IV PR 411/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN Z. Stypułkowska (sprawozdawca). Sędziowie: SN T. Kasiński, SW L. Majewski. SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Zygmunta W. przeciwko Kopalniom i Zakładom Przetwórczym (...) w T. o wynagrodzenie na skutek rewizji strony pozwanej od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Tarnobrzegu z siedzibą w Sandomierzu z dnia 15 października 1986 r.:zmienił zaskarżony wyrok i oddalił powództwo oraz nie obciążył powoda kosztami postępowania za obie instancje.Uzasadnienie faktycznePowód domagał się zasądzenia od pozwanego Przedsiębiorstwa kwoty 63.580 zł wynagrodzenia za stosowanie jego projektu racjonalizatorskiego pod tytułem "Zmiana technologii wykonania instalacji piorunochronowej" na stanowisku ogrzewania cystern nr 1 i 2 w kopalni J. Twierdził, że strona pozwana nie wypłaciła mu wynagrodzenia za stosowanie projektu na stanowisku nr 1, natomiast nie kwestionował wynagrodzenia wypłaconego mu za stosowanie projektu na stanowisku nr 2.Pozwane Przedsiębiorstwo wniosło o oddalenie powództwa i zarzuciło, że w myśl art. 101 ust. 1 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości (jedn. tekst: Dz. U. z 1984 r. Nr 33, poz. 177) wynagrodzenie za projekt racjonalizatorski wypłaca się tylko za okres dwóch lat jego stosowania, licząc od rozpoczęcia stosowania projektu. Projekt racjonalizatorski powoda zaś został wdrożony na stanowisku nr 1 w dniu 21 kwietnia 1986 r., a więc po upływie dwóch lat od jego wdrożenia na stanowisku nr 2, co miało miejsce w dniu 2 grudnia 1982 r. Sąd Wojewódzki zasądził na rzecz powoda kwotę 94.726 zł i następująco uzasadnił swoje rozstrzygnięcie.Przedmiotowy projekt racjonalizatorski został wprowadzony do dokumentacji technicznej opracowanej przez biuro projektowe, zatwierdzonej do realizacji przez pozwane Przedsiębiorstwo. Został też wdrożony w dniu 2 grudnia 1982 r., gdyż w dniu tym wykonano instalację piorunochronową według projektu powoda na stanowisku nr 2. W związku z tym Sąd Wojewódzki prezentuje pogląd, że okres pierwszych dwóch lat, o których mowa w art. 96 ust. 2 ustawy o wynalazczości w brzmieniu obowiązującym do dnia 1 lipca 1984 r. (Dz. U. z 1972 r. Nr 43, poz. 272), upłynął z dniem 2 grudnia 1984 r. Pozwala to na zastosowanie do roszczeń powoda przepisu art. 101 ust. 1 ustawy z dnia 26 kwietnia 1984 r. o zmianie ustawy o wynalazczości (jedn. tekst: Dz. U. z 1984 r. Nr 33, poz. 177) - zgodnie z art. 2 ust. 3 pkt 10 przepisów wprowadzających tę ustawę. Przepis art. 101 ust. 1 ustawy o wynalazczości - jak wywodzi Sąd Wojewódzki - w odmienny sposób reguluje okresy, za które przysługuje twórcy wynagrodzenie za stosowanie projektu racjonalizatorskiego w porównaniu z poprzednio obowiązującym w tej materii art. 96 ust. 2 tej ustawy.W przepisie art. 101 ust. 1 bowiem nie powtórzono sformułowania zawartego w art. 96 ust. 2 w postaci "pierwszych lat stosowania" projektu, co uzasadnia pogląd, że wynagrodzenie za projekt racjonalizatorski przysługuje za okres każdych dwóch lat jego stosowania, aż do czasu przedawnienia roszczeń. Sąd Wojewódzki podkreślił też, że ustawodawca dla wynalazku zachował w art. 99 ust. 1 ustawy o wynalazczości sformułowanie "za okres pierwszych pięciu