracującą ani nie prowadziła z bratem wspólnego gospodarstwa domowego.Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku wyrokiem z dnia 26 sierpnia 1986 r. zmienił zaskarżoną decyzję i ustalił, że wnioskodawczyni podlega ubezpieczeniu społecznemu na podstawie przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin. Sąd ustalił, że wnioskodawczyni jest faktycznie siostrą prowadzącego zakład rzemieślniczy Jana R., jednakże tylko dlatego nie można było uznać, że zatrudniona jest w tym zakładzie jako osoba współpracująca. Z treści przedstawionej przez nią umowy z dnia 15 września 1981 r. zarejestrowanej w Miejskim Cechu Rzemiosł w B. wynika, że z tą datą wnioskodawczyni zawarła z bratem Janem R. umowę o pracę w celu nauki zawodu krawiectwa, która nie trwała do 15 czerwca 1984 r., jak zakładano, ponieważ została przerwana na skutek urlopu macierzyńskiego i wychowawczego wnioskodawczyni.W rewizji nadzwyczajnej (złożonej 22 stycznia 1987 r.) Minister Pracy, Płac i Spraw Socjalnych zarzucając rażące naruszenie zwłaszcza art. 3 § 2 k.p.c., art. 26 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników i innych osób prowadzących działalność zarobkową na własny rachunek oraz ich rodzin, a ponadto naruszenie interesu PRL - wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie odwołania wnioskodawczyni od decyzji ZUS Oddziału w B. z dnia 16 maja 1986 r. Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zaskarżona decyzja Oddziału ZUS w B. z dnia 16 maja 1986 r. wydana została przy uwzględnieniu § 4 rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 11 lutego 1977 r. w sprawie wykonania ustawy o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników i niektórych innych osób prowadzących działalność zarobkową na własny rachunek oraz ich rodzin (Dz. U. Nr 6, poz. 25 ze zm.). W myśl tego przepisu Oddział ZUS ustala, czy istnieje obowiązek ubezpieczenia (ust. 1). Jeżeli z treści zgłoszenia wynika, że obowiązek taki istnieje, Oddział ZUS zawiadamia o tym osobę prowadzącą działalność o objęciu obowiązkiem ubezpieczenia jej oraz osób z nią współpracujących (ust. 2).Z akt wynika, że zgłoszenie do ubezpieczenia wnioskodawczyni jako osoby współpracującej nastąpiło w dniu 14 maja 1986 r., ze wskazaniem daty rozpoczęcia współpracy z dniem 15 września 1981 r. Tymczasem w okresie poprzedzającym to zgłoszenie w dniu 22 września 1981 r. złożona została w Oddziale ZUS w B. zawarta na piśmie pomiędzy wnioskodawczynią a Janem R. w dniu 15 września 1981 r. umowa o pracę, zarejestrowana 18 września 1981 r. w Izbie Rzemieślniczej w B. Powołując się na tę umowę wnioskodawczyni domagała się objęcia jej ubezpieczeniem pracowników.Artykuł 26 ust. 3 powołanej ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. wyłącza z ubezpieczenia społecznego rzemieślników osoby współpracujące (m.in.) wtedy, gdy zachodzą okoliczności określone w art. 2 ust. 1 pkt 2 i 3 ustawy. W myśl art. 2 ust. 1 pkt 2 tej ustawy (pkt 3 nie ma w omawianym przypadku zastosowania) ubezpieczeniu nie podlegają osoby będące równocześnie pracownikami zatrudnionymi w wymiarze czasu pracy nie niższym niż połowa wymiaru obowiązującego w danym zawodzie albo są objęte odrębnymi przepisami w zakresie zaopatrzenia emerytalnego lub ubezpieczenia społecznego.Artykuł 2 ust. 3 ustawy zawiera jednak zastrzeżenie, że ubezpieczenie społeczne rzemieślników obejmuje osoby podlegające równocześnie przepisom o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla pracowników i ich rodzin. Poza tym dalszych wyjątków w zasadzie wyłączności jednego ubezpieczenia ustawa z dnia 18 grudnia 1976 r. nie przewiduje. Nie zawiera też wskazania, któremu ubezpieczeniu podlega osoba spełniająca jednocześnie warunki do objęcia ubezpieczeniem z dwóch tytułów prawnych, jak to czyni art. 3 ustawy z dnia 19 grudnia 1975 r. o ubezpieczeniu społecznym osób wykonujących pracę na rzecz jednostek gospodarki uspołecznionej na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 31, poz. 146).W myśl art. 28 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. powstanie obowiązku ubezpieczenia osoby współpracującej uzależnione jest od rozpoczęcia współpracy, a ustanie