IV PR 50/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN B. Błachowska. Sędziowie SN: J. Myślicki, Z. Stypułkowska (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Stanisława K., Adama B. i Honoraty B. przeciwko Wojewódzkiemu Przedsiębiorstwu Wodociągów i Kanalizacji w K. o wynagrodzenie na skutek rewizji strony pozwanej od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Katowicach z dnia 6 października 1986 r.:uchylił zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo (pkt 1) oraz orzekającej o kosztach sądowych (pkt 3) i sprawę w tym zakresie przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w Katowicach do ponownego rozpoznania, a także rozstrzygnięcia o kosztach postępowania rewizyjnego. Uzasadnienie faktycznePowodowie Stanisław K., Adam B. i Honorata B. domagali się zasądzenia od pozwanego Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji w K. po 135.093 zł z odsetkami dla każdego z nich jako wynagrodzenia za stosowanie ich projektu racjonalizatorskiego pod tytułem "Zmiana trasy rurociągu tłoczonego w rejonie ul. (...) (...) w celu uchronienia drzew przed likwidacją".Sąd Wojewódzki zasądził na rzecz każdego z powodów po 134.922 zł z odsetkami, oddalił powództwo w pozostałym zakresie i następująco uzasadnił swoje rozstrzygnięcie.Wymieniony projekt został zgłoszony przez powodów w Rejonowej Dyrekcji Inwestycji w Ch., w której są zatrudnieni. Dyrekcja przekazała ten projekt pozwanemu Przedsiębiorstwu, które nie uznało go za projekt racjonalizatorski. Jednakże Urząd Patentowy PRL decyzją z dnia 23 października 1984 r. ustalił, że projekt spełnia wymagania projektu racjonalizatorskiego. Sąd Wojewódzki, podzielając opinię biegłego, uznał, że projekt racjonalizatorski powodów został zastosowany w toku realizacji zadania inwestycyjnego w postaci budowy wodociągu zakończonego w dniu 21 grudnia 1984 r. Efekty uzyskane przez zastosowanie projektu polegały na zmniejszeniu kosztów budowy poprzez wyeliminowanie potrzeby wycięcia drzew, na projektowanej trasie i wypłaty z tego tytułu odszkodowania 16.317.826 zł. Obliczone zaś na podstawie takich efektów wynagrodzenie twórców wynosi kwotę 404.767 zł.Sąd Wojewódzki uznał natomiast za bezprzedmiotowe zarzuty pozwanego Przedsiębiorstwa co do jego roszczeń w stosunku do inwestora, jakim jest Rejonowa Dyrekcja Inwestycji w Ch., gdyż nie mają one wpływu na prawo twórcy do wynagrodzenia za stosowanie ich projektu racjonalizatorskiego. Wyrok zaskarżyła strona pozwana.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Skarżące Przedsiębiorstwo podniosło, że z charakteru zawartej pomiędzy nim a Rejonową Dyrekcją Inwestycji w Ch. umowy powierniczej o realizację wymienionego zadania inwestycyjnego wynika, że Rejonowa Dyrekcja jako inwestor zastępczy działa w imieniu własnym na rachunek inwestora bezpośrednio, to jest pozwanego Przedsiębiorstwa, oraz że z tego tytułu zobowiązana była do właściwego przygotowania i nadzoru nad procesem inwestycyjnym. Z tych względów sprawa niniejsza - zdaniem skarżącego - powinna toczyć się łącznie przeciwko obu inwestorom, gdyż zachodzi między nimi współuczestnictwo konieczne, co zobowiązywało Sąd Wojewódzki do wezwania, na podstawie art. 195 k.p.c., do udziału w sprawie w charakterze pozwanego wymienionej Dyrekcji Inwestycji w Ch. Zarzutu powyższego nie można podzielić.Legitymowaną biernie w procesie o wynagrodzenie za pracowniczy projekt wynalazczy jest ta jednostka gospodarki uspołecznionej, która zastosowała ten projekt. Źródłem bowiem prawa twórcy