lat stosowania", co przemawia za tym, iż zamierzał celowo stworzyć korzystniejsze warunki dla racjonalizatorów. Oznacza to, że w stosunku do dwuletniego okresu, o którym mowa w powołanym art. 101 ust. 1 ustawy o wynalazczości, nieaktualne jest orzecznictwo Sądu Najwyższego traktujące ten okres jako okres kalendarzowy. Ponadto, potwierdzenie takiej wykładni można znaleźć w § 9 pkt 7 zarządzenia Ministra - Kierownika Urzędu Postępu Naukowo-Technicznego i Wdrożeń z dnia 31 stycznia 1986 r. w sprawie zasad obliczania efektów stanowiących podstawę do ustalenia wysokości wynagrodzeń za pracownicze projekty wynalazcze (M. P. Nr 12, poz. 87), według którego efekty stosowania projektu wynalazczego w toku realizacji obiektu inwestycyjnego oblicza się za cały okres realizacji obiektu objętego dokumentacją.Z przytoczonych względów Sąd Wojewódzki zasądził na rzecz powoda wynagrodzenie za stosowanie jego projektu racjonalizatorskiego na stanowisku nr 1.Pozwane Przedsiębiorstwo w rewizji wniosło o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Stwierdzić przede wszystkim należy, że wymienione w projekcie racjonalizatorskim powoda stanowiska nr 1 i 2 - co zgodnie potwierdziły strony na rozprawie przed Sądem Najwyższym - są to dwa odrębne zadania inwestycyjne, objęte odrębnymi dokumentacjami.Jak wynika natomiast z nie kwestionowanych przez strony ustaleń Sądu Wojewódzkiego, realizacja powyższych zadań inwestycyjnych, w postaci wdrożeń projektu powoda, miała miejsce na stanowisku nr 2 w dniu 2 grudnia 1982 r., a na stanowisku nr 1 w dniu 21 kwietnia 1986 r.W świetle powyższych ustaleń zauważyć należy że w rozpoznanej sprawie nie mógł mieć zastosowania - jak to przyjmuje Sąd Wojewódzki - przepis art. 101 ust. 1 ustawy o wynalazczości w brzmieniu ustawy z dnia 26 kwietnia 1984 r. o zmianie ustawy o wynalazczości (jedn. tekst: Dz. U. Nr 33, poz. 177), która weszła w życie z dniem 1 lipca 1984 r. Przepisy wprowadzające tę ustawę stanowią w art. 2 ust. 3 pkt 10, że art. 101 ust. 1 stosuje się do wynagrodzeń za okresy obliczeniowe, które kończą się po dniu wejścia w życie ustawy.Zastosowanie zaś projektu racjonalizatorskiego powoda miało miejsce w dniu 2 grudnia 1982 r., a więc w okresie obowiązywania art. 96 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości (Dz. U. Nr 43, poz. 272), według którego wynagrodzenie za projekt racjonalizatorski wypłaca się za okres faktycznego stosowania, jednakże nie dłużej niż za okres dwunastu miesięcy. Okoliczność zaś, że zgodnie z tym przepisem wymieniony okres dwunastu miesięcy powinien być wybrany z najkorzystniejszych - z punktu widzenia efektów - pierwszych dwóch lat stosowania projektu racjonalizatorskiego, nie podważa podstawowej zasady, iż wybór taki jest możliwy tylko wówczas, gdy projekt był faktycznie w okresie dwóch lat stosowany. Wówczas też ten dwuletni okres jest traktowany jako okres obliczeniowy, o którym mowa w przepisach wprowadzających. Projekt powoda zaś został zastosowany tylko w jednym okresie obliczeniowym, który zakończył się przed dniem 1 lipca 1984 r.Ponadto, nie można podzielić poglądu wyrażonego w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, iż art. 101 ust. 1 znowelizowanych przepisów ustawy o wynalazczości uprawnia twórcę