III UZP 17/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Perestaj (sprawozdawca). Sędziowie SN: A. Filcek, M. Sadowski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, A. Uszoka, w sprawie z wniosku Edmunda K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. o staż pracy w PRL po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bydgoszczy postanowieniem z dnia 18 marca 1987 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy za okres zaliczany do okresów ubezpieczenia w rozumieniu przepisów art. 26 i 29 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników i niektórych innych osób prowadzących działalność zarobkową na własny rachunek oraz ich rodzin (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 31, poz. 147) uważa się okres wykonywania pracy stale i odpłatnie, w pełnym wymiarze czasu pracy na podstawie umowy zawartej w formie aktu notarialnego przez syna w warsztacie rzemieślniczym rodziców jako kominiarza przed dniem objęcia obowiązkiem ubezpieczenia, gdy nie pozostawał on we wspólnym gospodarstwie domowym z rodzicami i podlegał obowiązkowi ubezpieczenia na wypadek choroby i macierzyństwa oraz ubezpieczeniu rodzinnemu jako pracownik najemcy?"podjął następującą uchwałę:Okres zatrudnienia pracownika w zakładzie rzemieślniczym, prowadzonym przez jego krewnego na własny rachunek, stanowi - bez względu na zakres ubezpieczenia społecznego - okres zaliczalny do okresów ubezpieczenia w myśl art. 15 ust. 3 pkt 2 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników i niektórych innych osób prowadzących działalność zarobkową na własny rachunek oraz ich rodzin (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 31, poz. 147), jeżeli pracownik nie pozostawał we wspólnym gospodarstwie domowym z tym krewnym.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych zagadnienie prawne wyłoniło się w następującym stanie faktycznym:Wnioskodawca w okresie od dnia 1 kwietnia 1935 r. do dnia 31 października 1938 r. odbywał naukę zawodu w rzemiośle kominiarskim w zakładzie prowadzonym przez jego ojca. Od dnia 1 lutego 1945 r. do dnia 21 stycznia 1950 r. wnioskodawca pracował w zakładzie rzemieślniczym ojca, a od dnia 21 stycznia 1950 r. do dnia 23 czerwca 1970 r. w zakładzie rzemieślniczym prowadzonym przez matkę. Zostały zawarte z nim umowy o pracę, a także ubezpieczono go jako pracownika najemnego.Z rodzicami nie mieszkał i nie prowadził z nim wspólnego gospodarstwa domowego. Był żonaty i mieszkał ze swoją rodziną.Decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 1 lipca 1965 r. wnioskodawca został skreślony z ubezpieczenia pracowniczego, gdyż nie jest pracownikiem najemnym w rozumieniu dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 30, poz. 116). Został z tym dniem objęty ubezpieczeniem rzemieślniczym.Obecnie wnioskodawcy przyznano emeryturę na podstawie ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników i niektórych innych osób prowadzących działalność zarobkową na własny rachunek oraz ich rodzin (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 31, poz. 147). Odmówiono mu jednak zwiększenia emerytury z tytułu pracy w Polsce Ludowej, ponieważ jego praca w warsztacie rodziców nie może być uznana za okres zaliczalny w rozumieniu art. 15 ust. 3 wymienionej ustawy.Rozpoznając odwołanie wnioskodawcy Sąd Wojewódzki przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne przytoczone w sentencji uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Wnioskodawca zgłosił wniosek o emeryturę w dniu 7 stycznia 1986 r., a więc oceny jego prawa do tego świadczenia należy dokonywać w myśl przepisów obowiązujących w tym okresie stosownie do art. 9 ust. 1 wymienionej ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. w związku z art. 115 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.). Zgodnie z art. 15 ust. 3 pkt 2 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników (...) do okresu ubezpieczenia rzemieślnikom i osobom współpracującym zalicza się okresy zatrudnienia, okresy równorzędne z okresami zatrudnienia oraz okresy zaliczalne do okresów zatrudnienia w rozumieniu przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin.W myśl art. 5 pkt 2 i art. 12 ust. 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin okresami zatrudnienia są okresy wykonywania pracy w ramach stosunku pracy, jednakże okresy zatrudnienia pracownika w zakładzie pracy prowadzonym na własny rachunek przez krewnego uwzględnia się wówczas, gdy pracownik nie podlegał odrębnemu ubezpieczeniu na podstawie odrębnych przepisów oraz nie pozostawał w czasie tego zatrudnienia we wspólnym gospodarstwie domowym z osobą prowadzącą zakład. Błędny jest pogląd organu rentowego, że do oceny okresu zatrudnienia wnioskodawcy do dnia 1 lipca 1965 r. należy stosować przepisy ustawy z dnia 28 marca 1933 r. o ubezpieczeniu społecznym (Dz. U. Nr 51, poz. 396 ze zm.) oraz art. 5 i 99 dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin. W świetle powołanych przepisów o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników i ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników ocena okresu zatrudnienia wnioskodawcy przed dniem 1 lipca 1965 r. powinna być dokonana stosownie do przepisów obowiązujących w dacie złożenia wniosku o świadczenia (zasada bezpośredniego działania ustawy wynikająca z art. 115 ustawy o z.e.p.). Okoliczność, że wnioskodawca w tym okresie był objęty ograniczonym ubezpieczeniem społecznym - tylko na wypadek choroby oraz niezdolności do zarobkowania wskutek wypadku w zatrudnieniu lub choroby zawodowej - nie ma istotnego znaczenia w świetle art. 5 i 12 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin. Z przepisów tych wynika, że uwzględnienie okresów zatrudnienia jest uzależnione od następujących warunków: a) wykonywania pracy w ramach stosunku pracy, b) w rozmiarze co najmniej połowy wymiaru czasu pracy obowiązującego pracownika w danym zawodzie, c) nieistnienia wyłączeń z powodu zatrudnienia w zakładzie pracy prowadzonym na własny rachunek przez małżonka, krewnego lub powinowatego. Kwestia zakresu ubezpieczenia z tytułu zatrudnienia nie stanowi więc warunku uwzględnienia okresu zatrudnienia do przyznania świadczeń emerytalno-rentowych.Podnieść należy, że w świetle art. 6 ustawy z dnia 28 marca 1933 r. o ubezpieczeniu społecznym ograniczonemu ubezpieczeniu społecznemu podlegało szereg grup pracowników. W odniesieniu do żadnej jednak z tych grup obecnie obowiązujące przepisy nie zawierają nakazu włączenia tych okresów zatrudnienia przy ustalaniu uprawnień do świadczeń emerytalnych (np. pracownicy umysłowi, osoby zatrudnione po przekroczeniu 60 roku życia, terminowi pracownicy rolni itp.).Identycznie przedstawia się sytuacja osób, które podlegały ograniczonemu ubezpieczeniu społecznemu stosownie do art. 5 dekretu o p.z.e. Jeśli więc wnioskodawca był zatrudniony na podstawie umowy o pracę w zakładzie rzemieślniczym ojca, a następnie matki, to w okresie, w którym nie pozostawał z nimi we wspólnym gospodarstwie domowym, spełnia warunki do uznania tego okresu za okres zatrudnienia w rozumieniu art. 5 pkt 2 i art. 12 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin. Okres tego zatrudnienia stanowi okres zaliczalny do wzrostu emerytury z tytułu pracy w Polsce Ludowej.Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę o treści jak w sentencji.