III CRN 277/89

SentencjaSąd Najwyższy przy udziale Prokuratora Prokuratury Generalnej po rozpoznaniu na rozprawie sprawy z wniosku Heleny D. i Stanisława D. o zasiedzenie na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL nr DK III pc. 447/89 od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w T. z siedzibą w S. z dnia 17 lutego 1989 r. I Cr 44/89 - postanowił: oddalić rewizję nadzwyczajną; nakazać uczestnikowi postępowania Wojciechowi B. uiszczenie na rzecz Skarbu Państwa (kasa Sądu Wojewódzkiego w T.) kwoty 650 złotych tytułem wpisu od rewizji nadzwyczajnej.Uzasadnienie faktycznePostanowieniem z 2 listopada 1988 r. Sąd Rejonowy w S. stwierdził, iż wnioskodawcy Stanisław i Helena małż. D. na zasadach wspólności majątkowej małżeńskiej nabyli przez zasiedzenie z dnia 6 lutego 1986 r. własności działki Nr 205/3 o pow. 0,56 ha, położonej w Sz., gm. K. Podstawą faktyczną wydania tego orzeczenia jest ustalenie, według którego wnioskodawczyni za środki pochodzące z majątku dorobkowego jej i męża nabyła w 1976 r. od Reginy B. nieformalną umową kupno-sprzedaż w/w nieruchomość, z chwilą nabycia objęła ją w posiadanie i wraz z mężem posiada jak właściciel. Zdaniem Sądu Rejonowego wnioskodawcy nabyli posiadanie nieruchomości w dobrej wierze, "skoro byli przekonani, że ta forma przeniesienia własności daje im tę własność".Rewizję uczestnika postępowania Wojciecha B. od wymienionego postanowienia Sąd Wojewódzki w T. z siedzibą w S. oddalił postanowieniem z 17 lutego 1989 r. W postanowieniu tym, akceptującym stanowisko zajęte przez Sąd Rejonowy, wyrażony został pogląd, iż "po stronie wnioskodawcy istniały obiektywne przesłanki wywodzące się ze stosunku będącego podstawą i przyczyną niniejszego stanu faktycznego, że ich posiadanie niczyjego prawa nie narusza". Sąd Wojewódzki stwierdził ponadto, że skarżący nie udowodnił złej wiary nieformalnych nabywców nieruchomości.W złożonej w dniu 1 sierpnia 1989 r. rewizji nadzwyczajnej od ostatnio wymienionego postanowienia Prokuratora Generalnego PRL powołał się na uchwałę Sądu Najwyższego z 24 marca 1980 r. III CZP 14/80 (OSNCP 1980 r. z. 9, poz. 161), według której osoba, która uzyskała posiadanie nieruchomości w drodze umowy sporządzonej bez zachowania formy aktu notarialnego, nie może być - w zakresie zasiedzania tej nieruchomości (art. 172 § 1 kpc) - uważana za samoistnego posiadacza będącego w dobrej wierze, i zarzucił, iż zaskarżone postanowienie wydane zostało z rażącym naruszeniem prawa, a w szczególności art. 381 § 1 387 kpc w związku z art. 172 kpc. Skarżący wniósł o uchylenie tego postanowienia i poprzedzającego go postanowienia Sądu Rejonowego w S. z 2 listopada 1988 r. i oddaleniu wniosku.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Problematyka dobrej i złej wiary posiadacza nieruchomości była przedmiotem licznych wypowiedzi judykatury i doktryny. Powojenne orzecznictwo Sądu Najwyższego dotyczące tej problematyki przeszło znamienną ewolucję. Początkowo Sąd Najwyższy stał na zgodnym z poglądem doktryny stanowisku, według którego dobra wiara polega na błędnym, ale w danych okolicznościach usprawiedliwionym przekonaniu posiadacza, że przysługuje mu wykonywane przez niego prawo (por. np. orzeczenia: z 26 listopada 1949 r. WaC 159/49 - DPP 1950 r. nr 6, s. 56; z 23 sierpnia 1955 r. I CR 307/55 - OSN 1956 r. nr I, poz. 26; z 14 kwietnia 1956 r. III CR 810/55 - OSN 1956 r. nr IV, poz. 117). Od zapatrywania tego odstąpiono w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów z 25 maja 1955 r. I CO 14/55 (OSN 1956 r. nr IV, poz. 92) przyjmując, że dobra wiara posiadacza rzeczy jest równoznaczna z przekonaniem posiadacza opartym na obiektywnych przesłankach, wywodzących się ze stosunku będącego podstawą i przyczyną konkretnego stanu faktycznego, że jego posiadanie niczyjego prawa nie narusza. Pogląd ten, dotyczący posiadacza wznoszącego budynek na cudzym gruncie (art. 73 Prawa rzeczowego z 1946 