do wynagrodzenia jest zastosowanie jego projektu przez jednostkę gospodarki uspołecznionej oraz uzyskanie przez nią efektów ekonomicznych lub społecznych (art. 98 ust. 2 ustawy o wynalazczości jedn. tekst: Dz. U. z 1984 r. Nr 33, poz. 177). Prawo do wynagrodzenia od takiej jednostki przysługuje twórcy projektu bez względu na jej ewentualne roszczenia w stosunku do innych jednostek gospodarki uspołecznionej w tym także związane z wykorzystaniem jego projektu wynalazczego. Brak więc jest podstaw do przyjęcia, jak to trafnie stwierdził Sąd Wojewódzki, aby w sprawie o wynagrodzenie za pracowniczy projekt wynalazczy udział takich jednostek był konieczny w rozumieniu art. 72 § 1 k.p.c. Jeżeli okaże się natomiast, że pozwana przez twórcę pracowniczego projektu wynalazczego jednostka gospodarki uspołecznionej nie jest biernie legitymowana, gdyż nie stosuje jego projektu, Sąd może, na podstawie art. 194 k.p.c., wezwać do udziału w charakterze pozwanego właściwą jednostkę gospodarki uspołecznionej. Uzasadnione są natomiast te zarzuty pozwanego Przedsiębiorstwa, które zmierzają do wykazania, że sprawa nie została wyjaśniona do stanowczego rozstrzygnięcia.Wskazać przede wszystkim należy, że decyzja Urzędu Patentowego podjęta w trybie art. 114 ust. 1 pkt 8 ustawy o wynalazczości - ustalająca, iż projekt powodów jest projektem racjonalizatorskim - wiązała Sąd Wojewódzki tylko co do przedmiotu rozstrzygnięcia zawartego w jej sentencji, a więc co do tego, że zawarte w tym projekcie rozwiązanie techniczne spełnia w stosunku do pozwanego Przedsiębiorstwa wymagania projektu racjonalizatorskiego (art. 83 i 85 tej ustawy).Sąd Wojewódzki powinien natomiast dokonać samodzielnych ustaleń w zakresie przesłanek warunkujących prawo powoda do wynagrodzenia od pozwanego przedsiębiorstwa w postaci zastosowania ich projektu racjonalizatorskiego oraz uzyskania przez to Przedsiębiorstwo efektów ekonomicznych.Dla wyjaśnienia tych kwestii istotne znaczenie ma określenie dziedziny, w jakiej projekt został zastosowany. Sąd Wojewódzki, podzielając twierdzenie powodów, jak też opinię biegłego, przyjął, że projekt racjonalizatorski powodów został zastosowany w dziedzinie inwestycji. Przyjęcie takiego założenia wywołuje określone konsekwencje zarówno co do ustalenia jednostki gospodarki uspołecznionej stosującej projekt, jak i rodzaju efektów, które mogą stanowić podstawę do ustalenia wynagrodzenia twórców. Definicja pojęcia stosowania pracowniczego projektu wynalazczego - jako urzeczywistnienie projektu w sposób przemysłowy - zawarta została w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 1977 r. (OSNCP 1977, z. 10, poz. 173) i potwierdzona przez ustawodawcę w § 1 pkt 7 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 czerwca 1984 r. w sprawie projektów wynalazczych (Dz. U. Nr 33, poz. 178). Przytoczona uchwała więc zachowała nadal swoją aktualność, a z jej uzasadnienia wynika, że w szczególnych sytuacjach za stosującą pracowniczy projekt wynalazczy może być uznana jednostka gospodarki uspołecznionej, która w swojej działalności realizuje cel gospodarczy czy społeczny projektu wynalazczego, mimo że nie urzeczywistnia go materialnie. Odnieść to należy także do jednostek gospodarki uspołecznionej będących uczestnikami procesu inwestycyjnego, w tym inwestora i wykonawcy tego procesu. Jeżeli pracowniczy projekt wynalazczy dotyczy procesu inwestycyjnego, to jednostka gospodarki uspołecznionej spełniająca funkcję inwestora może być uznana za stosującą ten projekt wówczas, gdy