projektu racjonalizatorskiego do wynagrodzenia nie tylko za okres pierwszych dwóch lat stosowania tego projektu, lecz także za każdy okres faktycznego dwuletniego jego stosowania, "aż do przedawnienia roszczenia".Powołany przepis stanowi, że wynagrodzenie za pracowniczy wzór użytkowy oraz projekt racjonalizatorski wypłaca się za okres faktycznego stosowania wzoru użytkowego lub projektu racjonalizatorskiego w gospodarce uspołecznionej, jednakże nie dłużej niż za okres faktycznego stosowania w ciągu trzech lat w razie stosowania wzoru użytkowego i w ciągu dwóch lat w razie stosowania projektu racjonalizatorskiego.Dokonując wykładni tego przepisu należy mieć na uwadze, że w ustawie o wynalazczości zostały ustanowione okresy, za które wypłaca się twórcy wynagrodzenie z tytułu efektów uzyskanych przez zastosowanie jego pracowniczego projektu wynalazczego. Jest to wyraz przyjętej przez ustawodawcę konstrukcji czasowego limitowania prawa twórcy do wynagrodzenia. Okresy te zaś są uzależnione od kategorii projektu wynalazczego i jego rangi w systemie prawa wynalazczego. Najdłuższy okres, za jaki może twórcy przysługiwać wynagrodzenie, występuje przy wynalazku, gdyż z mocy art. 99 ust. 1 i 2 wynosi do pięciu lat stosowania, z możliwością przedłużenia do dalszych pięciu lat. Natomiast, jak wynika z art. 101 ust. 1 ustawy o wynalazczości, okres ten w stosunku do wzoru użytkowego nie może być dłuższy niż trzy lata, a w stosunku do projektu racjonalizatorskiego nie dłuższy niż dwa lata.Oznacza to, że po upływie tych okresów wygasa prawo twórcy do wynagrodzenia, chociażby projekt wynalazczy był nadal stosowany i przynosił efekty ekonomiczne lub społeczne. Są to zaś okresy kalendarzowe, co - wbrew odmiennemu poglądowi Sądu Wojewódzkiego - dotyczy także okresów wypłaty wynagrodzenia za projekt racjonalizatorski. Świadczy o tym także przepis § 9 ust. 1 powołanego zarządzenia Ministra - Kierownika Urzędu Postępu Naukowo-Technicznego i Wdrożeń z 1986 r. nawiązujący wprost do okresów kalendarzowych, jako okresów obliczeniowych dla wszystkich kategorii projektów wynalazczych. Bieg tych okresów liczy się od rozpoczęcia stosowania projektu wynalazczego przez jednostkę gospodarki uspołecznionej.Okresy te bowiem odnoszą się do każdej jednostki gospodarki uspołecznionej stosującej projekt, pod warunkiem, że w każdej następnej jednostce projekt zostanie zastosowany zgodnie z wymaganiami z § 40 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 czerwca 1984 r. w sprawie projektów wynalazczych (Dz. U. Nr 33, poz. 178).W uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego, zawierającej wykładnię tego przepisu, wyjaśniono bowiem, że użyty w art. 99 ust. 1 ustawy o wynalazczości zwrot "za okres faktycznego stosowania wynalazku w gospodarce uspołecznionej" należy rozumieć jako dotyczący stosowania wynalazku w poszczególnych jednostkach gospodarki uspołecznionej, gdyż są one podmiotami zobowiązanymi do wypłaty twórcy wynagrodzenia. Zdaniem Sądu Najwyższego, w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę, przytoczona wykładnia odnosi się także do analogicznego zwrotu zawartego w art. 101 ust. 1 ustawy o wynalazczości o stosowaniu wzoru użytkowego lub projektu racjonalizatorskiego "w gospodarce