r.), wyrażony także w innych orzeczeniach (por. np. orzeczenie z 21 lutego 1956 r. IV CO 1/56 OSN 1957 r. nr 3, poz. 77) rozciągnięto następnie na posiadacza przy zasiedzeniu nieruchomości (por. np. orzeczenie z 14 września 1961 r. III CRN 71/61 - OSNCP 1963 r. nr 5, poz. 111 i z 13 września 1962 r. I CR 521/62 - NP 1964 r. nr 2, s. 192). W orzeczeniach wydanych na tle kodeksu cywilnego Sąd Najwyższy w zasadzie powrócił do tradycyjnego rozumienia dobrej wiary posiadacza. Ten kierunek orzecznictwa zapoczątkowało orzeczenie z 25 czerwca 1968 r. III CRN 159/68 (OSPiKA 1970 r. nr 10, poz. 197) i dały mu wyraz inne orzeczenia (por. np. orzeczenia: z 7 maja 1971 r. I CR 302/71 - NP 1973 r. nr 4, s. 580; z 14 stycznia 1977 r. III CRN 309/76 - OSNCP 1977 r. nr 11, poz. 214; z 6 maja 1980 r. III CRN 45/86 - OSNCP 1980 r. nr 12, poz. 240). Jednakże okazało się, iż rygorystyczne przyjęcie, że dobra wiara polega na usprawiedliwionym w danych okolicznościach przekonaniu posiadacza, iż przysługuje mu takie prawo do władania rzeczą, jakie faktycznie wykonuje, w niektórych stanach faktycznych może prowadzić do nie liczących się z potrzebami życia, niepożądanych sytuacji. W orzecznictwie Sądu Najwyższego uznano więc, że w szczególnych okolicznościach można - gdy chodzi o stosowanie art. 231 § 1 kc - traktować na równi z posiadaczem w dobrej wierze takiego posiadacza, który wie, że buduje na cudzym gruncie, przy czym ocena taka jest dopuszczalna wtedy, gdy wymagają tego zasady współżycia społecznego (por. np. orzeczenie z 30 grudnia 1976 r. III CRN 297/76 - OSNCP 1977 r. nr 8, poz. 142 i inne orzeczenia tam powołane). Konsekwencją tego stanowiska jest złagodzenie rygoryzmu, do jakiego prowadzi tradycyjne rozumienie dobrej wiary posiadacza. Natomiast przykładem odstąpienia od takiego rozumienia dobrej wiary jest uchwała Sądu Najwyższego z 17 września 1986 r. III CZP 58/86 (OSNCP 1987 r. nr 10, poz. 150), według której osoba, która uzyskała posiadanie nieruchomości na podstawie umowy zobowiązującej do przeniesienia jej własności, sporządzonej w formie aktu notarialnego, może mieć przymioty samoistnego posiadacza w dobrej wierze w rozumieniu art. 172 kc. Z uzasadnienia uchwały wynika bowiem, że oparta ona została na poglądzie, iż "dobra wiara zachodzi tylko wtedy, gdy posiadacz jest przeświadczony, że nie narusza niczyich praw, ale również, że jego działanie nie zmierza do objęcia prawa". Jest to więc pogląd nawiązujący do liberalnego pojmowania dobrej wiary.Podejmując uchwałę powołaną w rewizji nadzwyczajnej Sąd Najwyższy stanął na stanowisku tradycyjnego rozumienia dobrej wiary. Stanowisko to należy przyjąć za w zasadzie utrwalone w najnowszym orzecznictwie. Brak jest dostatecznej racji, by od niego odstąpić. Niemniej zdaniem Sądu Najwyższego, w składzie rozpoznającym rewizję nadzwyczajną - odmiennie aniżeli Sąd Najwyższy w uchwale z 24 marca 1980 r. III CZP 14/80 - osoba, która uzyskała posiadanie nieruchomości w drodze umowy sporządzonej bez zachowania formy aktu notarialnego, może być - w zakresie zasiedzenia tej nieruchomości (art. 172 § 1 kc) - uznana za samoistnego posiadacza będącego w dobrej wierze.Jak słusznie zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w powołanej wyżej uchwale z 17 września 1986 r. III CZP 58/86, dobra wiara jest pojęciem z kategorii świadomości. Ujmując rzecz z punktu widzenia współczesnej psychologii, dobra wiara jest więc wynikiem zachodzącego w psychice posiadacza określonego zespołu procesów odbioru informacji i sterowania jego zachowaniem się, które pełnią funkcję nadrzędną wobec innych procesów zachodzących w jego mózgu. Podstawowym składnikiem dobrej wiary jest zatem subiektywne przekonanie posiadacza, że przysługuje mu wykonywane przez niego prawo, mimo iż obiektywnie rzecz biorąc przekonanie to nie jest zgodne z rzeczywistością. Przekonanie to jest wynikiem błędu w sferze odbioru określonych informacji lub ich oceny przez