zastosowanie projektu przyniosło wyłącznie efekty w postaci oszczędności takich nakładów, które obciążały inwestora. Okoliczności powyższe nie zostały natomiast wyjaśnione przez Sąd Wojewódzki. Podkreślić też należy, iż o efektach w dziedzinie inwestycji można mówić tylko wówczas, gdy zostaną spełnione warunki przewidziane w § 18 ust. 2 i 3 załącznika do zarządzenia Ministra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki z dnia 2 lipca 1980 r. (M. P. Nr 17, poz. 84 ze zm.), które ma zastosowanie w rozpoznawanej sprawie.Wymieniony przepis w odmienny sposób określa zasady obliczania oszczędnościowych efektów inwestycyjnych w stosunku do wynalazku oraz w stosunku do projektu racjonalizatorskiego:- w odniesieniu do wynalazku - jako różnicę między kosztorysową kwotą nakładów, które musiałyby być poniesione, gdyby nie zrealizowano wynalazku, a kwotą tych nakładów uwzględniającą jego stosowanie,- w odniesieniu natomiast do projektu racjonalizatorskiego - jako różnicę między kosztorysową kwotą nakładów wynikających z dokumentacji projektowej, według której realizowano proces inwestycyjny, a kwotą tych nakładów uwzględniającą stosowanie projektu.Oznacza to, że projektowi racjonalizatorskiemu można przypisać oszczędności w nakładach inwestycyjnych, o których mowa w § 18 ust. 2 i ust. 3 pkt 2 zarządzenia Ministra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki z dnia 2 lipca 1980 r. (M. P. Nr 17, poz. 84 ze zm.), tylko wtedy, gdy po zastosowaniu tego projektu w toku procesu inwestycyjnego nastąpiło obniżenie kwoty tych nakładów, które wynikały z zatwierdzonej i przekazanej już do realizacji dokumentacji projektowej. W stosunku do projektu racjonalizatorskiego - odmiennie, niż w stosunku do wynalazku, punktem odniesienia dla obliczenia oszczędności inwestycyjnych muszą być dane zawarte w zatwierdzonej dokumentacji realizacyjnej, a nie wysokość przewidywanych nakładów, gdyby nie zrealizowano tego projektu.Sąd Wojewódzki natomiast ustalając, że projekt racjonalizatorski powodów przyniósł oszczędności w nakładach inwestycyjnych, w kwocie ponad 16 milionów złotych, gdyż wyeliminował obowiązek wypłaty w tej kwocie odszkodowania za wycięcie chronionych drzew, nie wyjaśnił, czy wymienione nakłady inwestycyjne wynikały z zatwierdzonej i przekazanej już do realizacji dokumentacji projektowej. Nie został w tym zakresie oceniony materiał dowodowy zawarty w aktach projektu racjonalizatorskiego, jak np. pismo Urzędu Miejskiego w Ch. skierowane do Rejonowej Dyrekcji Inwestycji, zalecającej rozważenie możliwości wytyczenia nowej trasy kolektora, nie kolidującej z istniejącym drzewostanem, gdyż wycena drzew wynosiłaby odszkodowanie w kwocie ponad 16 milionów złotych, a także pismo Biura Projektów skierowane do pozwanego Przedsiębiorstwa, w którym zaprzecza jakoby sporządzona przez niego dokumentacja wymagała dokonania wycięcia drzew. W kwestii natomiast oceny danych zawartych w zatwierdzonej i przekazanej do realizacji dokumentacji projektowej należało rozważyć potrzebę skorzystania z opinii biegłego znawcy problemów inwestycyjnych. Jeżeli natomiast brak jest podstaw do przypisania projektowi racjonalizatorskiemu efektów z dziedziny inwestycji, to nie wyłącza prawa twórcy do wynagrodzenia z tytułu innych efektów obliczonych według zasad przewidzianych w wymienionym zarządzeniu, w tym także efektów oszczędnościowych (§ 15 i nast.), jeżeli uzyskała je jednostka stosująca projekt racjonalizatorski.Z tych względów orzeczono jak w sentencji wyroku (art. 387 k.p.c.).