tego obowiązku - od zaprzestania działalności przez osobę, z którą istniała współpraca, lub - od zakończenia współpracy.Na tle omawianych przepisów nasuwa się pogląd, że istnienie obowiązku ubezpieczenia osób współpracujących uzależnione jest od faktycznego kontynuowania współpracy z osobą prowadzącą działalność (art. 1 ustawy), jeżeli nie zachodzą (poza wyjątkiem zawartym w ust. 3 art. 2 ustawy) wymienione (m.in.) w art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy przesłanki wyłączające ubezpieczenie społeczne rzemieślników. Brak w tym ostatnim przepisie szczególnego unormowania pozwala odnieść zawarte w nim przesłanki wyłączające ubezpieczenie społeczne rzemieślników do sytuacji jednoczesnego zatrudnienia lub objęcia odrębnymi przepisami w zakresie zaopatrzenia emerytalnego lub ubezpieczenia społecznego osoby zainteresowanej w każdym zakładzie osoby prowadzącej działalność rzemieślniczą, w tym też prowadzonym przez członka rodziny. W konsekwencji, nie podlega ubezpieczeniu na podstawie ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników i niektórych innych osób prowadzących działalność zarobkową na własny rachunek oraz ich rodzin (Dz. U. z 1983 r. Nr 31, poz. 147) także osoba zatrudniona na podstawie umowy o pracę w zakładzie rzemieślniczym brata, jeżeli spełnione zostały przesłanki wyłączające takie ubezpieczenie, określone w art. 2 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 26 ust. 3 powołanej ustawy.Kwestionując decyzję organu rentowego wnioskodawczyni powołała się na umowę o pracę, zawartą z prowadzącym zakład krawiecki bratem. W rozumieniu ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) pracownikiem jest osoba pozostająca w stosunku pracy w myśl kodeksu pracy, a zatrudnieniem - wykonywanie pracy w ramach stosunku pracy (art. 5 pkt 1 i 2). Stosownie do art. 12 ust. 2 pkt 2 tej ustawy przy ustalaniu prawa do świadczeń określonych w tej ustawie nie uwzględnia się okresów zatrudnienia w zakładzie pracy prowadzonym na własny lub wspólny rachunek przez krewnego (lub powinowatego), jeżeli osoba zatrudniona w tym zakładzie: a) podlega - jako osoba współpracująca - ubezpieczeniu społecznemu na podstawie odrębnych przepisów, b) pozostaje w czasie tego zatrudnienia we wspólnym gospodarstwie domowym z osobą prowadzącą zakład.Opierając się wyłącznie na znajdującej się w aktach pisemnej umowie o pracę sporządzonej według wzoru typowego dla młodocianych zawierających umowę o naukę zawodu Sąd nie przeprowadził żadnego postępowania dowodowego, mającego na celu stwierdzenie faktycznego sposobu wykonywania tej umowy.Umożliwiłoby ono dokonanie oceny i ustalenie, czy pomiędzy wnioskodawczynią a Janem R. od września 1981 r., i ewentualnie do kiedy, istniał stosunek pracy odpowiadający przepisom kodeksu pracy, a także - dokonanie ustaleń na tle art. 12 ustawy o z.e.p., co uzasadniałoby objęcie jej ubezpieczeniem pracowników. Ustalenia takie miałyby też na celu wykazanie, czy i dlaczego wnioskodawczyni zostaje objęta ubezpieczeniem społecznym pracowników lub rzemieślników.Wobec rażącego naruszenia przez Sąd zwłaszcza art. 3 § 2 k.p.c. i tym samym niewyjaśnienia okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, zaskarżony wyrok należało uchylić i przekazać sprawę Sądowi Wojewódzkiemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku do ponownego rozpoznania, celem przeprowadzenia postępowania dowodowego w kierunku wynikającym z powyższych wywodów. Ponadto wyjaśnieniu podlegają przyczyny sprzeczności w oświadczeniach Jana R., który w zgłoszeniu do ubezpieczenia z dnia 14 maja 1986 r. określił wnioskodawczynię jako osobę współpracującą od dnia 15 września 1981 r., czemu wnioskodawczyni w odwołaniu do Sądu i w odpowiedzi na rewizję nadzwyczajną zaprzeczyła. Dalsza sprzeczność wynika z treści protokołu przesłuchania z dnia 26 lipca 1982 r., do którego Jan R. podał, że wnioskodawczyni w stosunku do niego jest osobą obcą, a w zgłoszeniu do ubezpieczenia - że jest siostrą.Kierując się powyższymi względami Sąd Najwyższy uwzględnił wniesioną w terminie rewizję nadzwyczajną nie podzielając jej wniosku co do oddalenia odwołania zainteresowanej (art. 422 § 2 k.p.c.).