posiadacza. Według przyjętego tu rozumienia dobrej wiary błąd ten nie może jednak być spowodowany dowolnymi przyczynami, ale musi być wywołany okolicznościami, w jakich nastąpiło objęcie rzeczy w posiadanie, które według obiektywnych kryteriów oceny usprawiedliwiają przekonanie posiadacza o przysługiwaniu mu wykonywanego prawa.Z ustaleń dokonanych w sprawie, których prawidłowości skarżący nie podważa, wynika, iż wnioskodawcy byli przekonani, że przysługuje im prawo własności nieruchomości nabytej od Reginy B. Oczywiście przekonanie to było błędne, gdyż umowa przeniesienia własności nieruchomości zawarta pomiędzy Reginą B. i wnioskodawczynią zawarta została nie w formie aktu notarialnego, a więc była nieważna (art. 158 kc w związku z art. 73 § 2 kc) i nie wywołała skutku polegającego na przeniesieniu własności nieruchomości na nabywcę. Przyczyną błędu wnioskodawców było przede wszystkim mniemanie, że umowa kupno-sprzedaż nieruchomości odniosła zamierzony przez strony tej umowy skutek w postaci przeniesienia własności nieruchomości na nabywcę, skoro wzajemne świadczenia stron należące do istoty wykonania tej umowy zostały spełnione: nabywca zapłacił zbywcy całą cenę, a zbywca wydał nabywcy nieruchomość. Okoliczności te niewątpliwie usprawiedliwiały przekonanie wnioskodawców o przysługiwaniu im prawa własności nabytej nieruchomości.Mimo, iż obowiązujące prawo od lat wiąże z nieformalnymi umowami o przeniesienie własności nieruchomości sankcję nieważności, umowy takie były i ciągle są zawierane. Przedsięwzięcia zmierzające do likwidacji nieformalnego obrotu ziemi (por. np. art. 17 ustawy z 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych - Dz. U. Nr 17, poz. 250 z późn. zm.) nie przyniosły pożądanego rezultatu. Nie można nie dostrzegać faktu istnienia takiego obrotu nadal. W niektórych regionach kraju i w niektórych środowiskach ciągle panuje przekonanie o ważności i skuteczności umów o przyniesienie własności nieruchomości zawartych bez zachowania formy aktu notarialnego. W tych warunkach okoliczność, że umowa nabycia własności nieruchomości zawarta została bez zachowania formy aktu notarialnego, nie jest okolicznością, która wyłącza uznanie za usprawiedliwione - na podstawie innych okoliczności - przekonanie nabywcy o przysługiwaniu mu prawa nabytego tą umową.Zajętemu tu stanowisku nie sprzeciwiają się względy społeczno-gospodarcze. Wyraz im daje najnowsze ustawodawstwo. A to - ustawa z 26 marca 1982 r. o zmianie ustawy - kodeks cywilny oraz o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 11, poz. 81) - wprowadziło rozluźnienie obowiązujących dotąd ograniczeń w obrocie nieruchomościami rolnymi. Powołana ustawa zrezygnowała też z ustawowych restrykcji (art. 17 ustawy z 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych), których celem była likwidacja nieformalnego obrotu ziemią.Należy dodać, że w wyroku z 6 maja 1988 r. III CRN 377/87 (nie publikowanym) Sąd Najwyższy, uwzględniając okoliczności rozpoznawanej wówczas sprawy, wyraził już pogląd, iż "objęcie nieruchomości w posiadanie w wyniku nieformalnej umowy w takich okolicznościach daje podstawę do przypisania posiadaczowi dobrej wiary".Skoro stosownie do tego co wyżej powiedziano istniały podstawy do przyjęcia - co kwestionował skarżący - iż wnioskodawcy nabyli posiadanie nieruchomości będącej przedmiotem postępowania w dobrej wierze, to wydane w sprawie postanowienie Sądu Rejonowego nie narusza prawa (art. 17 § 1 kc). Zaskarżone postanowienie, którym oddalona została rewizja od wymienionego postanowienia Sądu Rejonowego, wydane zatem zostało bez rażącego naruszenia prawa (art. 387 kpc w związku z art. 13 § 2 kpc). Brak jest przeto podstawy do jego uchylenia. Rewizję nadzwyczajną należało więc oddalić (art. 421 § 1 kpc w związku z art. 13 § 2 kpc).O wpisie należnym od rewizji nadzwyczajnej Sąd Najwyższy postanowił w myśl art. 35 ust. 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.