uspołecznionej".W świetle powyższego należy przyjąć, że zmiany wprowadzone w art. 101 ust. 1 ustawy o wynalazczości w stosunku do poprzednio obowiązującego w tej materii art. 96 ust. 1 wymienionej ustawy polegają tylko na przedłużeniu okresów wypłaty wynagrodzenia z dwunastu miesięcy do trzech lat za wzór użytkowy i z dwunastu miesięcy do dwóch lat za projekt racjonalizatorski.Za nieprzekonywający bowiem należy uznać podstawowy argument Sądu Wojewódzkiego, że ustawodawca świadomie nie powtórzył w art. 101 ust. 1 znowelizowanych przepisów ustawy o wynalazczości zwrotu o "pierwszych latach stosowania" - zamieszczonego w poprzednio obowiązującym w tej materii art. 96 ust. 2 oraz w art. 99 ust. 1 dotyczącym wynalazku, gdy zamierzał stworzyć "korzystniejszą sytuację dla racjonalizatorów".Pomijając już to, że art. 101 ust. 1 ustawy o wynalazczości dotyczy nie tylko projektów racjonalizatorskich, ale i wzorów użytkowych, wykładnia dokonana przez Sąd Wojewódzki prowadzi - w istocie rzeczy - do tego, że wynagrodzenie za projekt racjonalizatorski mogłoby być wypłacane bez ograniczenia czasowego, co pozostaje w sprzeczności z zasadą przyjętą w tym zakresie w ustawie o wynalazczości. Nie stanowi bowiem ograniczenia, z tego punktu widzenia, instytucja przedawnienia roszczeń, o której wspomina Sąd Wojewódzki, gdyż roszczenie o wynagrodzenie za pracowniczy projekt wynalazczy ulega dziesięcioletniemu przedawnieniu, którego bieg rozpoczyna się z chwilą wymagalności tego wynagrodzenia, związanej właśnie z zastosowaniem projektu (art. 118 i 120 k.c. w związku z art. 108 ustawy o wynalazczości). Ponadto, wykładnia Sądu Wojewódzkiego prowadzi do takiej niekonsekwencji, że wynagrodzenie za wynalazek mogłoby przysługiwać za okres krótszy niż za projekt racjonalizatorski, co pozostaje w sprzeczności z kategorią i rangą tych projektów wynalazczych i czego wyrazem jest chociażby korzystniejsze traktowanie przez ustawodawcę wynagrodzenia za wynalazek niż za projekt racjonalizatorski (załącznik nr 1 do powołanego rozporządzenia Rady Ministrów z 1984 r. w sprawie projektów wynalazczych).Nie stanowi też argumentu, powołany przez Sąd Wojewódzki, przepis § 9 ust. 7 załącznika do zarządzenia Ministra - Kierownika Urzędu Postępu Naukowo-Technicznego i Wdrożeń z 1986 r. jako dotyczący metody obliczenia efektów, znanej zresztą z poprzednio obowiązującego w tej materii § 9 ust. 7 załącznika do zarządzenia Ministra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki z dnia 20 marca 1973 r. (M.P. Nr 16, poz. 98).Rozważania powyższe więc prowadzą do wniosku, że w myśl art. 101 ust. 1 ustawy o wynalazczości (jedn. tekst: Dz. U. z 1984 r. Nr 33, poz. 177) jednostka gospodarki uspołecznionej wypłaca wynagrodzenie za projekt racjonalizatorski tylko za okres faktycznego stosowania tego projektu nie dłuższy niż dwa lata, licząc ten okres od rozpoczęcia stosowania w tej jednostce projektu racjonalizatorskiego.Z tych względów należało zmienić zaskarżony wyrok i oddalić powództwo (art. 390 § 1 k.p.c.), a także nie obciążać powoda kosztami procesu za obie instancje ze względu na występujące w sprawie problemy natury prawnej, które mogły być źródłem subiektywnego przekonania twórców projektu o zasadności jego roszczenia (art. 102 k.p.c.).